OCENA WARTOŚCI PSZCZELARSKIEJ NOWEJ ODMIANY FACELII BŁĘKITNEJ

tekst: Bolesław Jabłoński, Jadwiga Skowronek

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXVI, 1982 — Bolesław Jabłoński, Jadwiga Skowronek

strona 115

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XXVI 1982

Bolesław Jabłoński i Jadwiga Skowronek

WSTĘP

Facelia błękitna (Phacelia tanacaetifolia Benth.) jest najlepszą jednoroczną rośliną miododajną. Może ona być również użytkowana na paszę i na zielony nawóz, zwłaszcza jako roślina poplonowa, w czystym siewie i różnego rodzaju mieszankach (Vesely 1956, Kopielkievski 1958, Jabłoński 1960, 1964, Jelinowska i inni 1966, Bochniarz 1977, Lewandowski 1978, 1980), ponieważ charakteryzuje się krótkim okresem wegetacji oraz stosunkowo szybkim wzrostem i małymi wymaganiami glebowymi. Dlatego interesują się nią nie tylko pszczelarze ale i rolnicy. Prowadzone są nawet prace selekcyjne, zmierzającę do zwiększenia wartości użytkowej tej niedawno wziętej do uprawy rośliny. Przed kilkoma laty, w Stacji Selekcji Roślin w Antoninach, S. i A. Ramendowie wyhodowali nową odmianę facelii błękitnej pod nazwą „Stala”, która od 1978 r. znajduje się w rejestrze odmian oryginalnych.

Z powodu głosów niektórych pszczelarzy o rzekomo słabszym nektarowaniu tej odmiany, w porównaniu z powszechnie uprawianą facelią nie selekcjonowaną, zdecydowano się przeprowadzić ocenę jej wartości pszczelarskiej, zwracając jednocześnie uwagę na niektóre rolnicze cechy użytkowe.

METODYKA

Doświadczenie przeprowadzono w Pszczelniczym Zakładzie Doświadczalnym ISK w Puławach, w latach 1980—1981, na glebie bielicowej lekkiej klasy IV. Porównywano facelię odmiany Stala z nie selekcjonowaną populacją z Teratyna woj. rzeszowskie oraz z populuacją od lat uprawianą w okolicach Puław. Nasiona Stali i populacji Teratyńskiej otrzymane z Okręgowego Przedsiębiorstwa Hodowli i Nasiennictwa Ogrodniczego w Ożarowie Mazowieckim, które właśnie zwróciło się do Oddziału o wykonanie badań.

strona 116

Doświadczenia zakładano według metody bloków losowych w 4 powtórzeniach. Dla zwiększenia powtórzeń w czasie stosowano każdego roku dwa terminy siewu facelii, w miesięcznym odstępie — pierwszy w kwietniu, drugi w maju.

Przedplonem dla facelii była w obu latach uprawiana na nasiona gorczyca biała, która następowała po wykarczowanym starym sadzie jabłoniowym. Przed siewem facelii stosowano nawożenie mineralne w ilości na 1 ha około 20 kg N, 30 kg P2O5 i 40 kg K2O.

Siew wykonywano jednorzędowym siewnikiem ogrodniczym, w ilości około 8 kg dobrze kiełkujących nasion na 1 ha, zachowując 40 cm rozstawę rzędów. Wymiary podstawowe poletka wynosiły 10 m × 4 m. Ścieżek między poletkami nie zostawiano. Około 2 tygodnie po wschodach stosowano w międzyrzędach pielenie planetem i usuwano ręcznie chwasty z samych rzędów.

Na początku kwitnienia wycinano na każdym poletku po jednym skrajnym rządku, by utworzyć ścieżki dla przejść podczas obserwacji owadów odwiedzających kwiaty facelii. Ścięte rośliny ważono w celu określenia plonu zielonej masy.

Obserwacje owadów interesujących się nektarem i pyłkiem facelii prowadzono przez cały okres kwitnienia. Polegały one na trzykrotnym przechodzeniu w ciągu dnia (około godz. 10, 12 i 14) wzdłuż poletek i liczeniu na pasie szerokości 80 cm (2 rzędy) wszystkich pszczół miodnych oraz innych owadów pszczołowatych.

Nektarowanie facelii badano w ciągu 10 dni okresu pełni kwitnienia, stosując znaną metodę pipetową (Demianowicz i inni 1960). Dla większej dokładności wyników określano całkowitą ilość cukrów, jaką badane kwiaty wydzielały w ciągu swego życia (Jabłoński i Szklanowska 1979), a nie tak zwaną wartość cukrową, stanowiącą ilość cukrów z 10 kwiatów w ciągu doby.

W celu porównania tempa wzrostu roślin badanych populacji facelii mierzono w czasie wegetacji co 10 dni, począwszy od 10-go dnia po wschodach, wysokość 30 losowo branych na każdym poletku egzemplarzy.

Pod koniec kwitnienia brano z 1 m2 każdego poletka próbę roślin, które najpierw liczono. Następnie obrywano z nich wszystkie kwiatostany, segregowano na 4 grupy według wielkości, po czym w trzydziestu losowo branych skrętach każdej grupy liczono kwiaty. Pozwoliło to ustalić liczbę kwiatów na 1 m2, która jest niezbędna do obliczenia wydajności miodowej.

Z chwilą gdy nasiona w większości owocostanów zaczęły brunatnieć, pomimo kwitnienia jeszcze wielu kwiatów, facelię koszono, ustawiano luźno w małe kopki, a po wyschnięciu młócono cepami na płachcie, po czym nasiona czyszczono i ważono.

Wyniki opracowano statystycznie metodą analizy wariancji. Ponieważ dla żadnej z badanych cech nie udowodniono istotności różnic między badanymi obiektami, nawet przy niższym poziomie wiarygodności (0,05), przeto nie było potrzeby zaznaczania jej w tabeli wyników.

strona 117

WYNIKI

Przebieg pogody w czasie wegetacji facelii. Rok 1980 można ogólnie scharakteryzować jako chłodny i pochmurny oraz dość deszczowy. Na przykład średnia temperatura w maju, czerwcu i lipcu była około 2°C niższa od średniej z wielu lat, natomiast liczba godzin słonecznych w lipcu nie osiągnęła nawet połowy wartości średniej wieloletniej (tab. 1). Letnie miesiące (maj, czerwiec, lipiec) 1981 roku były raczej ciepłe, średnio wilgotne i dość słoneczne. Facelia miała znacznie lepsze warunki do nektarowania, niż w roku poprzednim, ale dla dojrzewania i zbioru nasion nie wiele lepsze.

Tabela 1 Niektóre dane meteorologiczne ze Stacji Meteorologicznej IUNG w Puławach Some meteorological data from Meteorological Station in Puławy

Rok / Year Miesiące — Months: IV Miesiące — Months: V Miesiące — Months: VI Miesiące — Months: VII Miesiące — Months: VIII Miesiące — Months: IX
Średnia temperatura powietrza w °C / Temperature of air in °C
1980 6,6 10,0 15,6 16,8 16,3 12,7
1981 6,0 14,3 17,5 18,8 16,9 14,0
X 7,7 13,6 17,1 18,7 17,5 13,6
Sumy opadów w mm / Rainffall in mm
1980 74 72 120 81 109 52
1891 10 54 117 88 59 58
X 39 60 73 75 74 47
Suma godzin nasłonecznienia / Time of insolation in hours
1980 148 193 158 103 145 119
1981 197 218 187 240 191 158
X 212 247 225 223 215 159

X — Średnie wieloletnie — Average of many years

Przebieg ważniejszych faz rozwojowych facelii, tempo wzrostu i pokrój roślin. Nie zauważono różnic w datach wschodów i pojawiania się pierwszych liści u roślin badanych populacji facelii (tab. 2). Stwierdzono natomiast, że odmiana Stala, w porównaniu z populacją Puławską, o 2—3 dni później ukazywała pąki kwiatowe i o tyle też później zakwitała. Populacja z Teratyna nie różniła się pod tym względem od odmiany Stala. Poza tym obie te facelie miały jednakowo drobnosieczne liście i według tej cechy można je było odróżniać na poletkach od populacji Puławskiej, która charakteryzowała się bardziej grubosiecznymi liśćmi. W fazach przekwitania trudno było dostrzec różnice. Również w

strona 118

Tabela 2 Data pojawu ważniejszych faz rozwojowych roślin badanych populacji facelii błękitnej Dates of more important developing stages of plants of observed populations of phacelia

Faza rozwoju roślin / Developing stage Populacja / Population Termin siewu w roku: / Term of sowing: 1980 I Termin siewu w roku: / Term of sowing: 1980 II Termin siewu w roku: / Term of sowing: 1981 I Termin siewu w roku: / Term of sowing: 1981 II
Siew / Sowing PST 29.IV 29.V 15.IV 18.V
Wschody / Rise PST 10.V 4.VI 2.V 25.V
Pojaw pierwszych liści / Appear of first leafs PST 22.V 10.V 13.V 1.VI
Ukazanie się pąków kwiat. / Appear of flower buds P 15.V 6.VII 30.V 20.VI
S 17.V 8.VII 1.VI 22.VI
T 17.V 8.VII 1.VI 22.VI
Pojaw pierwszych kwiatów / Appear of first flowers P 30.VI 21.VII 6.VI 5.VII
S 3.VII 24.VII 9.VI 8.VII
T 3.VII 24.VII 9.VI 8.VII
Początek pełni kwitnienia / Beginning of full-blooming P 8.VII 26.VII 12.VI 14.VII
S 10.VII 28.VII 16.VI 17.VII
T 10.VII 28.VII 16.VI 16.VII
Koniec pełni kwitnienia / End of full-blooming PST 31.VII 12.VIII 15.VII 16.VIII
Koniec kwitnienia / End of blooming PST 11.VIII 4.IX 27.VII 28.VIII
Zbiór nasion / Harvesting of seeds PST 15.VIII 4.IX 30.VII 2.IX

P — populacja z Puław — population from Puławy S — odmiana „Stala” — cultivar „Stala” T — populacja z Teratyna — population from Teratyn

Tabela 3 Tempo wzrostu roślin badanych populacji facelii błękitnej w cm (średnie z dwu lat badań — 1980, 1981 — i dwóch terminów siewu w każdym roku) Rate of growth of observed population of phacelia plants (average of two years of obserwations — 1980, 1981 and two terms of sowing each year) in cm

Populacja / Population Liczba dni od daty wschodów / Number of days from rise: 10 Liczba dni od daty wschodów / Number of days from rise: 20 Liczba dni od daty wschodów / Number of days from rise: 30 Liczba dni od daty wschodów / Number of days from rise: 40 Liczba dni od daty wschodów / Number of days from rise: 50 Liczba dni od daty wschodów / Number of days from rise: 60
Puławska 2,0 9,7 31,3 56,1 78,9 88,1
Stala 2,0 7,9 30,6 54,5 77,2 86,7
Teratyńska 2,0 7,8 30,6 55,4 78,4 88,0
strona 119

Tabela 4 Wyniki badań rolniczo-pszczelarskiej wartości trzech populacji facelii błękitnej Investigation results of agricultural and apicultural value of three populations of phacelia

Cecha badana / Tested feature Populacja / Population Termin siewu w latach: / Term of sowing (in the years): 1980 I Termin siewu w latach: / Term of sowing (in the years): 1980 II Termin siewu w latach: / Term of sowing (in the years): 1981 I Termin siewu w latach: / Term of sowing (in the years): 1981 II Średnio / Average
Liczba roślin na 1 m2 / Number of plants per 1 m2 P* 132 61 70 105 92
S* 148 82 73 114 104
T* 85 85 69 108 103
Wysokość roślin w cm / Hight of plants in cm P 99,7 88,5 78,9 99,3 91,6
S 98,3 88,3 80,0 99,9 91,6
T 99,8 88,8 80,6 97,8 91,8
Liczba kwiatów na 1 m2 w tys. / Number of flowers in thous/ha P 46,0 38,2 43,5 45,9 43,4
S 45,9 36,6 44,2 41,9 42,2
T 44,3 35,6 45,7 43,5 42,3
Plon zielonej masy w q/ha / Green forage yield in q/ha P 234 250 268 248 252
S 263 243 295 273 267
T 260 250 265 268 261
Plon siana w q/ha / Hay yield in q/ha P 24,4 23,1 33,2 23,2 26,0
S 25,8 22,7 34,3 22,2 26,3
T 24,8 22,4 32,5 23,9 25,9
Plon nasion w kg/ha / Seed yield in kg/ha P 163 90 243 113 152
S 154 88 240 110 148
T 158 84 239 108 147
% cukrów w nektarze / % of sugars in nectar P 37,2 39,0 31,7 40,1 37,0
S 37,5 35,6 31,5 40,7 36,3
T 37,2 35,0 31,5 39,1 35,7
Ilość cukrów z 10 kwiatów w mg / Quantity of sugar from 10 flowers in mg P 6,32 3,48 6,77 4,96 5,38
S 6,02 4,26 7,25 5,17 5,66
T 6,14 3,89 7,26 5,32 5,65
Wydajność miodowa w kg/ha / Honey yield in kg/ha P 363 166 368 285 296
S 345 195 400 271 303
T 340 173 415 289 304
Zagęszczenie pszczół na 1 m2 / Density of honey bees per 1 m2 P 9,7 6,0 12,8 5,7 8,55
S 10,5 6,8 12,7 5,1 8,78
T 9,6 6,7 12,7 5,7 8,68
  • — Objaśnienia w tabeli 2 — Explanation in table 2

tempie wzrostu roślin wszystkich trzech badanych populacji facelii różnic nie stwierdzono, zarówno w obrębie lat, jak i terminów siewu. Dlatego w tabeli 3 podano tylko wartości średnie dla populacji.

Plonowanie i nektarowanie facelii. Przeprowadzona analiza statystyczna dziesięciu cech (przy poziomie wiarygodności α = 0,05) przedstawionych w tabeli 4 nie wykazała istotności różnic między porównywanymi

strona 120

populacjami facelii. Zaznaczyły się jednak pewne tendencje do nieco wyższych plonów zielonej masy i obfitego nektarowania, a odrobinę niższych plonów nasion odmiany Stala i populacji Teratyńskiej, w porównaniu z populacją Puławską. Możliwe, że owe nieznaczne różnice w plonowaniu nasion na korzyść populacji Puławskiej wiązały się z nieco mniejszą liczbą jej roślin na jednostce powierzchni. Nie wiadomo, co wpływało na mniejszą liczbę wyrastających na jednostce powierzchni roślin populacji Puławskiej, ponieważ starano się wysiewać jednakową ilość dobrze kiełkujących nasion na poletkach. Duże podobieństwo między odmianą Stala a niby naturalną populacją z Teratyna nasuwa przypuszczenie, że ta ostatnia mogła być w jakimś stopniu poprzedniczką Stali, która przecież znajdowała się już w uprawie.

WNIOSKI

Nowa odmiana facelii błękitnej „Stala”, nie jest gorsza od uprawianej przez pszczelarzy facelii nie selekcjonowanej, lecz przeciwnie — może ona nieco obficiej od tamtej nektarować i wydawać wyższe plony zielonej masy. W dalszych pracach hodowlanych należałoby zwracać uwagę również na możliwości podnoszenia wydajności miodowej tej rośliny.

LITERATURA

Bochniarz J. (1977) — Warunki i możliwości uprawy poplonów ścierniskowych w Polsce. Pracownia Wydawnictw Naukowych IUNG w Puławach, R (125) : 1—118.

Demianowicz Z. i inni (1960) — Wydajność miodowa ważniejszych roślin miododajnych w warunkach Polski. Cz. I. Pszczeln. Zesz. Nauk.. 4(2) : 87—104.

Jabłoński B. (1960) — Wpływ terminów i gęstości siewu na zmianę wartości cech użytkowych facelii błękitnej (Phacelia tanacaetifolia Eenth.). Pszczeln. Zesz. Nauk., 4(1) : 1—42.

Jabłoński B. (1964) — Badania nad pszczelarską i rolniczą wartoścą mieszanek roślin strączkowych z facelią błękitną uprawianych na zieloną masę jako plon główny. Pszczeln. Zesz. Nauk., 7(2) : 29—80.

Jabłoński B., Szklanowska K. (1979) — Propozycje zmiany metody badań nektarowania roślin. Pszczeln. Zesz. Nauk., 23 : 105—114.

Jelinowska A., Jelinowski S., Sypniewski J. (1966) — Uprawa i użytkowanie poplonów. PWRiL, Warszawa.

Kopielkievski G. W. (1958) — Prijomy povyszenia produktivnosti pczełovodstva. Gos. Izd. Sielskochoz. Lit., Moskwa. 234—253.

Lewandowski A. (1978) — Rośliny oleiste i facelia w uprawie na zielonkę. COBORU — Słupia Wielka, Zesz. 373 : 29—57.

Lewandowski A. (1980) — Rzodkiew oleista, gorczyca ,rzepak, rzepik, facelia i prawoślaz na zielonkę. COBORU — Słupia Wielka, Zesz. 488 : 1—13.

Vesely V. (1956) — Svazenka je vhodnou primiesi picninarskych smesek. Vcelarstvi, 9(10) : 153.

strona 121

ОЦЕНКА ПЧЕЛОВОДНОЙ СТОИМОСТИ НОВОГО СОРТА ФАЦЕЛИИ

Б. Яблоньски, Я. Сковронек

Резюме

В результате проведенных исследований обнаружено, что нововыведенный сорт пижмолистной фацелии „Stala” может давать немного больше нектара и высшие урожаи зеленой массы, чем популяция не подвергающаяся селекции. В будущих селекционных работах следует обратить внимание на возможность дальнейшего улучшения медопродуктивности этого растения.

ESTIMATION OF APICULTURAL VALUE OF VARIETY OF PHACELIA

B. Jabłoński, J. Skowronek

Summary

As a result an investigation was stated that new selected variety of phacelia „Stala” can produce more nectar and give biger crop of green mass than not selected population. In a breeding work witch will be done in a future more attention should be given on an improvement of honey productivity of this plant.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 115, 120: „tanacaetifolia” → tanacetifolia
  • s. 115: „zmierzającę” → zmierzające
  • s. 115: „populuacją” → populacją
  • s. 117, tab. 1: „Rainffall” → Rainfall
  • s. 117, tab. 1: „1891″ → 1981
  • s. 118, tab. 3: „obserwations” → observations
  • s. 119, tab. 4: „Hight” → Height
  • s. 120, literatura: „Eenth.” → Benth.
  • s. 120, literatura: „wartoścą” → wartością
  • s. 121, streszczenie: „biger” → bigger
  • s. 121, streszczenie: „witch” → which

Podobne wpisy