WARTOŚĆ PSZCZELARSKA, ZAPYLANIE I PLONOWANIE NISKOERUKOWYCH ODMIAN RZEPAKU OZIMEGO
tekst: Bolesław Jabłoński, Jadwiga Skowronek, Kazimiera Szklanowska
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXIX, 1985 — Bolesław Jabłoński, Jadwiga Skowronek, Kazimiera Szklanowska
strona 339PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXIX 1985
Bolesław Jabłoński, Jadwiga Skowronek
Oddział Pszczelnictwa ISK w Puławach
Kazimiera Szklanowska
Zakład Botaniki Akademii Rolniczej w Lublinie
WSTĘP
Rzepak ozimy (Brassica napus L. ssp. oleifera Sink. f. biennis) jest w Polsce najważniejszą rośliną oleistą. Jest on również jedną z ważniejszych roślin miododajnych, dostarczających miodu towarowego. Pszczoły zbierające z rzepaku nektar i pyłek przyczyniają się, jak dowiedziono w licznych pracach naukowych (m.in. Meyerhoff 1954, Koutensky 1959, Pritsch 1965, Vesely 1962, Nowakowski 1965, Demianowicz 1968, Free 1978, Ponomariewa 1973, McGregor 1976, Barbier 1979, Kubiŝova i inni 1980, Woźnica 1982, Kamler (1983), do zwiększenia plonów nasion, gdyż roślina ta nie jest w wystarczającym stopniu samopylna. Według różnych autorów (m.in. Baura 1942, Minkiewicza i Borowskiej 1952, Andersona i Olsona 1961, Gotesa i Ockerdona 1975 — cyt. za Mackiewiczem i in. 1979) rzepak w warunkach polowych jest w 66—80% samopłodny. Oznacza to, że wysokie 100% plony nasion można uzyskiwać dopiero po dobrym krzyżowym zapyleniu kwiatów, którego są w stanie dokonać tylko owady. Nawet niektóre nowe wysoce samopłodne odmiany wymagają zapylania przez owady (Eisikovitch 1981). Wiatr poruszający roślinami pomaga głównie w dostawaniu się pyłku z pylników na znamię własnego słupka, a więc przyczynia się do samozapylenia. Stwierdzono (Mesquida i Renard 1982), że przy suchej pogodzie porywa on ziarna pyłku i przenosi na odległość nawet kilkudziesięciu metrów, ale skuteczność zapylania rzepaku odmiany Primor przez wiatr określono tylko na kilka do kilkunastu procent. Zapylanie przez owady będzie tym bardziej niezbędne dla przyszłych heterozyjnych odmian rzepaku, nad którymi nauka obecnie pracuje (m.in. Mackiewicz i inni 1979). Ostatnio dużym osiągnięciem hodowców jest wyselekcjonowanie odmian dających olej o lepszym jakościowo składzie kwasów tłuszczowych oraz śrutę poekstrakcyjną o wysokich walorach
strona 340
paszowych (Fabry i inni 1974). Wprowadzane obecnie do uprawy niskoerukowe (o niskiej zawartości kwasu erukowego w oleju) odmiany rzepaku, nie są według relacji pszczelarzy tak chętnie oblatywane przez pszczoły, jak odmiany wysokoerukowe. Wielu rolników praktyków, nie chcąc mieć do czynienia z problemami zatruć pszczół, jakie zdarzają się przy nieścisłym przestrzeganiu przepisów walki ze słodyszkiem rzepakowcem, chętnie uważa, że zwłaszcza nowe odmiany rzepaku są w wystarczającym stopniu samopylne i nie wymagają zapylania przez owady.
Celem niniejszej pracy było przede wszystkim określenie wartości pszczelarskiej kilku ważniejszych niskoerukowych odmian rzepaku oraz wykazanie w praktyce rolniczej potrzeby zapylania tej rośliny przez pszczoły.
MATERIAŁ I METODA
Do badań wzięto cztery niskoerukowe odmiany rzepaku (polską — Janpol, szwedzką — Brink, zachodnio niemiecką — Quinta i francuską Primor) oraz dwie nasze wysokoerukowe (Górczański i Skrzeszowicki) jako standardowe. Nasiona otrzymywano z Centralnego Ośrodka Badania Odmian Roślin Uprawnych w Słupi Wielkiej.
Badania przeprowadzono na glebie bielicowej lekkiej kl. IV, w Pszczelniczym Zakładzie Doświadczalnym OPISK w Puławach, w latach 1981—1983. Bezpośrednim przedplonem dla rzepaku w pierwszym i drugim roku była facelia przyorana po przekwitnieniu na zielony nawóz, w trzecim roku koniczyna czerwona. Nawożenie stosowano tylko mineralne, dając przedsiewnie na 1 ha około 160 kg potasu (K2O) w postaci soli potasowej, 150 kg fosforu (P2O5) w postaci superfosfatu i 40 kg azotu (N) w postaci mocznika. Resztę azotu stosowano pogłównie w dwu dawkach — pierwszą (60 kg N na 1 ha w postaci mocznika) wcześnie wiosną, drugą zaś (60 kg na 1 ha w postaci saletry amonowej) w 15 dni po pierwszej.
Doświadczenia zakładano metodą bloków losowanych w 4 powtórzeniach. Podstawowe poletko miało 10 m długości i 2 m szerokości. Wysiewano na nim 5 rzędów rzepaku w odstępach co 40 cm. Odległość między skrajnymi rzędami sąsiadujących ze sobą poletek wynosiła 80 cm, gdyż chodziło o umożliwienie swobodnego poruszania się w trakcie obserwacji owadów podczas kwitnienia rzepaku. Siew wykonywano siewnikiem jednorzędowym, w pierwszym roku 2.IX, w drugim — 28.VIII, w trzecim — 1.IX, stosując 10 kg nasion w przeliczeniu na 1 ha. Prace pielęgnacyjne sprowadzały się do dwukrotnego planetowania ręcznego jesienią i dwukrotnego wiosną. Żadnych środków owadobójczych nie stosowano. Słodyszka zwalczano przy pomocy starego typu poławiacza lepowego, w którym jako lepu używano wazeliny technicznej.
W okresie kwitnienia rzepaku badano sezonową dynamikę jego rozkwitania,
strona 341obrywając codziennie wieczorem na wyznaczonym dla każdej odmiany jednometrowym odcinku rządka płatki wszystkim nowo rozkwitłym kwiatom. W ciągu trzech dni pogodnych okresu pełni kwitnienia każdego roku obrywano płatki rozkwitającym kwiatom co godzinę, aby określić dzienną dynamikę rozkwitu rzepaku.
W celu możliwie dokładnego zbadania intensywności oblotu badanych odmian rzepaku przez owady zapylające, na wyznaczonych pasach poletek obserwowano przez cały okres kwitnienia, codziennie w godzinnych odstępach czasu wszystkie pracujące pszczoły miodne, trzmiele, pszczoły samotnice oraz muchówki.
Przez okres pełni kwitnienia codziennie pobierano pipetami po jednej próbie nektaru z 10 kwiatów każdego poletka. Wybierano do tego kwiaty z całą porcją nagromadzonego nektaru (Jabłoński, Szklanowska 1979). We wcześniejszych wstępnych badaniach ustalono, że trzeba w tym celu stosować 2-dniowy okres izolowania roślin od dostępu pszczół. Izolowania dokonywano woreczkami z przezroczystej gazy stylonowej. Do badań nie brano kwiatów, w których były larwy słodyszka, gdyż te zmniejszały ilości wydzielanego nektaru. Procentową zawartość cukrów w nektarze oznaczano na refraktometrze Abbe’go.
Dla sprawdzenia stopnia zawiązywania łuszczyn i nasion przez badane odmiany rzepaku bez dostępu owadów zapylających, ustawiono na okres kwitnienia na końcach poletek izolatory, o wymiarach 3 m × 3 m × 2 m, obciągnięte przewiewną siatką plastykową o oczkach 2 × 2 mm.
Na krótko przed zbiorem rzepaku pobierano z każdego poletka (oddzielnie z części swobodnie dostępnej dla owadów zapylających i oddzielnie z części izolowanej) próby roślin z 2,5 m długości rządka, co odpowiadało 1 m2. Następnie rośliny te liczono, mierzono ich wysokość, ustalano na nich liczbę rozgałęzień oraz liczbę łuszczyn z nasionami i bez nasion. Ponadto liczono szypułki po kwiatach, które nie wydały łuszczyn, co umożliwiło określenie sumy kwiatów na roślinie i na 1 m2. W dalszym ciągu w 300 losowo branych z każdego poletka łuszczynach określano liczbę nasion.
Z chwilą osiągnięcia dojrzałości zbiorczej rzepak koszono, a po doschnięciu młócono w polu na płachcie. Po oczyszczeniu nasiona ważono, a następnie określano masę ich 1000 sztuk.
Zebrane wyniki opracowano statystycznie metodą analizy wariancji R. A. Fishera. Do porównania średnich użyto testu Duncana przy poziomie wiarygodności α — 0,05.
WYNIKI
OGÓLNY PRZEBIEG DOŚWIADCZEŃ
W sezonach 1980/81 i 1982/83 rzepak miał na ogół niezłe warunki meteorologiczne dla wegetacji i zimowania. Październik 1980 był bardzo bogaty w opady, zaś listopad chłodny (tab. 1), sprzyjający dobremu zahartowaniu
strona 342się roślin na zimę, która w styczniu była bardziej mroźna niż zwykle. Cieplejszy natomiast luty oraz marzec z bogatymi opadami pozwoliły roślinom rzepaku dobrze wyjść z okresu zimy w 1981 r. Niższa temperatura w kwietniu zadecydowała o tym, że kwitnienie rozpoczęło się dopiero w początku drugiej dekady maja.
Tabela 1 Niektóre dane meteorologiczne z okresu wegetacji i zimowania rzepaku ozimego w latach 1980—1983 (dane ze Stacji Meteorologicznej w Puławach) Some meteorological data on vegetations and wintering period of winter rape in the years 1981—1983 (data from Meteoeological Station in Puławy)
| Okres Period | Miesiące — Months: 9 | 10 | 11 | 12 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Średnia dzienna temperatura — Average daily temperatur | ||||||||||
| 1980/81 | 12,7 | 8,6 | 1,7 | —1,8 | —3,9 | —1,1 | 4,0 | 6,0 | 14,3 | 17,5 |
| 1881/82 | 14,0 | 9,2 | 3,1 | 2,8 | —3,8 | —2,9 | 3,2 | 5,7 | 14,8 | 16,3 |
| 1982/83 | 15,7 | 8,9 | 4,8 | —2,1 | 2,7 | —2,2 | 4,1 | 10,5 | 16,4 | 17,4 |
| x | 13,4 | 8,2 | 3,4 | —1,4 | —3,3 | —2,5 | 1,3 | 7,8 | 13,2 | 17,2 |
| Suma opadów w mm — Rainfall in mm | ||||||||||
| 1980/81 | 52 | 156 | 35 | 24 | 39 | 21 | 60 | 10 | 54 | 117 |
| 1981/82 | 58 | 68 | 59 | 75 | 30 | 20 | 6 | 31 | 50 | 36 |
| 1982/83 | 18 | 48 | 24 | 77 | 49 | 35 | 55 | 48 | 84 | 33 |
| x | 44 | 40 | 38 | 38 | 30 | 28 | 26 | 38 | 52 | 76 |
| Suma godzin usłonecznienia — Time of insolation in hours | ||||||||||
| 1980/81 | 111 | 58 | 41 | 28 | 50 | 74 | 115 | 197 | 218 | 187 |
| 1981/82 | 158 | 101 | 18 | 24 | 56 | 84 | 162 | 140 | 269 | 234 |
| 1982/83 | 180 | 130 | 68 | 8 | 17 | 48 | 66 | 161 | 230 | 257 |
| x | 159 | 106 | 42 | 32 | 48 | 58 | 120 | 212 | 247 | 225 |
x — Średnie wieloletnie — Average from many years
W końcu lata i jesienią 1982 r. było sucho, co zadecydowało o stosunkowo słabych i nierównych wschodach roślin. Mimo to zimę 1982/83 rośliny rzepaku przetrwały dobrze, gdyż była ona łagodna (średnia temperatura w styczniu wynosiła +2,7°). Dzięki również ciepłej wiośnie rzepak w 1983 r. zakwitł już w końcu kwietnia. W okresie wykształcania się i dojrzewania nasion rzepaku pogoda w obu latach (1981 i 1983) była sprzyjająca.
W roku 1982 większość plantacji rzepaku w Polsce wymarzło, choć stan roślin przed zimą był bardzo dobry. Ten sam los spotkał doświadczenie w Puławach. Przyczyniły się do tego nie tyle niższe od przeciętnych temperatury w styczniu i lutym, co słoneczna i sucha pogoda w marcu.
strona 343Należy dodać, że w okresie dojrzewania rzepaku dużo wysiłku kosztowała ochrona doświadczenia przed ptakami, jak makolągwy (Cardualis chloris) i dzwońce (Cardualis cannabina), które natarczywie łuskały nasiona.
KWITNIENIE RZEPAKU
Ogólnie biorąc kwitnienie rzepaku w roku 1981 trwało blisko 3 tygodnie, a 1983 nieco dłużej niż 3 tygodnie (ryc. 1). Zadecydowały o tym nie tylko warunki pogody, ale i stan porostu, który w drugim roku był rzadszy i mniej wyrównany, przez co przedłużyło się kwitnienie roślin. Wśród badanych odmian Brink wyróżniał się o 1—2 dni wcześniejszym zakwitaniem, Janpol zaś (w 1981 r.) o tyleż późniejszym, w porównaniu z resztą odmian. Brink też kończył kwitnienie o 1—2 dni wcześniej od innych odmian.

Pod względem dziennej dynamiki rozkwitania kwiatów badane odmiany niskoerukowe rzepaku niczym się nie różniły od wysokoerukowych, dlatego ryc. 2 wykonano na podstawie średnich dla wszystkich odmian. Kwiaty rzepaku rozkwitają od około godz. 6 rano do 18 po południu. Najintensywniej proces rozkwitania zachodzi między godziną 7 a 8, kiedy rozkwita blisko 20% całodziennej porcji kwiatów. Od godz. 8 do 18 następuje stopniowy spadek procesu rozkwitania kwiatów.
Sezonowa dynamika rozkwitania łanu rzepaku zależy zawsze w dużym stopniu od warunków pogody w okresie kwitnienia. Spadki temperatury i towarzyszące temu opady deszczu hamują zawsze proces roz-
strona 344Tabela 2 Sezonowa dynamika rozkwitania, nektarowania i oblotu rzepaku przez pszczoły — dane z roku 1981 Sesonal dynamics of flowering, nectar secretion and bee foraging on winter rape — data from year 1981
| Data Datum (1) | Temperatura powietrza w °C Temperature of air in °C: min. (2) | Temperatura powietrza w °C Temperature of air in °C: max. (3) | Opad mm Rainfals mm (4) | Liczba kwiatów rozkw. na 1m2 Number of starting to bloom flowers on 1m2 (5) | % cukrów w nektarze Sugars in nectar % (6) | Ilość cukrów z 10 kwiatów w mg Amount of sugar from 10 flowers in mg (7) | Wydajność cukrów kg/ha Yeld of sugar in kg/ha (8) | Wydajność pyłku kg/ha Pollen yeld in kg/ha (9) | Południowe zagęszczenie pszczół w tys./ha Density of bees during midday hours in thausand/ha (10) |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 11,V | 11 | 20 | — | 13 | — | — | 0,1 | 0,1 | 1,3 |
| 12 | 12 | 22 | — | 16 | — | — | 0,2 | 0,1 | 3,5 |
| 12 | 10 | 21 | — | 48 | — | — | 0,4 | 0,4 | 10,8 |
| 14 | 10 | 16 | — | 85 | — | — | 0,7 | 0,7 | 20,6 |
| 15 | 4 | 16 | — | 143 | — | — | 1,4 | 1,1 | 28,5 |
| 16 | 9 | 20 | — | 279 | 30 | 8,0 | 2,3 | 2,2 | 39,4 |
| 17 | 10 | 22 | — | 485 | 38 | 8,4 | 4,1 | 3.9 | 37.1 |
| 18 | 10 | 20 | 1 | 664 | 21 | 9,3 | 6,3 | 5,3 | 33,9 |
| 19 | 7 | 16 | 2 | 683 | 33 | 8,0 | 5,4 | 5,5 | 11,8 |
| 20 | 9 | 17 | — | 837 | 44 | 6,7 | 4,6 | 6,7 | 24,2 |
| 21 | 8 | 19 | — | 831 | 52 | 8,2 | 5,4 | 6,7 | 31,7 |
| 22 | 8 | 20 | — | 1 012 | 39 | 8,9 | 9,0 | 8,1 | 34,4 |
| 23 | 10 | 20 | 1 | 998 | 40 | 8,8 | 8,8 | 7,9 | 36,4 |
| 24 | 11 | 20 | 2 | 919 | 23 | 8,2 | 7,5 | 7,4 | 31,4 |
| 25 | 13 | 20 | — | 863 | 22 | 7,0 | 6,0 | 6,9 | 41,4 |
| 26 | 15 | 23 | — | 807 | 45 | 5.3 | 4,3 | 6,5 | 35,2 |
| 27 | 17 | 25 | — | 628 | 38 | 4,4 | 2,7 | 5,0 | 9,2 |
| 28 | 13 | 19 | 8 | 305 | 26 | 3,4 | 1,1 | 2,4 | 4,8 |
| 29 | 12 | 13 | 13 | 77 | 35 | 5,1 | 0,5 | 0,6 | 0.0 |
| 30 | 10 | 18 | — | 148 | — | — | 0,7 | 1,2 | 4,5 |
| 31 | 10 | 20 | — | 93 | — | — | 0,4 | 0,7 | 1,4 |
| 1,VI | 9 | 20 | — | 66 | — | — | 0,2 | 0,5 | 0,5 |
| Σ | — | — | 27 | 10.000 | — | — | 72,1 | 80,4 | — |
| x̄ | 10 | 19 | — | — | 35 | 7,2 | — | — | — |
kwitania, co uwidoczniło się również u rzepaku w roku 1983 — tab. 2. (W tabeli 2 podano wartości średnie ze wszystkich odmian, bowiem ma ona charakteryzować rzepak ogólnie). Przeciętna liczba kwiatów rozkwitających na 1 m2 w okresie pełni kwitnienia sięgała 1000 lub nawet przekraczała tę wartość.
Ogólna liczba kwiatów wytwarzana na 1 m2, będąca miarą obfitości kwitnienia roślin, wynosiła dla badanych rzepaków, przeciętnie w 1981 r.
strona 345Tabela 2a Ciąg dalszy tabeli 2 — dane z roku 1983 The continuation of table 2 — data from year 1983
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 30.IV | 13 | 16 | — | 28 | — | — | 0,2 | 0,4 | 1,8 |
| 1.V | 6 | 18 | 5 | 101 | — | — | 0.6 | 1,4 | 6,0 |
| 2 | 10 | 12 | 38 | 82 | — | — | 0,5 | 1,2 | 0,0 |
| 3 | 10 | 13 | 4 | 209 | — | — | 1,3 | 2,9 | 8,5 |
| 4 | 8 | 15 | — | 228 | 47 | 6,3 | 1,4 | 3,3 | 12,7 |
| 5 | 9 | 12 | 7 | 162 | 36 | 6,2 | 1,1 | 2,3 | 0,0 |
| 6 | 8 | 11 | — | 230 | 40 | 6,4 | 1,4 | 3,3 | 13,3 |
| 7 | 8 | 13 | — | 253 | 47 | 8,9 | 2,2 | 3,7 | 20,2 |
| 8 | 7 | 15 | — | 408 | 38 | 13,1 | 5,4 | 5,9 | 31,7 |
| 9 | 9 | 13 | 2 | 311 | 22 | 5,2 | 1,6 | — | 0,0 |
| 10 | 10 | 15 | 13 | 329 | — | — | — | — | 0,0 |
| 11 | 10 | 20 | — | 581 | 26 | 7,1 | 4,0 | 16,5 | 85,3 |
| 12 | 13 | 20 | — | 818 | 31 | 12,4 | 10,0 | 10,6 | 61,2 |
| 13 | 14 | 21 | — | 1304 | 29 | 11,7 | 15,3 | 16,7 | 66,8 |
| 14 | 14 | 25 | 4 | 1057 | 24 | 6,1 | 10,0 | 13,2 | 60,2 |
| 15 | 13 | 26 | — | 1174 | 23 | 9,6 | 11,2 | 14,0 | 56,7 |
| 16 | 17 | 30 | — | 1240 | 30 | 8,0 | 9,9 | 14,3 | 54,0 |
| 17 | 18 | 30 | — | 1270 | 21 | 8,2 | 10,4 | 14,0 | 67,0 |
| 18 | 15 | 30 | 0 | 804 | 17 | 4,5 | 3,6 | 8,0 | 59,0 |
| 19 | 16 | 27 | — | 478 | 19 | 4,3 | 2,1 | 4,2 | 31,8 |
| 20 | 14 | 20 | 2 | 313 | 19 | 4,0 | 1,3 | 2,7 | 18,0 |
| 21 | 9 | 24 | — | 181 | 21 | — | 0,7 | 1,5 | 10,3 |
| 22 | 15 | 29 | — | 176 | 29 | — | 0,7 | 1,4 | 10,8 |
| 23 | 15 | 29 | — | 164 | — | — | 0,6 | 1,2 | 10,7 |
| 24 | 17 | 28 | — | 67 | — | — | 0,3 | 0,5 | 9,7 |
| Σ | — | — | 75 | 12.008 | — | — | 95,8 | 143,2 | — |
| x̄ | 12 | 21 | — | — | 28 | 7,6 | — | — | — |
9,4 tys., a w roku 1983 — 12,3 tys. (tab. 3). Nie zależała ona od istotnie zróżnicowanej liczby roślin na 1 m2, która w 1981 r. stanowiła przeciętnie 92, a 1983 r. tylko 42. Przy mniejszym zagęszczeniu rośliny rzepaku wyrosły nieco wyższe i silniej rozgałęzione. Odmiana Brink, która nieco wcześniej zakwitała, osiągała o około 10 cm niższy wzrost. W 1983 r. wytworzyła ona też istotnie mniej kwiatów na 1 m2, co trudno jest wytłumaczyć, ponieważ pod względem liczby roślin na 1 m2 i ich rozgałęzienia nie różniła się od innych odmian. Mniejsza liczba kwiatów na 1 m2 u odmiany Janpol była spowodowana zbyt małą liczbą roślin na jednostce powierzchni (30 roślin na 1 m), czyli słabym przezimowaniem.
NEKTAROWANIE RZEPAKU
Przeciętnie jeden kwiat rzepaku wydzielał w ciągu swego życia w 1981 roku 0,725 mg cukrów (tab. 4), przy wahaniach od 0,34 do 0,93 mg (tab. 2, kolumna 7), a w 1983 r. 0,766 mg przy wahaniach w ciągu se-
strona 346Tabela 3 Wyniki analizy niektórych botaniczno-rolniczych cech badanych odmian rzepaku Some botanical and agrocultural characteristics of winter rape cultivars
| Rok Year | Odmiana Cultivar | Liczba roślin na 1 m2 Number of plants per 1 m2 | Wysokość roślin w cm Height of plants in cm | Liczba rozgałęzień na roślinie Number of branches per plant | Liczba kwiatów na 1 m2 w tys. Number of flowers per 1 m2 in thous. |
|---|---|---|---|---|---|
| 1981 | Górczański | 95 b1 | 125 b | 3,2 a3 | 9,3 a |
| Skrzeszowicki | 70 a2 | 124 b | 4,2 b | 9,4 a | |
| Brink | 119 cb3 | 110 a | 3,5 a4 | 9,6 a | |
| Janpol | 102 b2 | 123 b | 3,1 a2 | 9,2 a | |
| Primor | 109 b3c | 122 b | 3,0 a1 | 9,5 a | |
| Quinta | 59 a1 | 127 b | 5,2 c | 9,4 a | |
| Średnio — Average | 92 | 122 | 3,7 | 9,4 | |
| 1983 | Górczyński | 42 b1a2 | 136 a4b2 | 5,7a | 13,7 b4 |
| Skrzeszowicki | 53 cb2 | 144 b2[?]3 | 5,4a | 13,6 b3 | |
| Brink | 45 b3a2 | 128 a1 | 5,9a | 9,6 a1 | |
| Janpol | 30 a1 | 135 a3b2 | 5,2a | 10,3 a2 | |
| Primor | 37 a2b2 | 133 a7b1 | 5,4a | 12,9 b1 | |
| Quinta | 44 b2a2 | 141 b1a2 | 6,1a | 13,6 b2 | |
| Średnio — Average | 42 | 136 | 5,6 | 12,3 |
Uwaga: Wartości nie różniące się między sobą istotnie oznaczono tymi samymi literami alfabetu. Differences betwen the data in columns marked with the same letter ore not significant (α = 0.05)
zonu 0,40—1,31 mg. Koncentracja cukrów w nektarze wahała się w omawianych latach 22—45% i 19—47%, wynoszące średnio 35% w 1981 r. i 28% w roku 1983. Ilość wydzielanego przez jeden kwiat rzepaku nektaru, zależna od ilości cukrów i stopnia ich rozwodnienia, wynosiła średnio w pierwszym roku 2,09 mg, a w drugim 2,84 mg.
Istotne różnice w obfitości nektarowania poszczególnych kwiatów badanych odmian rzepaku wystąpiły tylko w roku 1981, kiedy to populacje niskoerukowe wydzielały średnio około 23% mniej cukrów niż kwiaty standardowych populacji wysokoerukowych. Tendencja taka zaznaczyła się również w roku 1983. Różnice na niekorzyść odmian niskoerukowych wynosiły wówczas średnio około 11%, lecz okazały się nieistotne. Wśród odmian niskoerukowych, Quinta w pierwszym roku wykazała tendencję do nieco lepszego nektarowania o około 13%, w drugim zaś do słabszego o około 8%.
Wydajność cukrów z 1 ha wynosiła przeciętnie w 1981 roku około 70 kg, a w 1982 r. około 95 kg. Proporcje między badanymi grupami odmian układały się dość podobnie jak w przypadku obfitości nektarowania poszczególnych kwiatów. Jeżeli odmiany wysokoerukowe wydały w
strona 347Tabela 4 Obfitość nektarowania badanych odmian rzepaku ozimego Nectar secretion of investigated cultivars of winter rape
| Rok Year | Odmiana Cultivar | Ilość nektaru z 10 kwiatów w mg Amount of nectar from 10 flowers in mg | % cukrów w nektarze Percentage of sugar in nectar | Ilość cukrów z 10 kwiatów w mg Amount of sugar from 10 flowers in mg | Wydajność cukrów w kg/ha Yeld of sugar in kg/ha |
|---|---|---|---|---|---|
| 1981 | Górczański | 22,9 b1a3 | 37,8 b3 | 8,66 c2 | 81 b3a3 |
| Skrzeszowicki | 24,6 b2 | 34,1 a3b1 | 8,40 c1 | 79 b2a3 | |
| Brink | 17,7 a1 | 36,6 b2 | 6,47 a3b | 62 a3b3 | |
| Janpol | 20,1 a3b1 | 32,1 a2 | 6,46 a2 | 60 a2 | |
| Primor | 19,0 a1 | 32,6 a1 | 6,20 a1 | 59 a1 | |
| Quinta | 21,0 a4b1 | 34,8 b1a3 | 7,31 a3 | 69 b1a3 | |
| Średnio Average | 20,9 | 34,7 | 7,25 | 68 | |
| 1983 | Górczański | 30,6 c2b2 | 26,2 a3 | 8,02 a | 109 b1a2 |
| Skrzeszowicki | 28,6 b3c2 | 28,4 b2a4 | 8,11 a | 110 b2a3 | |
| Brink | 27,5 b1 | 27,3 a4b2 | 7,50 a | 70 a1 | |
| Janpol | 29,2 b2c2 | 26,1 a2 | 7,61 a | 78 a2 | |
| Primor | 29,9 c1b2 | 25,8 a1 | 7,72 a | 100 a4b2 | |
| Quinta | 24,8 a | 28,3 b1a4 | 7,02 a | 95 a3b2 | |
| Średnio Average | 28,4 | 27,0 | 7,66 | 94 |
1981 r. około 80 kg cukrów z 1 ha, to odmiany niskoerukowe średnio około 63 kg, czyli około 21% mniej. Analogiczne wartości w 1983 r. wynosiły 110 kg i 86 kg, a różnica na niekorzyść odmian niskoerukowych wynosiła średnio 22%. Sezonowy rozkład całej ilości dostarczanych przez kwiaty rzepaku cukrów, przedstawiono w tabeli 2 (kolumna 8). Jak widać, w okresie pełni kwitnienia ilość dostarczanego pszczołom surowca miodowego, w przeliczeniu na suchą masę (cukry), sięgała w 1981 r. 6—9 kg/ha, a w 1983 r. 6—15 kg/ha.
WYDAJNOŚĆ PYŁKOWA RZEPAKU
U pewnej liczby kwiatów rzepaku zdarzają się pojedyncze pylniki niedorozwinięte, stąd średnio jest ich w kwiecie nieco mniej niż 6 (tab. 5). Przy bezdeszczowej pogodzie pylą zaraz po rozchyleniu się płatków korony. Ilość pyłku produkowana przez pylniki 10 kwiatów wynosiła średnio 8,23 mg podczas cieplejszej i suchszej pogody w okresie kwitnienia rzepaku w 1981 r., a 12,50 mg przy chłodniejszej i wilgotniejszej pogodzie w roku 1983. W danym roku poszczególne kwiaty wszystkich badanych odmian rzepaku produkowały podobne ilości pyłku.
Wydajność pyłkowa z jednostki powierzchni, która zależy nie tylko od ilości pyłku z poszczególnych kwiatów, ale i od liczby kwiatów, wy-
strona 348Tabela 5 Obfitość pylenia badanych odmian rzepaku ozimego Abundance of pollen on investigated cultivars of winter rape
| Rok Year | Odmiana Cultivar | Liczba pylników w 10 kwiatach Number of anthers in 10 flowers | Ilość pyłku z 10 kwiatów w mg Amount of pollen from 10 flowers in mg | Wydajność pyłkowa w kg/ha Pollen yeld in kg/ha | Żywotność pyłku w % Vitality of pollen grains in % |
|---|---|---|---|---|---|
| 1981 | Górczański | 59,2 | 7,91 a | 74 a3 | 87 |
| Skrzeszowicki | 58,5 | 8,33 a | 78 a5 | 93 | |
| Brink | 59,2 | 9,01 a | 86 b | 85 | |
| Janpol | 59,5 | 8,08 a | 74 a1 | 90 | |
| Primor | 59,3 | 8,11 a | 77 a4 | 92 | |
| Quinta | 58,5 | 7,89 a | 74 a2 | 82 | |
| Średnio Average | 59,0 | 8,23 | 77 | 88 | |
| 1983 | Górczański | 58,3 | 11,70 a | 160 b2 | 100 |
| Skrzeszowicki | 58,3 | 11,95 a | 163 b3 | 100 | |
| Brink | 58,1 | 12,40 a | 117 a1 | 100 | |
| Janpol | 57,5 | 12₄03 a | 124 a2 | 100 | |
| Primor | 58,7 | 12,26 a | 199 c | 100 | |
| Quinta | 57,9 | 11,58 a | 158 b1 | 100 | |
| Średnio Average | 58,1 | 12,50 | 154 | 100 |
nosiła w 1981 r. 77 kg/ha, a 1983 r. aż 154 kg/ha. Liczba wytworzonych kwiatów, zadecydowała też o istotnym zróżnicowaniu odmian między sobą. W pierwszym roku niskoerukowa odmiana Brink wyróżniała się wyższą wydajnością pyłkową od pozostałych odmian, zaś w drugim roku odmiana Primor. Quinta w drugim roku dostarczała podobnych ilości pyłku co odmiany wysokoerukowe, a Brink i Janpol nieco mniej.
Badane odmiany rzepaku nie wykazały istotnych różnic pod względem, żywotności pyłku, która przy cieplejszej i suchszej pogodzie w 1981 r. wynosiła średnio 88%, a przy wilgotniejszej w roku 1983 — całe 100%. Nie ulegała ona też większym zmianom w różnych fazach okresu kwitnienia, chociaż w roku 1981 ostatnie kwiaty produkowały nieco mniej żywotny pyłek niż kwiaty z okresu pełni kwitnienia (tab. 6). Kwiaty z końcowej fazy kwitnienia, w porównaniu z rozkwitającymi wcześniej, produkowały również mniej pyłku, chociaż miały podobną liczbę pylników.
W takiej samej liczbie pylników krótkich pręcików stwierdzono tylko 38,6—58,9% masy pyłku, jaką produkowały pylniki pręcików długich, przy czym różnice te dla kwiatów z końcowej fazy kwitnienia były większe. Pyłek z pylników małych pręcików nie różnił się swą żywotnością od pyłku z pylników pręcików dużych.
strona 349Tabela 6 Obfitość pylenia kwiatów rzepaku w kolejnych fazach okresu kwitnienia roślin Abundance of pollen on winter rape flowers during different phases of blooming period
| Rok Year | Faza kwitnienia Phase of flowering period | Liczba pylników w kwiecie Number of anthers in 10 flowers | Ilość pyłku z 10 kwiatów w mg Amount of pollen from 10 flowers in mg | Żywotność pyłku w % Vitality of pollen grains in % | Pyłek z 40 pręcików krótkich w stosunku do długich Pollen from 40 anthers of short stamens in relation to long stamens: % masy % mass | Pyłek z 40 pręcików krótkich w stosunku do długich Pollen from 40 anthers of short stamens in relation to long stamens: % żywności % of vitality |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1981 | Pełnia (18.V) | 5,87 | 9,57 c | 93,3 b2 | — | — |
| Pełnia (24.V) | 5,94 | 8,25 b | 88,8 b1 | — | — | |
| Koniec (30.V) | 5,90 | 6,88 a | 81,6 a | — | — | |
| 1983 | Początek (4.V) | 5,79 | 13,3 b2 | 99,8 a | 48,8 b | 100 |
| Pełnia (9.V) | 5,90 | 13,5 b3 | 99,8 a | 58,9 c2 | 100 | |
| Pełnia (14.V) | 5,80 | 12,5 b1 | 99,8 a | 56,9 c1 | 100 | |
| Koniec (19.V) | 5,67 | 8,8 a | 100,0 a | 38,6 a | 100 |
Ilości produkowanego przez rzepak pyłku w poszczególnych dniach okresu kwitnienia (tab. 2, kolumna 9) układają się wprost proporcjonalnie do liczby rozkwitających kwiatów, ponieważ w zasadzie wszystkie kwiaty kończą pylenie w dniu rozkwitnięcia. Dzienne porcje dostarczanego owadom pyłku w okresie pełni kwitnienia rzepaku wynosiły 5—8 kg/ha w roku 1981, a 10—15 kg/ha w roku 1983.
OBLOT RZEPAKU PRZEZ OWADY ZAPYLAJĄCE
Wśród owadów zapylających kwiaty rzepaku dominowały pszczoły miodne, które stanowiły 98,53% liczebności całej entomofauny zapylającej w roku 1981 i aż 99,43% w roku 1983 (tab. 7). Pojedyncze matki trzmieli należały głównie do gatunku B. terestries, B. lucorum, B. lapidarius. B. hortorum i B. hypnorum. Z pszczół samotnic przeważały osobniki z rodzaju Andrena.
Przy sprzyjających warunkach pogody, owady zapylające rozpoczynały odwiedzanie kwiatów rzepaku około godz. 7, a kończyły między godz. 18 a 19, przy czym szczyt oblotu obserwowano w godzinach 9—15 (ryc. 2). Rano najpierwsze pojawiały się muchówki, a ostatnimi gośćmi na kwiatach wieczorem były trzmiele. W porównaniu z pszczołą miodną, okres najintensywniejszego odwiedzania rzepaku przez pszczoły samotnice był krótszy, a przez muchy — dłuższy.
Zagęszczenie pszczół miodnych (i pozostałych zapylaczy) na plantacji układało się normalnie i proporcjonalnie do ilości oferowanego przez rośliny pożytku nektarowego i pyłkowego (tab. 2, kolumna 10).
strona 350Tabela 7 Skład gatunkowy owadów zapylających rzepak ozimy w Puławach w latach 1981, 1983 Composition of pollinating insects of winter rape in Puławy in years 1981, 1983
| Owady zapalające The group of insects | Rok — Year: 1981 | Rok — Year: 1983 |
|---|---|---|
| Pszczoły miodne — Honey bees | 98,53 | 99,43 |
| Trzmiele — Bumble bees | 0,05 | 0,02 |
| Pszczoły samotnice — Solitary bees | 0,78 | 0,30 |
| Muchy — Flies | 0,64 | 0,25 |
| Razem — Total | 100,0 | 100,00 |

Średnie w okresie pełni kwitnienia południowe zagęszczenie pszczół miodnych na 1 ha kwitnącego łanu rzepaku wynosiło 30—40 tys. w roku 1981 a 30—60 (85) tys. w roku 1983. Te bardzo duże liczby pszczół notowano na poletkach w dniach po deszczu, kiedy wypadało pylenie także kwiatów wcześniej rozkwitłych podczas wilgotnej pogody, przy której nie mogły one pylić, albo w dniach, kiedy warunki pogody ograniczały czas lotu owadów głównie do godzin południowych. Różnice w zagęszczeniu pszczół na poletkach zaznaczyły się również między badanymi odmianami rzepaku w 1983 (tab. 8). Z czterech odmian niskoerukowych, jedna (Quinta) wykazała istotnie wyższe zagęszczenie pszczół, podobne jak obie odmiany wysokoerukowe.
Tabela 8 Intensywność oblotu rzepaku ozimego przez pszczoły miodne Intensity of bee visiting on winter rape flowers
| Odmiana Cultivar | Liczba roboczogodzin pszczelich na 1000 kwiatów Number of so-called honey bee working hours per 1000 flowers: 1981 | Liczba roboczogodzin pszczelich na 1000 kwiatów Number of so-called honey bee working hours per 1000 flowers: 1983 | Zagęszczenie pszczół* w tys. na 1 ha Density of honey bees* in thousand per 1 ha: 1981 | Zagęszczenie pszczół* w tys. na 1 ha Density of honey bees* in thousand per 1 ha: 1983 |
|---|---|---|---|---|
| Górczański | 31,6 a | 39,8 b2 | 38,2 a | 70,1 b2 |
| Skrzeszowicki | 29,0 a | 41,3 b4 | 30,5 a | 81,0 b3 |
| Brink | 29,6 a | 36,7 b1a2 | 34,3 a | 45,1 a1 |
| Janpol | 28,0 a | 31,9 a2b1 | 34,3 a | 54,5 a3 |
| Primor | 27,4 a | 30,0 a1 | 29,8 a | 50,0 a2 |
| Quinta | 27,3 a | 40,4 b3 | 30,8 a | 69,2 b1 |
| Średnio Average | 28,8 | 36,7 | 33,0 | 61,7 |
- Średnie zagęszczenie pszczół w godzinach południowych okresu pełni kwitnienia.
- Average density of honey bees foraging at noon during full flowering period of winter rape.
Miarą intensywności oblotu poszczególnych kwiatów przez owady zapylające, czyli miarą atrakcyjności kwiatów dla owadów jest liczba tzw. roboczogodzin pszczelich na 1000 kwiatów. W 1981 r. kwiaty wszystkich badanych odmian rzepaku były jednakowo intensywnie odwiedzane przez pszczoły miodne — na 1000 kwiatów przypadało średnio 28,8 roboczogodzin pszczelich. W roku 1983 kwiaty trzech odmian niskoerukowych, Primor, Janpol i Brink były średnio o 20% słabiej odwiedzane przez pszczoły niż kwiaty obu odmian wysokoerukowych i niskoerukowej Quinta.
Pszczoła miodna w ciągu minuty odwiedzała średnio 11,3 (± 1,64) kwiatów rzepaku (tzw. tylu dokonywała odwiedzeń). Jeżeli w 1981 r. na 1000 kwiatów przypadało przeciętnie 28,8 roboczogodzin pszczelich, tj. 28,8 godzin pracy jednej pszczoły, czyli 1728 minut, to na jeden kwiat przypadało 1,728 minuty, a zatem jeden kwiat mógł być odwiedzany
strona 352średnio 19,5 razy (1,728×11,3 = 19,5). Po dokonaniu podobnych obliczeń w 1983 roku wypada, że jeden kwiat rzepaku, przy 36,7 roboczogodzinach pszczelich na 1000 kwiatów mógł być odwiedzany średnio 24,9 razy. Intensywniejsze odwiedzanie kwiatów rzepaku przez pszczoły w 1983 r. jest uzasadnione tym, że dostarczały one owadom nieco więcej nektaru i pyłku niż w roku 1981.
PLONOWANIE RZEPAKU
Plonowanie przy swobodnym dostępie owadów zapylających. Procent wykształconych łuszczyn rzepaku w stosunku do liczby kwiatów wynosił przeciętnie w obu latach około 60 (tab. 9). Wśród badanych odmian Skrzeszowicki, Brink, Quinta i także Primor wyróżniały się wyższym stopniem wykształcenia łuszczyn z wytworzonych kwiatów — powyżej 60%, zaś Janpol i Górczański niższym — poniżej 60%. Różnice te w roku 1983 udowodniono statystycznie. Do kwiatów, które nie wydały łuszczyn zaliczono ostatnie kwiaty na szczytach pędów oraz pąki zniszczone przez słodyszka w niższych partiach kwiatostanów. Nie rozróżniano niestety tych dwu grup kwiatów, nie można więc określić ściśle szkód wyrządzonych przez słodyszka, ale szacować je można na 15—20%.
Tabela 9 Plonowanie rzepaku ozimego przy swobodnym dostępie owadów zapylających Yeld of seed of winter rape with free access of pollinating insects
| Rok Year | Odmiana Cultivar | Liczba łuszczyn ze 100 kwiatów Number of pods from 100 flowers | Liczba nasion w łuszczynie Number of in the pod | Masa 1000 nasion w g Weight of 1000 seeds in g | Plon nasion w kg z 1 ha Yeld of seed in kg/ha |
|---|---|---|---|---|---|
| 1981 | Górczyński | 55,7 a | 20.6 a | 5,32 c1 | 34,2 a |
| Skrzeszowicki | 63,3 a | 18,0 a | 5,00 b | 29,8 a | |
| Brink | 70,1 a | 18,3 a | 4,62 a1 | 29,9 a | |
| Janpol | 55,4 a | 19,2 a | 4,71 a3 | 28,9 a | |
| Primor | 65,3 a | 19,8 a | 4,70 a2 | 31,5 a | |
| Quinta | 62,4 a | 19,1 a | 5,40 c2 | 32,5 a | |
| Średnio Average | 62,0 | 19,2 | 4,97 | 31,1 | |
| 1983 | Górczański | 52,0 a2b1 | 19,0 a | 5,39 a | 29,6 a4b2 |
| Skrzeszowicki | 71,2 c | 17,7 a | 5,21 a | 31,8 b1a3 | |
| Brink | 62,0 b2 | 20,8 a | 5,32 a | 25,8 a2 | |
| Janpol | 49,1 a | 19,0 a | 4,91 a | 24,7 a1 | |
| Primor | 56,9 b1a2 | 19,4 a | 4,80 a | 27,7 a3b2 | |
| Quinta | 61,3 b3 | 17,1 a | 5 14 a | 32,2 b2a3 | |
| Średnio Average | 58,6 | 18,8 | 5,13 | 28,6 |
Liczba nasion w łuszczynie wynosiła w obu latach przeciętnie 19 i nie wykazywała także większych różnic między odmianami. Dość podobnie też kształtowała się masa 1000 nasion, dla której to cechy tylko w roku 1981 udowodniono istotne różnice między odmianami. Wtedy niskoerukowe odmiany Brink, Janpol i Primor wykształciły nieco drobniejsze nasiona niż Quinta oraz obie odmiany wysokoerukowe.
Przeciętny plon nasion w omawianych doświadczeniach rzepakowych wynosił 31,1 q z 1 ha w roku 1981 i 28,6 q z 1 ha w 1983 r. W pierwszym roku badań różnice między odmianami były nieistotne. W drugim roku zaś niskoerukowa odmiana Quinta i wysokoerukowa Skrzeszowicki wydały istotnie wyższe plony nasion niż Janpol i Brink. Odmiany Górczański i Primor zajęły miejsca pośrednie.
Tabela 10 Plonowanie rzepaku ozimego na poletkach izolowanych (wartości podano w % w stosunku do odpowiednich wartości z poletek swobodnie dostępnych) Seed crop of winter rape under cages (the number represent % value from in relation to the some value from open insect pollination)
| Rok Year | Odmiana Cultivar | Liczba łuszczyn ze 100 kwiatów Number of pods from 100 flowers | Udział łuszczyn bez nasion Percentage of pods without seeds | Liczba nasion w łuszczynie Number of seeds in one pod | Masa 1000 nasion w g Weigh of 1000 seeds in g |
|---|---|---|---|---|---|
| 1981 | Górczyński | 108 b | 91 a2 | 80 a | 106 a |
| Skrzeszowicki | 94 a | 97 a3 | 83 a | 100 a | |
| Brink | 90 a | 99 a4 | 72 a | 107 a | |
| Janpol | 109 b | 91 a2 | 86 a | 104 a | |
| Primor | 106 b | 105 a6 | 79 a | 98 a | |
| Quinta | 103 b | 100 a5 | 79 a | 102 a | |
| Średnio Average | 102 | 99 | 80 | 103 | |
| 1983 | Górczański | 106 a | 105 a | 71 a | 100 a |
| Skrzeszowicki | 97 a | 104 a | 84 b | 100 a | |
| Brink | 99 a | 112 a | 72 ab | 98 a | |
| Janpol | 107 a | 115 a | 83 b | 99 a | |
| Primor | 100 a | 109 a | 67 a | 98 a | |
| Quinta | 97 a | 110 a | 81 ba | 100 a | |
| Średnio Average | 101 | 109 | 76 | 99 |
Plonowanie rzepaku w izolatorach. Wyniki zawarte w tabeli 10 przedstawiają dane dotyczące plonowania rzepaku w izolatorach, wyrażone w procentach w stosunku do takich samych danych z części poletek nie izolowanych. Jak widać, zarówno liczba łuszczyn ze 100 kwiatów, jak też masa 1000 nasion nie ulegały w zasadzie ani istotnemu zwiększeniu, ani też istotnemu zmniejszeniu z powodu braku owadów zapylających
strona 354na kwiatach (tab. 10). Nieco większa była na roślinach izolowanych liczba łuszczyn bez nasion w roku 1983 (taką cechę również badano), kiedy w okresie kwitnienia było więcej deszczu niż w roku 1981. Natomiast w obu latach wszystkie odmiany, choć w nieco zróżnicowanym stopniu, zawiązywały pod izolatorami mniejszą o 14—33% (przeciętnie o 20—24%) liczbę nasion w łuszczynach. Można zauważyć pewną tendencję do nieco słabszego reagowania odmiany Janpol i Skrzeszowicki na brak owadów zapylających na kwiatach niż pozostałych odmian rzepaku.
DYSKUSJA
Porównywane w tej pracy 4 niskoerukowe odmiany rzepaku ozimego (Brink, Janpol, Primor, Quinta) z dwoma standardowymi wysokoerukowymi (Górczański, Skrzeszowicki) nie wykazują znaczniejszych różnic w porze i długości okresu kwitnienia (ryc. 1), a więc dostarczają pszczołom pożytku tak samo w maju, jak odmiany wysokoerukowe. W zasadzie nie różnią się też od odmian wysokoerukowych obfitością kwitnienia (tab. 3) i podobną mają koncentrację cukrów w nektarze (tab. 4), ale poszczególne ich kwiaty wydzielają w ciągu swego życia o 10—20% mniej cukrów, co decyduje o mniejszej wydajności cukrowej (i miodowej) z jednostki powierzchni. Jeżeli jednak wziąć pod uwagę, że podawane w literaturze (Maksymiuk 1958, Nowakowski 1965, Demianowicz 1968, Bobrzecka 1973, Ponomariewa 1973, Petkow 1979, Kubiŝova i inni 1980) wydajności miodowe rzepaku wahają się przeważnie w granicach 30—120 kg z 1 ha, to uzyskane w omawianych badaniach dla odmian niskoerukowych wydajności cukrów 59—100 kg (odpowiadające 74—125 kg wydajności miodowej) należy uznać za wysokie. Uwzględniając dalej, że odmiany niskoerukowe dostarczają takich samych ilości pyłku (80—160 kg z 1 ha) jak odmiany wysokoerukowe (tab. 5) i o podobnej wartości biologicznej oraz, że są prawie tak samo licznie odwiedzane przez pszczoły (tab. 8), to pod względem wartości pszczelarskiej nie są one wiele gorsze od starych populacji wysokoerukowych. Powinny być zatem skrupulatnie wykorzystywane przez pszczelarzy jako źródło bogatego pożytku pyłkowego i nektarowego.
Plony nasion niskoerukowej odmiany Janpol były w omawianych doświadczeniach nieco mniejsze od uzyskanych dla odmian wysokoerukowych (tab. 9), co jest zgodne z obserwacjami rolników praktyków, zaś niskoerukowa odmiana Quinta i także Primor dorównywały przeważnie populacjom standardowym. Szczególnego podkreślenia wymaga fakt, że wszystkie 4 badane odmiany niskoerukowe, podobnie jak obie wysokoerukowe na brak owadów zapylających reagowały, przeciętnie 20—25% zniżką plonu nasion (tab. 10). Przyjmując plony z poletek izolowanych za 100% można stwierdzić, że swobodny dostęp owadów zapylających do kwiatów rzepaku zapewnił zwyżkę plonu nasion, przeciętnie 25—33%.
strona 355Zatem wbrew mniemaniu niektórych rolników praktyków uprawiane u nas obecnie odmiany rzepaku ozimego, zarówno niskoerukowego jak i wysokoerukowego, mogą wydawać maksymalne w danych warunkach przyrodniczo-agrotechnicznych plony nasion tylko wtedy, gdy są zapylane przez owady. Brak takiego zapylania nie wpływa na wyraźne zmniejszenie się liczby łuszczyn z wytwarzanych kwiatów, jak to stwierdziła Meyerhoff (1954) i co miało miejsce — jak można sądzić — w badaniach Kamlera (1983), lecz głównie na zmniejszenie liczby nasion w łuszczynie, co stwierdzili liczni naukowcy badający rzepak, w większości cytowani przez Free (1970) i McGregora (1976) oraz autorzy badający rośliny blisko spokrewnione z rzepakiem, jak brokuły Jerhinsen — cyt. za McGregorem 1976), czy kalafior (Woyke 1983). Należy dodać, że w naszym doświadczeniu spotykano pod izolatorami muchy i nawet pszczoły samotnice, które wychodziły z ziemi i oczywiście chrząszcze słodyszka, które są też w pewnym stopniu zdolne do przenoszenia pyłku z kwiatu na kwiat.
Podobnie jak wszędzie, gdzie uprawiany jest rzepak ozimy, tak i u nas kwiaty tej rośliny odwiedzane były głównie przez pszczoły miodne (tab. 7). Stwierdzone średnie w okresie kwitnienia zagęszczenie ich na 1 m2 wynosiło 1—3 zbieraczek, a więc podobnie jak podaje literatura (m.in. Demianowicz 1968, Tasei 1978, Kubiŝova i inni 1980). Natomiast średnie południowe zagęszczenie pszczół w okresie pełni kwitnienia uprawy wynosiło przeciętnie 3—6 zbieraczek na 1 m2 (tab. 8). Oznacza to, że taka liczba pszczół znajdowała zatrudnienie na kwiatach i właśnie to zagęszczenie powinno być brane pod uwagę przy określaniu obsady plantacji rzepaku pszczołami. Przy założeniu, że w szczytowych godzinach lotu jedna rodzina pszczela może wysłać na rzepak około 10 tys. zbieraczek, wypada 3—6 rodzin pszczelich na 1 ha. W tych granicach mieszczą się też normy obsady rzepaku pszczołami podawane w literaturze. Najczęściej poleca się 3—4 rodzin pszczelich do dobrego zapylenia 1 ha rzepaku (m.in. Vesely 1962, Hammer, White — cyt. za McGregorem 1976, Kubiŝova i inni 1980), chociaż niektórzy za wystarczające uważają nawet dwie rodziny pszczelę na 1 ha. Nie spotkano w literaturze danych dotyczących niezbędnej do dobrego zapylenia liczby odwiedzeń kwiatu rzepaku przez pszczołę. W naszych doświadczeniach jeden kwiat był przeciętnie odwiedzany 20—25 razy. Wydaje się, że nieco mniejsza liczba odwiedzeń byłaby też wystarczająca. Zatem obsadę 3—4 rodzin pszczelich na 1 ha należy uznać jako w zupełności wystarczającą do dobrego zapylenia tej rośliny.
Właściwa obsada plantacji rzepaku pszczołami ważna jest nie tylko z punktu widzenia zapylania kwiatów, ale i wykorzystania dostarczanego przez nie pożytku nektarowego i pyłkowego. Jeżeli w okresie pełni kwitnienia 1 ha rzepaku dostarcza np. 8—10 kg cukrów (tab. 2), których koncentracja w nektarze wynosi około 33%, to czyni dziennie 24—30 kg surowca miodowego w postaci nektaru. Odejmując od tego 1/3 na straty, pozostaje 16—20 kg dla pszczół. Jeżeli dodać do tej ilości połowę dziennej
strona 356porcji dostarczanego przez kwiaty pyłku (przyjmując, że tylko 50% pyłku pszczoły są zdolne zebrać), która w czasie pełni kwitnienia wynosi 6—12 kg, stanowi to w sumie 19—26 kg wziątku. Przy 3—4 rodzinach na 1 ha dzienny przybytek ula na wadze może w szczytowych dniach okresu kwitnienia wynosić 4—8 kg, a więc bardzo dużo. Zatem z pszczelarskiego punktu widzenia proponowana obsada 1 ha plantacji rzepaku 3—4 rodzinami pszczelimi jest uzasadniona.
W trakcie omawianych badań stwierdzono, że larwy słodyszka rzepakowca (Meligates aeneus) wylęgłe ze składanych do pąków kwiatowych jaj, nie tylko wyjadają pyłek z pylników, ale także zmniejszają ilości nektaru w kwiatach. Nie badano niestety zjawiska szczegółowo, ale w drugiej połowie okresu kwitnienia i zwłaszcza pod jego koniec, podczas codziennego pobierania nektaru, znajdowano w 20—60% kwiatów wyrośnięte larwy słodyszka, w liczbie od 1 do kilku. Kwiaty takie były zwykle pozbawione bądź jednej bądź obu kropli nektaru, wydzielanego obficie przez nektarniki wewnętrzne. Wynika z tego, że umiejętne i w porę zwalczanie słodyszka umożliwia nie tylko osiąganie należytych plonów nasion, ale zapewnia także wyższe pożytki pszczele.
WNIOSKI
Niskoerukowe odmiany rzepaku ozimego (Brink, Janpol, Primor i Quinta), w porównaniu ze standardowymi odmianami wysokoerukowymi (Górczański i Skrzeszowicki), w tym samym czasie (maj) i podobnie długo (blisko 3 tygodnie) kwitną, wytwarzają podobną liczbę kwiatów na 1 m2 (10—12 tys.), charakteryzują się podobną wydajnością pyłkową (80—150 kg z 1 ha) oraz, mimo słabszego nektarowania poszczególnych kwiatów (o 10 do 20%) i niższej przez to wydajności miodowej (wynoszącej 80—125 kg zamiast 100—140 kg z 1 ha), są prawie tak samo licznie odwiedzane przez pszczoły miodne (20—25 odwiedzeń jednego kwiatu), które stanowią około 99% entomfauny zapylającej tę roślinę.
Badane niskoerukowe odmiany rzepaku, podobnie jak wysokoerukowe, nie zapylane przez pszczoły miodne (pod izolatorami z siatki) zawiązują łuszczyny z wytworzonych kwiatów w podobnym stopniu jak przy swobodnym dostępie owadów zapylających (około 60%), charakteryzują się na ogół podobną masą 1000 nasion, lecz wykształcają o 20—25% mniejszą liczbę nasion i wydają o tyle procent niższe plony. Przyjmując plony uzyskane bez udziału pszczół za 100%, zwyżka nasion dzięki swobodnemu dostępowi tych owadów wynosi 25—33%.
Do dobrego zapylenia rzepaku ozimego wystarczają 3—4 rodziny pszczele na 1 ha, które w okresie pełni kwitnienia roiślin powinny zapewnić zagęszczenie 3—5 zbieraczek na 1 m2, tj. kilkakrotne odwiedzanie poszczególnego kwiatu przez pszczołę. Udana plantacja rzepaku, przy wymienionej obsadzie jej pszczołami powinna w szczytowym okresie kwitnienia zapewnić dzienny przybytek ula na wadze od 4—6 (8) kg.
strona 357Określona laboratoryjnie wydajność miodowa i pyłkowa rzepaku bywa nieraz poważnie zmniejszana przez słodyszka rzepakowca. Umiejętna walka z tym szkodnikiem ratuje nie tylko plony nasion ale i pożytek pszczeli zarówno pyłkowy jak i nektarowy.
LITERATURA
- Barbier E., 1979: Pollination du colza par les abeilles. Referat — Symposium International Ampimondia, Avignon, France (tekst s. 1—7, tab. 1—8, fig. 1—7).
- Bobrzecka D., Bobrzecki J., 1973: Wpływ zróżnicowanego nawożenia mineralnego na nektarowanie, oblot przez pszczoły oraz plonowanie rzepaków. Pszczelny. Zesz. Nauk., 17: 87—109.
- Demianowicz Z., 1968: Biologia kwitnienia i nektarowania pięciu odmian rzepaku ozimego. Ann. UMCS Lublin — Polonia, Sectio E, 23 (19): 241—263.
- Eisikovitch D., 1981: Some aspects of pollination of oil-seed rape (Brassica napus L.). Journ. of Agricultural Science, 96 (2): 321—326.
- Fabry A. i inni, 1974: Šlechtêni ozime řepky na zmenu kvality oleje a pokrutin. Uroda, 22 (9): 377—399.
- Free J. B., 1970: Insect polllination of crops. Academic press, London an New York, s. 137—145.
- Jabłoński B., Szklanowska K., 1979: Propozycje zmiany metody badań nektarowania roślin. Pszczeln. Zesz. Nauk., 23: 105—114.
- Kamler F., 1980: Nektarnost odród řepky ozime (Brassica napus var. arvensis). Rostlinna vŷroba, 26 (33): 181—189.
- Kamler F., 1981: Selekce linii řepky ozime na nektarnost. Sbornik ÚVTÍZ Genetika a šlechleni, 27 (54): 145—152.
- Kamler F., 1983: Reakce vybranych odrud řepky ozime na opyleni včelou medonosnou. Rostl. vyroba, 29 (56): 225—234.
- Kubišova S., Nedbalova V., Plesnik R., 1980: Cinnost včely medonosne (Apis mellifera L.) na řepce (Brassica napus L. v. napus). Polnohopdařstvo, 26 (8): 244—754.
- Mackiewicz T., Łuszczkiewicz T., Wojciechowski A., 1978: Ocena stopnia samoniezgodności u poszczególnych odmian i rodów rzepaku ozimego. Wyniki badań nad rzepakiem ozimym, lata 1977—1978, IHAR: 104—114.
- Maksymiuk I., 1958: Nektarowanie rzepaku ozimego. Pszczeln. Zesz. Nauk., 2 (2): 49—54.
- McGregor S. E., 1976: Insect pollination of cultivated crop plants. Agric. Res. Serv. USD of Agr., Washington. D.C.: 315—318.
- Meyerhoff G., 1954: Untersuchungen über die Wirkung des Bienenbefluges auf den Raps. Geflügelzucht und Kleintierkunde 3 (3/4): 259—306.
- Nowakowski J., 1965: Wydajność nektarowa rzepaku ozimego w woj. wrocławskim. Zesz. Nauk. WSR we Wrocławiu, 13 (59): 185—192.
- Petkov V., 1979: Medonosni rostenia. Zemizdat. Sofia: 56—57.
- Ponomarieva E. G., 1973: Kormovaja baza pčełovodstva i apylenije sielskochoziajstviennych rastienij. Moskva, „Kołos”: 123—124.
- Pritsch G., 1965: Untersuchungen über die Steigerung der Ölfrucht durch Honigbienen. Ved. Prace vyzkum. Ustavu včelar, CSAZV, 4: 157—163.
- Woźnica J., 1982: Wpływ pszczół jako zapylaczy na plon rzepaku ozimego. Pszczelarstwo, 33 (12): 5—6.
- Tasei J. N., 1978: La floraison du colza et son butinage per les abeiles. Informations Technigues, 60: 11—20.
- Vesely V., 1962: Vyjadreni ekonomicke činnosti věl na řepce ozime (Brassica napus L. var. oleifera Metz.). Zeměd. Ekon., 8 (9): 659—673.
- Woyke H. W., Baranowska T., Roszak S., 1983: The role of honey-bees in cauliflower pollitation. Biul. Warz. — Supl. J.W. — Skierniewice: 6—17.
ПЧЕЛОВОДНАЯ СТОИМОСТЬ, ОПЫЛЕНИЕ И УРОЖАЙНОСТЬ НИЗКОЭРУКОВЫХ СОРТОВ РАПСА
Б. Яблоньски, Я. Сковронек, К. Шкляновска
Резюме
Опыт проведено на легкой подзолистой почве в Пулавах, в годах 1981 – 1983. Констатировано, что низкоэруковые сорта озимого рапса (Brink, Janpol, Primor и Quinta), по сравнению со стандартными высокоэруковыми сортами (Górczański и Skrzeszowicki), давали нектара в среднем на 15% слабее. Однако они высыпывали пыльцу из пыльников обильно, как и высокоэруковые сорта и их почти так же в большом количестве посещали насекомые спылители, среди которых свыше 98% — это были медоносные пчелы. Пыльцепродуктивность из 1 га рапса составляла 80 – 150 кг, а сахаропродуктивность — 70 – 100 кг.
Кроме того обнаружено, что низкоэруковые сорта, как и высокоэруковые, на участках, изолированных пластмассовой сеткой (с глазками 2 мм × 2 мм), давали на 20 – 25% низшие урожаи семян чем на учасках, свободно доступных пчелами. Отсутствие опыления насекомыми не вызывало уменьшения числа стручков на растении, но уменьшение числа семян в стручке. Средние урожаи семян (при свободном доступе пчел) составляли около 30 ц из 1 га, причем низкоэруковые сорта, особенно Quinta и Primor равнялись с высокоэруковыми сортами.
VALUE FOR BEES, POLLINATION AND YIELDING OF LOW IN ERUCIC ACID VARIETES OF RAPE
Bolesław Jabłoński, Jadwiga Skowronek, Kazimiera Szklanowska
Summary
The experiment was performed on light podsolic soil in Puławy during the years of 1981—1983. It was found that low in erucic acid varietes of wintere rape (Brink, Janpol, Primor and Quinta) in comparison with standard high in erucic acid varietes of rape (Górczański and Skrzeszowicki), produced about 15% less of nectar. They produced pollen as high erucic acid varietes of rape and they were also axtensively visited by pollinating insects, among whose almost 93% were honey bees. Amount of pollen from 1 ha of rape was 80—150 kg; and amount of sugar was 70—100 kg.
It was also found out that low in erucic acid varietes of rape similarly as high in erucic acid varietes on experimental plots covered with plastic net (mesh 2 mm × 2 mm), produced from 20% to 25% lower crop of seed than on the plots open to pollinating insects. Lack of pollination by insects didn’t cause a decrease in number of pod on plant, but in the number of seed in pod. Average crop of seed (open to bees) was about 30 q from 1 ha, besides that low in erucic acid varietes of rape especially Quinta and Primor were almost equal in yielding with nigh in erucic varietes of rape.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 339: „Free 1978″ → Free 1970
- s. 340: „zachodnio niemiecką” → zachodnioniemiecką
- s. 342: „w Polsce wymarzło” → w Polsce wymarzła
- s. 342, tab. 1: „Meteoeological” → Meteorological
- s. 342, tab. 1: „Average daily temperatur” → Average daily temperature
- s. 342, tab. 1: „1881/82″ → 1981/82
- s. 343, 2×: „Cardualis” → Carduelis
- s. 343, ryc. 1: „III | II | II | III | I” → III | I | II | III | I
- s. 343, ryc. 1: „Ouinta” → Quinta
- s. 344, tab. 2: „Sesonal” → Seasonal
- s. 344, tab. 2: „Rainfals” → Rainfalls
- s. 344, tab. 2: „Yeld of sugar” → Yield of sugar
- s. 344, tab. 2: „Pollen yeld” → Pollen yield
- s. 344, tab. 2: „thausand” → thousand
- s. 344, tab. 2, trzeci wiersz kol. 1: „12″ → 13
- s. 346: „a w 1982 r. około 95 kg” → a w 1983 r. około 95 kg
- s. 346, tab. 3: „agrocultural” → agricultural
- s. 346, tab. 3: „Górczyński” → Górczański
- s. 346, tab. 3: „betwen” → between
- s. 346, tab. 3: „ore not significant” → are not significant
- s. 347, tab. 4: „Yeld of sugar” → Yield of sugar
- s. 348, tab. 5: „Pollen yeld” → Pollen yield
- s. 348, tab. 5: „12₄03″ → 12,03
- s. 349: „B. terestries” → B. terrestris
- s. 349, tab. 6: „% żywności” → % żywotności
- s. 350, tab. 7: „Owady zapalające” → Owady zapylające
- s. 350, ryc. 2: „obserwed” → observed
- s. 350, ryc. 2: „solitery” → solitary
- s. 352, tab. 9, 2×: „Yeld of seed” → Yield of seed
- s. 352, tab. 9: „Number of in the pod” → Number of seeds in the pod
- s. 352, tab. 9: „Górczyński” → Górczański
- s. 352, tab. 9: „5 14 a” → 5,14 a
- s. 353, tab. 10: „Górczyński” → Górczański
- s. 353, tab. 10: „the some value” → the same value
- s. 353, tab. 10: „Weigh of” → Weight of
- s. 355: „rodziny pszczelę” → rodziny pszczele
- s. 356: „Meligates aeneus” → Meligethes aeneus
- s. 356: „entomfauny” → entomofauny
- s. 356: „roiślin” → roślin
- s. 357, piśmiennictwo: „Ampimondia” → Apimondia
- s. 357, piśmiennictwo: „Pszczelny. Zesz. Nauk.” → Pszczeln. Zesz. Nauk.
- s. 357, piśmiennictwo: „polllination” → pollination
- s. 357, piśmiennictwo: „London an New York” → London and New York
- s. 357, piśmiennictwo: „šlechleni” → šlechtění
- s. 357, piśmiennictwo: „Polnohopdařstvo” → Poľnohospodárstvo
- s. 357, piśmiennictwo: „apylenije” → opylenije
- s. 357, piśmiennictwo: „butinage per les abeiles” → butinage par les abeilles
- s. 357, piśmiennictwo: „Technigues” → Techniques
- s. 358, piśmiennictwo: „pollitation” → pollination
- s. 358, streszczenie: „спылители” → опылители
- s. 358, streszczenie: „учасках” → участках
- s. 358, streszczenie: „доступных пчелами” → доступных пчелам
- s. 358, streszczenie, tytuł: „VARIETES” → VARIETIES
- s. 358, streszczenie, 8×: „varietes” → varieties
- s. 358, streszczenie: „wintere rape” → winter rape
- s. 358, streszczenie: „axtensively” → extensively
- s. 358, streszczenie: „nigh in erucic” → high in erucic
