PORÓWNAWCZE BADANIA NAD ZIMOWANIEM ZAPASOWYCH MATEK PSZCZELICH
tekst: Leon Bornus, Józef Szymankiewicz
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XII, 1968 — Leon Bornus, Józef Szymankiewicz
strona 31PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XII, Nr 1 — 2 WRZESIEŃ 1968
Leon Bornus i Józef Szymankiewicz
Oddział Pszczelnictwa I. S.
Zimowe straty matek w pasiece i na przedwiośniu są u nas dość znaczne. W związku z tym popyt na matki w miesiącach wiosennych jest duży, a podaży ich w tym czasie prawie nie ma. Z konieczności roje bez matki, bez względu na ich siłę, muszą być łączone z sąsiednimi, normalnymi rodzinami i to możliwie jak najrychlej. Najboleśniej stratę matki odczuwa pasiecznik, gdy spadnie ona w silnej rodzinie, która mogłaby być wydajną jednostką produkcyjną w sezonie. Pszczelarze w przewidywaniu podobnych sytuacji zimują w pasiece zazwyczaj kilka matek zapasowych, ale nie jest to praktyka powszechna. Poza tym zimowanie ich w tak zwanych odkładach, jedyna dotąd stosowana u nas metoda — jest bardzo kosztowna i może być zasadnie podważana z punktu widzenia rentowności.
Istnieje zatem zagadnienie zimowania w kraju stosunkowo dużej liczby zapasowych matek pszczelich przy jak najniższych nakładach pieniężnych. W tym właśnie zakresie przeprowadzono porównawcze badania, których celem było wyszukanie metody najtańszego, ale zarazem pewnego zimowania zapasowych matek pszczelich w warunkach naszego klimatu.
LITERATURA
Straty zimowe matek znane są w pszczelarstwie od wieków i chyba równie stara jak praktyka ratowania rojów bezmatków wiosną przez dodawanie matek zapasowych lub przez łączenie ich z rojami normalnymi. Limitującym czynnikiem utrzymania takich rojów była i jest skromna liczba matek zapasowych w krytycznym okresie wiosny. Doświadczalne próby racjonalnego rozwiązania zimowania matek zapasowych rozpoczęto dopiero w okresie ostatniego dziesięciolecia. Próby te można by podzielić na dwie zasadnicze grupy. Najwięcej prób zastosowano w zimowaniu matek w normalnych ulach na toczku, wykorzystując
strona 32do tego prawie zawsze sąsiedztwo (ciepło) normalnej rodziny pszczelej. Do drugiej grupy trzeba zaliczyć wszystkie próby zimowania matek poza pasieką i poza normalnymi rodzinami, głównie w pomieszczeniach laboratoryjnych i mieszkalnych.
W grupie pierwszej usiłowano zmniejszać do minimum liczbę ramek w odkładach, co w pewnej mierze obniżało koszty zimowania zapasowych matek. Relacje na ten temat znajdujemy w pismach popularnych wielu krajów.
Do śmielszych prób należy zaliczać doświadczenia z zimowaniem 2—3 matek w jednej rodzinie, poruszających się zupełnie swobodnie po plastrach, ale łączonych dopiero w drugiej połowie października (niepublikowane materiały Oddziału Pszczelnictwa — Z. Soczek). Za interesującą próbę można uważać zimowanie na przykład 10 matek zapasowych, zamkniętych w klateczkach hodowlanych, w kłębie jednej normalnej rodziny pszczelej (materiały Zakładu Pszczelnictwa WSR Olsztyn). Duże straty matek w obu przypadkach nie zachęcały do kontynuowania doświadczeń. Już nieco lepiej zapowiadały się próby Chwałkowskiego (1955) polegające na zastosowaniu tak zwanych ramek-sekcji, które w ulu wielkopolskim stwarzały dość dobre warunki cieplne do przezimowania kilku matek. Nie znamy jednak losów doświadczenia, ponieważ autor nie publikował dalszych relacji. Wszystkie wymienione próby miały według autorów dać odpowiedź, czy inicjowane rozwiązania są możliwe. Nie zajmowali się oni zupełnie kalkulacją kosztów przezimowywania matek pszczelich.
Do bardziej systematycznych doświadczeń należy zaliczyć prace, których celem było zimowanie matek zapasowych poza pasieką, względnie poza kłębem roju pszczół. W tym zakresie za najbardziej interesujące rozwiązanie należy uznać metodę rumuńską (Foti-Mirza, 1963), która w założeniach daje wprost nieograniczone możliwości zimowania zapasowych matek, przy bardzo niskich kosztach materiałowych. Jednej matce towarzyszy 60—70 robotnic, a do zimowania wykorzystuje się normalne pomieszczenie mieszkalne. W metodzie omówione zostaną szczegóły tego doświadczenia, ponieważ zostało ono powtórzone w warunkach Polski.
Zbliżony do poprzedniego sposób zimowania matek pszczelich opisuje Szideszeli (1965). W dwunastoramowym ulu dadana umieszczał on izolatory po 5 sekcji, dzielone z kolei na 15 małych części (80 × 85 × 80 mm), w których osadzał na trzech rameczkach (85 × 70 mm) po 1 matce ze 100 robotnicami. Robotnice wymieniał co 45—60 dni. Całość umieszczał w lokalu o temp. 3—6°C i wilgotności 70—93%. W ciągu sześciu miesięcy zimowania 1 matka zużywała 270—300 mg miodu. Wyniki były bardzo zadowalające.
Toszkow (1965) na podstawie uzyskanych wyników zaleca zimowanie matek w 3-ramkowych (wielkości 1/2 ramki dadanowskiej)
strona 33nukleusach, ustawianych między podwójne okna budynku mieszkalnego. Gromadzi w nich 200—300 g robotnic, a dla zapewnienia wentylacji wycina otwory w ramach obu okien (wewnętrznego i zewnętrznego) i daje specjalne ocieplenie. Od czasu do czasu uchylać trzeba okno wewnętrzne. Pokarmu na jedną matkę zużywano około 300 g.
E. R. Harp (USA) po kilku latach doświadczeń zaleca zimowanie zapasowych matek w małych klateczkach w osieroconej rodzinie, która ustawiona jest nad drugą normalną rodziną (ul stojak), a robotnice obu rodzin kontaktują się poprzez kratę odgrodową. Warunkiem pozytywnego rezultatu jest poddawanie matek tylko po ustaniu czerwienia jesienią, przy zewnętrznej temperaturze lekko poniżej 0°C. W jednym ulu można zimować kilkadziesiąt matek z małym ryzykiem do kwietnia, a wyjątkowo nawet do lata.
MATERIAŁ I METODA
Doświadczenia zimowania z matkami Apis mellifica mellifica L. przeprowadzono w okresach zimowych 1959/60, 1963/64, 1964/65, 1965/66 i 1966/67.
a) Doświadczenie pierwszej zimy polegało na wypróbowaniu metody rumuńskiej (Foti — 1963). Do 43 klateczek o rozmiarach 80 × 50 × 50 mm (ryc. 1), w których na tylnej ścianie naklejano puste plastry, wprowadzano w miesiącu wrześniu matki z likwidowanych w tym czasie ulików weselnych. Do każdej matki dodano po ca 60 robotnic wyraźnie młodych. Przez mały otwór w górnej ściance klateczki robotnice wysysały pokarm, w jednej grupie syrop cukrowy, a w drugiej sytę — z próbówki szklanej odwróconej dnem do góry. Wszystkie klateczki z matkami umieszczono w pudle, które wniesiono do ciemnego pokoju o dostatecznie ustabilizowanej temperaturze 15—16°C. Towarzyszące matkom robotnice wymieniano w odstępach 18—23 dni, przynosząc świeże z ula stojącego na toczku.
b) W okresie zimowym 1963/64 przeprowadzono doświadczenie w pasiece, zimując 16 matek w 2 ulach dadanowskich, po umieszczeniu ich w specjalnych „kieszeniach” z płyty pilśniowej po obu bokach (przy ścianach pojedynczych) normalnej rodziny, która miała im udzielić swojego ciepła. Każda sekcja-kieszeń mieściła 3 rameczki wielkości 1/4 ramki dadanowskiej, w tym samym położeniu jak ramki rodziny głównej. Dwie sekcje były zatem na dole, a 2 następne nad nimi. Przy tej konstrukcji podkarmianie było utrudnione i dlatego do sekcji wstawiano rameczki z zapasem, przygotowanym wcześniej w innych rojach pasieki. Wylotki tak rozlokowano, aby ułatwić matkom i robotnicom orientację w odszukaniu własnego wejścia (ryc. 2). Obsadę tych sekcji wykonano w drugiej połowie września, dając do każdej matki
strona 34po 300—350 robotnic, które miały do dyspozycji 6,9 dcm² plastra. Rodzina główna pozostawała w tym ulu przez całe lato.
Po częściowych niepowodzeniach w doświadczeniu z 1963/64 na następną zimę zmieniono nieco metodykę. Liczbę matek zimowanych przy jednej pełnej rodzinie zmniejszono z 8 na 6, po 3 na jednym boku. „Kieszenie” z poziomu przeniesiono w pion, uzyskując dzięki temu ułatwienie w dokarmianiu rodzinek. Zwiększono rameczki w sekcjach na 1/3 ramki dadanowskiej, zwiększając też powierzchnię plastrów na 9,1 dcm². Zmieszczono więcej robotnic przy jednej matce, dochodząc do 600 sztuk. Zmieniono też położenie wylotków (po 3 na jednej ścianie), a rodzinę główną, ogrzewającą, umieszczono w ulu w ostatniej kolejności, aby w pozostałych jeszcze dniach słabnącego lotu nie ściągała swą siłą zbieraczek z bocznych rodzinek (rys. 3). Rok wcześniej i w 1964/65 pomiędzy kieszenie i ścianę zewnętrzną (pojedynczą) dawano materiał izolacyjny — wysuszoną paproć. Rodzinki z zapasowymi matkami sformowano w pierwszych dniach sierpnia, umieszczając je od razu w ulu przeznaczoynm do zimowania.



W sezonie 1965/66 powtórzono doświadczenie bez zmian w stosunku do poprzedniej zimy, ale równolegle przeprowadzono dwa inne, oparte na całkowicie odmiennym rozwiązaniu.
c) W leżaku dadanowskim (17 ramek) zimowano 2 matki zapasowe w małych ulikach weselnych z 1/2 rameczką dadanowską, umieszczając je w środku ula. Po bokach znajdowały się 2 normalne rodziny, z wylotkami na boki. Warunki cieplne dla tych zapasowych matek wydawały się idealne. Siedziały na plastrze o powierzchni 4,75 dcm² z ca 800 sztuk robotnic (ryc. 4).
d) Ostatni sposób zimowania matek w latach 1965/66 i 1966/67 nie opierał się na cieple normalnej towarzyszącej rodziny, jak to było w przypadku rozwiązań b) i c). Zbudowano natomiast specjalne ule wkładki o cienkich ścianach, nadające się wymiarami do wnętrza ula dadana 17-ramkowego. Wkładka dzieli się na cztery równe części, z trzema półrameczkami dadanowskimi każda i bardzo cienkimi przegrodami, które okresowo są wykorzystywane jako podkarmiaczki (ryc. 5). Każda matka miała zatem do dyspozycji 14,25 dcm² plastrów i ca 1200 robotnic. Razem były na

tyle silne, że zabezpieczały dla siebie ciepło, skupiając się zimą przy wspólnym narożniku. Matek takich zazimowano 24.
Cechą wspólną wszystkich sposobów zimowania matek zapasowych na toczku było to, że nie wymieniano im okresowo pszczół towarzyszących, jak to miało miejsce przy zimowaniu innych matek w pomieszczeniu zamkniętym, w laboratorium.
Poza tym w warunkach zmiennej temperatury zewnętrznej korzystają z ciepła sąsiedniej silnej rodziny pszczelej albo ze wspólnie tworzonego ciepła przez 4 małe rodzinki z matkami zapasowymi.

WYNIKI
a) Zimowanie matek zapasowych w laboratorium nie dało niestety rezultatu pozytywnego. Pierwsze trudności pojawiły się przy karmieniu. Probówki z pokarmem odwrócone były dnem do góry i jeżeli znajdował się w nich syrop zbyt gęsty, to w małym otworze wylotowym cukier krystalizował się dość szybko i zatykał ujście. Pszczoły pozostawały zatem bez pokarmu. Odwrotnie, jeżeli dodano syrop nieco rzadszy, w szybkim czasie przeciekał cały przez otwór i w konsekwencji oblepione cieczą robotnice trzeba było jak najrychlej wymieniać na inne. W okresie doświadczenia stało się koniecznością dawanie kawałków plastra z miodem, aby uniknąć wymienionych niedogodności.
Drugim niekorzystnym zjawiskiem było powtarzające się wzburzenie, zdenerwowanie pszczół. Występowało ono bez widocznej przyczyny, jaką mogłoby być na przykład otwieranie drzwi do pomieszczenia lub zmiana oświetlenia pokoju. W dość krótkich, aczkolwiek nieregularnych odstępach czasu robotnice w jakiejś pojedynczej klateczce zaczynały szumieć i wzburzenie momentalnie zaczynało się rozszerzać na wszystkie klateczki znajdujące się w pokoju. Skutkiem takiego poruszenia było ożywione bieganie pszczół po klateczce i poważne podniesienie temperatury wewnątrz, co z kolei wzmagało spożycie pokarmu i szybkie zużywanie się robotnic. W czasie wymiany robotnic co 3 tygodnie część z nich była już martwa. W każdym następnym miesiącu spadało ich coraz więcej i w końcu matki z wyczerpania i bez opieki towarzyszek również ginęły. Częstsza wymiana
strona 37Tabela 1 Dane o zimowaniu zapasowych matek pszczelich Information about stored queens honey bee
| Sposób zimowania / Method of wintering | Data doświadczenia / Data of investigation | Liczba matek w dośw. / Number of queens in inv. | Powierzchnia plastrów / Combs in dcm² | Liczba matek przezimowanych / Number of overwintering queens | Ryzyko / Risk % |
|---|---|---|---|---|---|
| a) laboratoryjna m. / laboratoral method | 1959/60 | 43 | 0,5 | — | 100 |
| b₁) w pasiece „kieszenie” / in apiary „pocket” | 1963/64 | 16 | 6,9 | 12 | 25 |
| b₂) w pasiece „kieszenie” / in apiary „pocket” | 1964/65 1965/66 | 12 | 9,1 | 10 | 17 |
| c) w ulikach weselnych / in mating nuclei | 1965/66 | 2 | 4,7 | 1 | 50 |
| d) wkładki / in special cages | 1966/67 | 24 | 14,2 | 23 | 4 |
robotnic niewiele pomagała. Większość matek zginęła w grudniu, a ostatnia 29 stycznia. Biorąc pod uwagę płochliwość naszej pszczoły krajowej i zbyt wielkie obciążenie pracą opiekuna tych matek zimą, zaniechano powtórzeń doświadczenia w następnych latach, uznając tę metodę za kłopotliwą i nie rokującą dobrych wyników.
b) W doświadczeniu pasiecznym 1963/64 matki zapasowe zimowano jak to opisano w metodyce — przy rodzinie głównej na 2 poziomach. W czasie doświadczenia stwierdzono dużą niedogodność w podkarmianiu rodzinek przed zimą, a po okresie zimy pozostało silne zawilgocenie w „kieszeniach” dolnych. Niskie rameczki i szczelna płyta pilśniowa od góry (dno drugiej kieszeni) widocznie nie zezwalały na odpływ wilgotnego powietrza. W rezultacie matki dożyły tylko do pierwszych dni marca. Dłuższe ich przetrzymywanie, nawet o ca 14 dni, kończyło się śmiercią reszty robotnic i matki. Sposób ten można zatem również uznać za nieodpowiedni.
Po małym zmodyfikowaniu tej metody, a więc po powiększeniu powierzchni rameczek i odwróceniu ich w pozycję pionową, odpadły trudności z karmieniem i warunki wilgotności zmieniły się na korzyść. Matki przeżywały do końca marca, chociaż w niektórych przegrodach wystąpiło zaperzenie. Nasuwało się podejrzenie, że w tych rodzinkach musiała się zagnieździć choroba nozemowa. W następnym roku zadbano o dobre warunki zdrowotne i zaperzenie po zimie było prawie niewidoczne. Pokarm został zużyty prawie w całości. Pszczoły towarzyszące matce były jednak wyczerpane i wkrótce poginęły mimo starań o ich
strona 38utrzymanie. Większość matek przeniesiono w końcu marca do normalnych rodzin, a ostatnie dwie — dopiero 14 kwietnia. Koszt jednej przezimowanej tym sposobem matki (do 31. III.) wyniósł zaledwie 112 zł.
c) Zimowanie matek zapasowych między dwiema rodzinami pszczelimi wydawało się bardzo pewne, a mimo to z 2 matek jedna spadła,
Tabela 2 Zestawienie kosztów zimowania 1 matki pszczelej Cost of stored queen honey bee
| Metoda / Method | Pszczoły / Bees: g | Pszczoły / Bees: zł | Węza / Foundation: g | Węza / Foundation: zł | Cukier / Sugar: g | Cukier / Sugar: zł | Kandy / Candi: g | Kandy / Candi: zł | praca / work zł | amortyzacja / amortisation zł | ryzyko / risk zł | suma / sum zł |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| a) | 0,1 | 12 | 5 | 1 | — | — | 0,25 | 50 | 50 | 2 | 100 | 180 |
| b₂) | 0,1 | 12 | 70 | 10 | 2 | 21 | 0,8 | 20 | 25 | 4 | 20 | 112 |
| c) | 0,1 | 12 | 70 | 10 | 1 | 10,5 | 0,5 | 12,5 | 18 | 6 | 12 | 81 |
| d) | 0,16 | 20 | 100 | 15 | 3 | 31,5 | 0,3 | 33 | 25 | 32 | 15 | 178 |
a u drugiej dość dużo robotnic było martwych. Ściany ulika zabrudzone były kałem, chociaż w niewielkim stopniu. Zużycie pokarmu wyniosło ca 60%. Metoda ta nie pozwala na zimowanie większej liczby matek w jednym ulu, stawia zatem granicę raczej wąską. Standardowy ul jest też za mały. Zabieg ten jest możliwy tylko w ulach leżakach, których w naszych pasiekach nie jest dużo. Koszt przezimowanej 1 matki stosunkowo niski — 81 zł.
d) Zimowanie matek w czterech wkładkach po 3 ramki było dobre. Wszystkie matki przeżyły zimę, a rodzinki po stracie ca 40 robotnic na wiosnę przystąpiły do pracy i dość intensywnego rozwoju. Gniazda częściowo (ca 30% wkładek) były zabrudzone kałem. Zużycie pokarmu wyniosło około 60% zapasów. Koszt ze względu na amortyzację rozbudowanego sprzętu specjalnego wyniósł 178,50 zł. Zaletą tej metody jest to, że małe rodzinki z matką mogą stanowić zalążek normalnej rodziny, ponieważ zdolne są do samodzielnego rozwoju wiosną.
DYSKUSJA
Zimowanie zapasowych matek pszczelich w pomieszczeniu mieszkalnym lub laboratoryjnym w/g metody Fotiego nie dało u nas pozytywnego wyniku. Wydaje się, że zachowanie się naszej pszczoły, w tym przypadku w okresie zimy, różni się znacznie od zachowania się robotnic pszczół z południa Europy. Chyba tym należy obarczać niepowodzenia naszego doświadczenia według metodyki wspomnianych autorów. Gdyby
strona 39wyniki były nawet dobre, to i tak sposób ten, jak i Szideszelego dla naszego pszczelnictwa nie nadawałby się o tyle, że silnie absorbuje w miesiącach zimowych pszczelarza i to w ścisłych terminach. Małe i amatorskie pasieki, których w kraju mamy najwięcej, obsługiwane są dorywczo, często nie w porę. Do letniej jednak opieki nad pasieką pszczelarze przyzwyczaili się. Natomiast zima w pszczelarstwie już tradycyjnie jest u nas uznawana za okres martwy. Wyrobienie nowego nawyku, do okresowego przynoszenia w mroźne dni trochę żywych pszczół z pasieki, wydaje się u nas niewykonalne. Z tych względów nie można brać w rachubę tej metody zimowania zapasowych matek.
Zimowanie luźno kilku matek w kłębie lub też w klateczkach w obrębie kłębu (Z. Soczek, J. Bobrzecki) okazało się zbyt ryzykowne. Najmniejsze opóźnienie w odbieraniu matek w końcu zimy powodowało ginięcie ich w walce wzajemnej lub z braku opieki robotnic.
Metoda mieszkaniowa Toszkowa jest bardzo kłopotliwa, bo wymaga różnego rodzaju przeróbek w oknach, co nie musi być akceptowane przez mieszkańców lub właścicieli domu. Ponadto wielkość zimowanej z matką rodzinki (do 3000 sztuk robotnic) daje w pełni gwarancję jej przezimowania w normalnych warunkach w pasiece, a zatem w warunkach naturalnych i niekłopotliwych. Wystarczy tylko umieścić ją przy silnej rodzinie. Potwierdza to dotychczasowa praktyka naszych pasieczników.
Metoda Harpa (USA) zasługuje na uwagę, szkoda tylko że związana jest ściśle z ulami stojakami, których u nas jest bardzo mało. Poza tym byłyby u nas duże trudności z uzyskaniem takiej siły rodzin, jakie miał w swoim doświadczeniu autor: gniazdo o 36 ramkach z 24 kg zapasów miodu.
Z własnych badań wynika, że najmniej ryzyka w zimowaniu zapasowych matek daje metoda specjalnych wkładek czterokwaterowych (d), ale niestety wymaga ona zbudowania dość skomplikowanego sprzętu i oparta jest na użyciu stosunkowo dużej liczby robotnic, a przez to staje się droga. Ten specjalny sprzęt trudny będzie do zastosowania w pasiekach małych i średnich, a takie niestety u nas przeważają i właściciele ich niechętnie czynią na nie nakłady. Wydaje się jednak, że metoda ta może stanowić najbardziej rentowne rozwiązanie dla pasiek specjalizujących się w zimowaniu dużej liczby matek zapasowych w przewidywaniu odsprzedaży ich na wiosnę. Można to pogodzić z intensywną produkcją miodu w sezonie, wymaga tylko doświadczalnego potwierdzenia.
Metoda oznaczona literą c (w ulikach weselnych) jest mniej skomplikowana, ale daje się zastosować tylko w ulach leżakach, których jest u nas bardzo mało. Oprócz tego przy 2 rodzinach normalnych można umieścić tylko 2 zapasowe matki. To rzeczywiście mało jak na skomplikowany zabieg zimowania.
strona 40Największe szanse upowszechnienia ma metoda b (zmodyfikowana w drugim roku doświadczenia), która wykazała nieco tylko większe straty robotnic i nieco większe ryzyko dla matek niż metoda d, ale za to umożliwia zimowanie naraz 6 matek przy jednej rodzinie i nie wymaga skomplikowanego sprzętu. Proponowane wkładki („kieszenie”) z płyty pilśniowej są bardzo proste i tanie. Mogą być wytwarzane masowo w cenie 30—50 zł. Koszt przezimowanej tym sposobem matki jest stosunkowo niski — 112 zł. Względy praktyczne i niskie koszty przemawiają więc za tą metodą.
WNIOSKI
- W naszych warunkach typ pszczoły i absorbująca praca zimą nie dają szans na prowadzenie zimowania matek zapasowych metodą laboratoryjną, z małą liczbą pszczół (ca 60 sztuk) towarzyszących.
- Zimowanie zapasowych matek pszczelich w ulach na pasieczysku, przy stosunkowo niewielkiej liczbie robotnic towarzyszących jest w Polsce możliwe pod następującymi warunkami:
a) grupa towarzyszących matce robotnic nie może być mniejsza niż 600 sztuk;
b) rodzinka z matką zapasową musi być tak umieszczona w ulu, aby bez przeszkód korzystała z ciepła rodziny głównej;
c) do przygotowanego wcześnie ula z matkami (rodzinkami) zapasowymi powinna być wprowadzona rodzina główna dopiero w październiku, kiedy jest pewność, że nie będzie intensywnego lotu pszczół;
d) jeżeli konstrukcja ula pozwala, przy jednej rodzinie można zimować 6—8 matek zapasowych.
- Spośród przebadanych najbardziej opłacalną i najmniej kłopotliwą dla pasiek małych i średnich okazała się metoda wkładek — „kieszeni” z płyty pilśniowej, w których umieszcza się po 1 matce z ca 800 robotnicami na 9 dcm² plastra. Koszt zimowania matki do 31. III. wyniósł 112 zł. Zimowanie tą metodą matek na skalę większą wprowadzić może pewne zmiany w podanych kosztach, ale nie ma obawy, aby one wzrosły nadmiernie.
- Dla pasiek rozwijających się lub dla specjalizujących się w zimowaniu dużej liczby matek, z przeznaczeniem ich na sprzedaż wiosną, można polecać metodę wkładek do uli (po 4 matki w jednej wkładce). Wprawdzie koszt przezimowanej tym sposobem matki jest wyższy niż metodą „kieszeni”, ale po wycofaniu jej wiosną pozostają czerw i stosunkowo w niezłej kondycji pszczoły, które można z powodzeniem wykorzystać do tworzenia rodzin produkcyjnych, łącząc je po kilka. Można też, przy rezygnacji sprzedaży matek wiosną, powiększać pasiekę, rozwijając siłę małych, ale prężnych rodzinek w ciągu sezonu.
LITERATURA
Chwałkowski A., 1955 — Ule, uliki i sekcje hodowlane, Pszczelarstwo, 3 : 8—11
Foti N., Mirza E., — Čerčetari privind iernarea matčilor in afara ghemului in camere. Lučrari stiintifice, IV : 129—141
Harp E. R., 1967 — Storage of Queen Bees, A. B. J. 7 : 250—251
Szideszeli A. L., 1963 —Zimowka pczelinych matek wnie kłuba pczelinoj siemi. XIX Mieżd. Kongr. po Pczełowod., Praga, s. 134
Toszkow A., 1965 — The overwintering of spare queens between the window-frames of an inhabited room, XX I. B. C. Bucharest
СРАВНИТЕЛЬНЫЕ ИССЛЕДОВАНИЯ НАД ЗИМОВКОЙ ЗАПАСНЫХ ПЧЕЛИНЫХ МАТОК
Л. Борнус и И. Шыманкевич
Резюме
Авторы сравняли несколько методов зимовки запасных маток. На основании полученных результатов они негативно оценили метод зимовки маток в лабораторной или жилой комнате как хлопотливы[?], а тоже мало эфективный.
Из методов зимовки маток на пасеке больше всех практический и достаточно дешёвых оказался метод собственный авторов. Они зимуют 6 пчелиных маток при одной сильной семьи. При одной матке есть 600—800 работниц на 3 сотах (1/3 дадановского) — 9,1 квадратного дцм. На одну матку дают в зиму 3 кг корма а риск осеменения в таких условьях и зимовки стоит на уровни 10—15%.
COMPARATIVE STUDIES ABOUT STORAGE OF SPARE QUEENS HONEY BEE
L. Bornus and J. Szymankiewicz
Summary
Authors evaluated a few methods of storage of spare queens honey bee. On the basis of received results they gave a negative opinion about storage of queens in the laboratory or in the room conditions, because there methods are troublesome and a litlle effective.
Among the methods of storage of queens in the apiary as the most practical and relatively cheep they consider their own one. In this method six queens in nuclei with 600—800 workers each are storaged beside strong colony. Each nuclei containe 3 frames equal of 9,1 dcm² of comb and used for wintering about 3 kg of food. The risk of succesfully mating and stiring of queen by this method fluctuate on the level of 10—15%.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 31: „równie stara jak praktyka” → równie stara jest praktyka
- s. 34: „przeznaczoynm” → przeznaczonym
- s. 41, streszczenie rosyjskie: „сравняли” → сравнили
- s. 41, streszczenie rosyjskie: „эфективный” → эффективный
- s. 41, streszczenie rosyjskie: „сильной семьи” → сильной семье
- s. 41, streszczenie rosyjskie: „уровни” → уровне
- s. 41, streszczenie angielskie: „litlle” → little
- s. 41, streszczenie angielskie: „cheep” → cheap
- s. 41, streszczenie angielskie: „succesfully” → successfully
