OCENA ROZMIARU ZATRUĆ PSZCZÓŁ W POLSCE NA TLE ZUŻYCIA PESTYCYDÓW W LATACH 1977—1979
tekst: Józef Hurny, Stanisława Zięba
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXVI, 1982 — Józef Hurny, Stanisława Zięba
strona 123PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XXVI 1982
Józef Hurny, Stanisława Zięba
Instytut Przemysłu Organicznego Oddział w Pszczynie
WSTĘP
Chemiczna ochrona roślin od początku jej wprowadzenia do praktyki rolniczej stała się elementem konfliktowym w stosunku do całego zespołu organizmów pożytecznych środowiska naturalnego, wśród których pszczoła miodna zasługuje na szczególną uwagę.
Problem ochrony pszczół przed zatruciami nabiera coraz większego znaczenia nie tylko w sensie bezpośrednich szkód w pszczelarstwie ale także w aspekcie ogólnogospodarczym z uwagi na fakt, że owady te są poważnym czynnikiem wzrostu płodów rolnych.
Według J. Guderskiej (1974) i R. Łęskiego (1980) wartość nadwyżek plonów owadopylnych roślin uprawnych, uzyskanych dzięki zapyleniu przez pszczeły jest 10-krotnie większa od wartości produktów pszczelich. W zachodzącym więc procesie intensyfikacji rolnictwa, chemizacja i pszczelarstwo nie mogą się wzajemnie wykluczać, muszą współistnieć obok siebie jako niezbędne czynniki wzrostu produkcji rolnej.
Tymczasem na skutek niewłaściwego stosowania pestycydów, nieodpowiedniego doboru asortymentu w uprawach chronionych dochodzi do poważnych strat w pszczelarstwie. Koniecznością staje się zatem rejestrowanie rozmiarów i częstotliwości zatruć pszczół w poszczególnych regionach kraju i analiza przyczyn wywołujących te zatrucia, z zamiarem wyeliminowania tych ujemnych zjawisk.
MATERIAŁ I METODA
Materiały służące do określenia rozmiaru zatruć pszczół pestycydami na obszarze kraju w latach 1977—1978—1979 zostały zebrane przez Ministerstwo Rolnictwa — Departament Produkcji Zwierzęcej z obszaru
strona 12445 województw. Zawierały one dane dotyczące liczby zgłoszonych przypadków zatruć pszczół (przez przypadek zatrucia rozumiano zatrucie w pasiece bez względu na liczbę zatrutych pni), stopnia wytrucia pszczół z podziałem na 2 grupy: zatrucia do 50% i powyżej 50% pszczół w rodzinach pszczelich, oraz rodzaj pestycydów powodujących te zatrucia. Zgromadzone materiały posłużyły autorom do wykonania analizy rozmiarów i częstotliwości zatruć pszczół na terenie kraju. Rozmiar zatruć pszczół w analizowanych latach porównano do zużycia pestycydów w tychże latach, a zużycie pestycydów podano wg Roczników Statystycznych w przeliczeniu na kg substancji aktywnej na ha użytków rolnych. Ponieważ bardzo często przyczyną zatruć pszczół jest stosowanie pestycydów toksycznych w okresie kwitnienia roślin i nie przestrzeganie obowiązującego okresu prewencji, dokonano charakterystyki zalecanych do ochrony roślin pestycydów (Zalecenia ochrony roślin na 1979 r.) z uwzględnieniem ich klas apitoksyczności i okresów prewencji.
WYNIKI
Możliwie pełny obraz strat, jakie powstają w pszczelarstwie na skutek niewłaściwego stosowania pestycydów, często lekceważenia podstawowych przepisów, ilustruje tabela 1. Z danych zestawionych w tabeli wynika, że na przestrzeni 3 lat, przeciętnie co 150-ty pszczelarz został poszkodowany z powodu zatrucia pszczół i co 55-ta rodzina pszczela została w mniejszym lub większym stopniu zatruta pestycydami. Należy zaznaczyć, że zestawione dane mogą nie odzwierciedlać faktycznej liczby
Tabela 1 Zatrucia pszczół na terenie kraju w latach 1977—1979 Poisoning of honey bees in the country in years 1977—1979
| Wyszczególnienie / Specification | lata / years: 1977 | lata / years: 1978 | lata / years: 1979 |
|---|---|---|---|
| Ogólna liczba pasiek / Number of apiaries | 173.542 | 181.697 | 186.435 |
| Ogólna liczba rodzin pszczelich / Number of bee colonies | 2.000.600 | 2.121.622 | 2.208.011 |
| Liczba przypadków zatruć pszczół / Number of poisoning incidents | 1.191 | 1.201 | 849 |
| Liczba rodzin zatrutych / Number of poisoned bee colonies | 37.832 | 35.633 | 25.995 |
zatruć pszczół, ponieważ nie prowadzi się rejestracji wszystkich przypadków zatruć a wielu pszczelarzy nie zauważa lub odstępuje od roszczeń z tytułu poniesionych strat. Znane są również przypadki polubownego załatwienia spraw między pszczelarzami a instytucją wykonującą zabiegi chemizacyjne. Zestawione liczby wykazują, że rozmiary zatruć pszczół są znaczne i przedstawione dotąd wielkości zatrutych rodzin były często znacznie zaniżane. Według Łęskiego (1980) straty roczne ponoszone w naszym kraju sięgają 3—4 tysiące rodzin zatrutych, podczas gdy dane ankietowe wykazują, że rocznie zatruwanych jest od 37.832 rodzin pszczelich w 1977 r. do 25.995 w roku 1979. Ilość zatrutych rodzin pszczelich w poszczególnych województwach jest bardzo zróżnicowana i tak np. w 1979 r. wynosiła ona od 6.435 (województwo kaliskie) do 4 (województwo ostrołęckie), lub zatrucia w ogóle nie były notowane (województwo olsztyńskie, toruńskie). Mimo zarysowującej się tendencji spadkowej częstotliwości zatruć pszczół, rozmiary tego niekorzystnego zjawiska są w dalszym ciągu znaczne, jeżeli się porówna aktualne wskaźniki zużycia pestycydów w naszym kraju z ewentualnymi perspektywicznymi wskaźnikami ich zużycia w przyszłości, na wzór krajów wysoko rozwiniętych. Według Rocznika Statystycznego Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej (1978), zużycie pestycydów w kraju kształtuje się na poziomie 0,75 kg substancji aktywnej na hektar użytków rolnych. Jak podaje Suski (1978), niektóre kraje wysoko rozwinięte zużywają już obecnie 10 kg pestycydów na ha w przeliczeniu na składnik czynny. Z tych też względów zagadnienie niebezpieczeństwa zatruć pszczół przez pestycydy należy rozpatrywać nie tylko na tle aktualnego zużycia pestycydów w kraju, ale przede wszystkim w aspekcie znacznego wzrostu stosowania środków chemicznych w naszym rolnictwa w przyszłości. Stosunki ilościowe tych dwóch wielkości, tj. zużycia pestycydów i rozmiarów zatruć pszczół na przestrzeni analizowanych lat 1977—1979 w interpretacji graficznej ilustruje ryc. 1. Rozmiary zatruć pszczół wyrażono liczbą zatrutych rodzin pszczelich, natomiast zużycie pestycydów w kg składnika czynnego na hektar.
Z przedstawionych graficznie zmian liczbowych wynika, że spadek zatruć pszczół w latach 1977—1979 skorelowany był ze zużyciem pestycydów. Analiza zebranych materiałów wykazała, że najczęstszą przyczyną zatruć pszczół było stosowanie preparatów szkodliwych dla pszczół, posiadających długi okres prewencji, takich jak: Gamakabratox pylisty, Gamakarbatox zawiesinowy, Karbatox. Preparaty te powodowały od 50—100% wytruć pszczół w rodzinach pszczelich. Charakterystyczny i trudny był także do wytłumaczenia wzrost zatruć w roku 1979 w porównaniu do lat 1977, 1978, spowodowany przez herbicydy takie jak: Chwastox, Aminopielik.
Dla zilustrowania struktury zużycia pestycydów w kraju dokonano analizy zalecanych do ochrony roślin pestycydów o znanej toksyczności dla pszczół. Charakterystykę zalecanych pestycydów wg klas apitoksycz-
strona 126
Ryc. 1. Licza zatrutych rodzin pszczelich i zużycie pestycydów w latach 1977—1979 Number of poisoned bee colonies and the expenditure of pesticides
ności, które oparte są na przyjętych przedziałach dawek LD50 przedstawiono w tabeli 2.
Przedziały dawek LD50 dla poszczególnych klas są następujące:
a) dla apitoksyczności kontaktowej dorsalnej klasa I do 0,6 μg na pszczołę „ III od 0,6—3 μg na pszczołę „ II od 3—15 μg na pszczołę „ IV powyżej 15 μg na pszczołę
b) dla apitoksyczności kontaktowej tarsalnej klasa I do 50 μg na 100 cm2 „ II od 50—500 μg/100 cm2 „ III od 500—5000 μg na 100 cm2 „ IV powyżej 5000 μg na 100 cm2
c) dla apitoksyczności żołądkowej klasa I do 1,5 μg na pszczołę „ II od 1,5—6 μg na pszczołę „ III od 6—100 μg na pszczołę „ IV powyżej 100 μg na pszczołę
strona 127Tabela 2 Charakterystyka zalecanych pestycydów według klas apitoksyczności The description of the recommended pesticides according to the class of apitoxicity
| Rodzaj pestycydu / Kind of pesticide | Liczba zalecanych pestycydów w poszczególnych klasach apitoksyczności / Number of recommended pesticides in separate classes of apitoxicity: I | Liczba zalecanych pestycydów w poszczególnych klasach apitoksyczności / Number of recommended pesticides in separate classes of apitoxicity: II | Liczba zalecanych pestycydów w poszczególnych klasach apitoksyczności / Number of recommended pesticides in separate classes of apitoxicity: III | Liczba zalecanych pestycydów w poszczególnych klasach apitoksyczności / Number of recommended pesticides in separate classes of apitoxicity: IV | Liczba zalecanych pestycydów w poszczególnych klasach apitoksyczności / Number of recommended pesticides in separate classes of apitoxicity: Razem |
|---|---|---|---|---|---|
| Zoocydy / Zoocides | 39. | 8 | 8 | 10 | 65 |
| Fungicydy / Fungicides | — | 1 | 6 | 17 | 24 |
| Herbicydy / Herbicides | — | 4 | 14 | 27 | 45 |
Tabela 3 Charakterystyka zalecanych pestycydów według okresów prewencji The description of recommended pesticides in according to a preventive period
| Rodzaj pestycydu / Kind of pesticide | Liczba zalecanych pestycydów o okresach prewencji / Number of recommended pesticides with a preventive period: 0 godz. / hours | Liczba zalecanych pestycydów o okresach prewencji / Number of recommended pesticides with a preventive period: do 3 godz. / hours | Liczba zalecanych pestycydów o okresach prewencji / Number of recommended pesticides with a preventive period: 3—12 godz. / hours | Liczba zalecanych pestycydów o okresach prewencji / Number of recommended pesticides with a preventive period: 1—14 dni / days |
|---|---|---|---|---|
| Zoocydy / Zoocides | 3 | 13 | 22 | 27 |
| Fungicydy / Fungicides | — | 22 | 1 | 1 |
| Herbicydy / Herbicides | — | 37 | 2 | 6 |
Charakterystykę pestycydów wg okresów prewencji w przedziałach godzinowych i dniach zestawiono w tabeli 3.
Z zestawień tych wynika, że największe niebezpieczeństwo zatrucia pszczół stwarzają zoocydy, których większoćć znajduje się w I klasie apitoksyczności i one też posiadają najdłuższy okres prewencji. Z 39 znajdujących się w I klasie zoocydów, 27 charakteryzuje się okresem prewencji od 1—14 dni, przy czym aż 19 zalecanych zoocydów posiada okres prewencji powyżej 7 dni. W grupie tej znajdują się pestycydy będące najczęstszą przyczyną zatruć pszczół w ankietowanych województwach a zawierające w swym składźie bardzo szkodliwy dla pszczół karbaryl. O szkodliwości karbarylu dla pszczół świadczą dane z piśmiennictwa i tak C: A. Johansen (1977) podaje, że w Stanach Zjednoczonych w latach 1967—1974 wypłacono 18 milionów dolarów z tytułu odszkodowań za zatrucia pszczół a w 1967 r. w samej Kaliforni wytruto
strona 128103 tysiące rodzin pszczelich, natomiast w całych Stanach Zjednoczonych aż 500 tys. pni. Zdaniem tegoż autora głównym sprawcą większości przypadków zatruć był karbaryl.
WNIOSKI
Na podstawie wyników badań ankietowych i analizy struktury zużycia pestycydów w kraju można sformułować następujące wnioski:
- Dla właściwego obrazu rozmiaru zatruć pszczół, należałoby wprowadzić w kraju systematyczny rejestr wszystkich przypadków zatruć, mając na uwadze również i te zatrucia, które nie trafiają na wokandę sądową.
- Celem właściwego ukierunkowania ochrony roślin konieczne jest uwzględnienie w rejestrze przypadków zatruć pszczół informacji o asortymencie pestycydów powodujących zatrucia.
- Stosunkowo niskie zużycie pestycydów, powodując tak duże rozmiary zatruć, świadczy o niewłaściwym doborze pestycydów pod względem asortymentu i form użytkowych.
- Większoćć zalecanych do ochrony roślin zoocydów znajduje się w I klasie apitoksyczności i charakteryzuje się okresem prewencji od 1—14 dni.
- Dla zapewnienia bezpiecznego stosowania pestycydów, mając na uwadze ich wzrost zużycia w przyszłości, należy więcej uwagi poświęcić właściwemu doborowi pestycydów pod kątem ich klas apitoksyczności, okresów prewencji, właściwej technice ich stosowania oraz bezpiecznym formom użytkowym.
LITERATURA
Guderska J. (1974) — Użytkowanie pszczół. Hodowla pszczół, 184, PWRiL, W-wa.
Hurny J., Zięba S. (1977) — Ocena szkodliwości Metofosu płynnego na pszczołę miodną. Pestycydy, 4 : 1—6.
Hurny J., Zięba S. (1980) — Zagadnienie apitoksyczności zoocydów pochodnych kwasu karbaminowego i ich szkodliwość dla pszczoły miodnej w warunkach polowych. „Organika”, Prace Nauk. Instytutu Przem. Organicznego, 4 : 121—131.
Johansen C. (1977) — Pesticides and pollinators. Ann. Rev. Entomol., 22 : 177—192.
Łęski R. (1980) — Pestycydy a pszczoły. Pszczelarstwo, 1 : 3—5.
Suski Z. W. (1978) — Wybrane problemy zwalczania szkodników w sadach. Prace Instytutu Sadownictwa, Skierniewice, 3—4 : 31—34.
strona 129ОЦЕНКА РАЗМЕРА ОТРАВЛЕНИЯ МЕДОНОСНЫХ ПЧЕЛ В ПОЛЬШЕ НА ФОНЕ ИСПОЛЗОВАНИЯ ПЕСТИЦИДОВ В 1977-1979 гг
Ю. Хурны, С. Земба
Резюме
На основании собранных материалов анкетовых из территори Польши определено размер отравлениа пчел в период 1977—1979 гг. Яазмер отравления сравнено с использованием пестицидов в анализированных годах.
Обнаружено, что одной из главных причин многочисленных случаев отравления пчел при химических обработках сельскохозяйственных культур в сравнению с небольшим исползованием пестицидов есть применение зооцидов принадлежающих в I класс апитоксичности и обладающих длительный период превенции.
AN ASSESSMENT OF EXTENS OF HONEYBEES POISONING IN POLAND IN THE BACKGROUND OF PESTICIDES USED IN YEARS 1977—1978—1979
J. Hurny, S. Zięba
Summary
The assessment of extens of honeybees losses from chemicals poison in Poland has been done on the base of query-sheets, comprise the entire country, and by a support of quantitative and qualitative analysis of pesticides used in years 19977—1978—1979. The analysis indicate that the number of bee colonies losses is comparatively greater tha nthe used amount of pesticides. The observed changes in numbers of colonies losses are mainly connected with changes in the amount of used pesticides. The qualitative analysis showed that most of the recommended chemicals are highly toxic to the honey bee insecticides with a long lasting activity.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 125: „Gamakabratox” → Gamakarbatox
- s. 125: „w naszym rolnictwa” → w naszym rolnictwie
- s. 126, ryc. 1: „Licza zatrutych” → Liczba zatrutych
- s. 127: „większoćć” → większość
- s. 127: „składźie” → składzie
- s. 127: „w samej Kaliforni” → w samej Kalifornii
- s. 128: „Większoćć” → Większość
- s. 129, streszczenie: „ИСПОЛЗОВАНИЯ” → ИСПОЛЬЗОВАНИЯ
- s. 129, streszczenie: „из территори” → из территории
- s. 129, streszczenie: „отравлениа” → отравления
- s. 129, streszczenie: „Яазмер” → Размер
- s. 129, streszczenie: „исползованием” → использованием
- s. 129, streszczenie: „принадлежающих” → принадлежащих
- s. 129, streszczenie: „ASSESSMENT OF EXTENS” → ASSESSMENT OF EXTENT
- s. 129, streszczenie: „assessment of extens” → assessment of extent
- s. 129, streszczenie: „19977″ → 1977
- s. 129, streszczenie: „tha nthe” → than the
