PRZYDATNOŚĆ W PASIEKACH ULI JEDNOŚCIENNYCH W OKOLICACH OLSZTYNA

tekst: Jerzy Bobrzecki, Michał Gromisz

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXVIII, 1984 — Jerzy Bobrzecki, Michał Gromisz

strona 63

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXVIII Puławy 1984

Jerzy Bobrzecki i Michał Gromisz

Zakład Pszczelnictwa AR-T Olsztyn i Oddział Pszczelnictwa ISK

WPROWADZENIE

Ul jest jedną z najkosztowniejszych inwestycji w pasiece. Wprowadzenie uli niedrogich i spełniających podstawowe warunki bytowania rodzin pszczelich frapowało zawsze pszczelarzy. Dlatego już od dawna interesowano się możliwością zastosowania uli o pojedynczych ścianach w regionach surowego klimatu. Ule takie rozpowszechnione w krajach o ciepłym klimacie są niedrogie w produkcji, a dodatkową ich zaletą jest stosunkowo niewielka masa, co ułatwia przewożenie pszczół na pożytki.

Szczególnie cenne są doświadczenia pszczelarzy amerykańskich, którzy używają ule jednościenne na północy USA i w Kanadzie, a więc w warunkach klimatycznych podobnych do polskich. Liczą się oni jednak z tym, że ule o ścianach bez izolacji nie zabezpieczają pszczół należycie przed zimnem i wahaniami temperatury (Gooderman za Zmarlickim 1975). Największym mankamentem przy zimowaniu rodzin pszczelich w takich ulach, jest nadmierne nagromadzenie się wilgoci (Dyce i Morse za Zmarlickim 1975). Ponadto rodziny zimujące w ulach jednościennych zużywają więcej pokarmu, a wiosną słabiej się rozwijają od rodzin zamieszkujących ule o ścianach ocieplonych (Geiger 1967,, Haydak 1967). Na zwiększenie zużycia pokarmu zwracano uwagę także w badaniach prowadzonych i na naszym kontynencie (Villumstad 1962, Bornus i Jabłoński 1968). Najczęściej w tych wszystkich doświadczeniach ule zabezpieczano na zimę, owijając je dodatkowo papierem silosowym. W przypadku doświadczeń Bornusa i Jabłońskiego (1968) ule zbudowane były z desek grubości 32 mm (dennica 42 mm).

  • Praca została wykonana w ramach tematu zleconego przez Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa w Skierniewicach.
strona 64

W naszym kraju zainteresowanie ulami jednościennymi sięga przynajmniej okresu międzywojennego. Ule takie szczególnie gorąco propagował Weber (1933), jako tak zwane ule związkowe, oparte na wzorze Langstrotha, ale ich szersze zastosowanie nie przyjęło się. Wyniki raczej nie były zachęcające: nadmierne zawilgocenie, słaby wiosenny rozwój i w konsekwencji niskie zbiory miodu (Rzepecki 1930). Utrwaliła się stąd opinia, że w naszych warunkach klimatycznych izolacja cieplna uli jest niezbędna (Kołodziejczyk 1975).

Pomimo wspomnianych wad, które towarzyszą ulom o ścianach nieizolowanych, zainteresowanie się nimi raczej nie maleje. Wiąże się to przede wszystkim z wprowadzaniem do pasiek jednościennych uli wielokorpusowych, jako uli w pewnym sensie uniwersalnych pod względem technologii pasiecznej i spełniających warunki biologiczne stawiane przez rodziny pszczele. W wielu krajach stają się one popularne (Gooderman za Zmarlickim 1975, Haydak 1963, Jelfimow 1972). U nas przyjmują się także i niektórym pszczelarzom praktykom dobrze się w nich gospodaruje (Łutowicz 1974, Nowicki 1975).

Metodyczną ocenę uli jednościennych podjęli Zmarlicki (1975) i Ostrowska (1978), dostarczając wielu cennych wskazówek na temat przydatności uli podobnej konstrukcji i sposobów polepszania warunków zimowania.

W pracy niniejszej pragniemy przedstawić dane, jakie uzyskaliśmy w badaniach przydatności jednościennych uli wielokorpusowych w warunkach przyrodniczych województwa olsztyńskiego, nieco surowszych dla pszczół w porównaniu do innych regionów kraju (Hohendorf 1956, Gromisz i Bownik 1969).

MATERIAŁ I METODA

Doświadczenie przeprowadzono w okresie od jesieni 1977 do jesieni 1980 roku w pasiece Zakładu Pszczelnictwa zlokalizowanej w Rolniczym Zakładzie Doświadczalnym Bałdy (30 km od Olsztyna) należącym do AR-T w Olsztynie. Objęto nim 50 rodzin pszczelich utrzymywanych w ulach wielokorpusowych o wymiarach ramki 360 × 180 mm. Każdy ul składał się z kompletu 4 korpusów o pojemności 10 plastrów oraz z daszka i odejmowanej dennicy. Połowa tych uli miała ściany pojedyncze, pozostałe zaś podwójne ocieplane. Ule o ścianach pojedynczych zbudowano z desek o grubości 25 mm, natomiast ule ocieplone: ściana wewnętrzna — deska grubości 12 mm, ściana zewnętrzna — płyta pilśniowa twarda grubości 3 mm, w środku izolacja styropianowa grubości 30 mm. Ule od góry (najwyższy korpus) ocieplono, umieszczając na górnych beleczkach ramek miękką płytę pilśniową o grubości 35 mm.

Pszczoły wykorzystywane w doświadczeniach należały do 5 grup rasowych: rasa środkowoeuropejska (miejscowa), kaukaska i kraińska oraz mieszańce rasy kaukaskiej z kraińską z obukierunkowego krzyżowania.

strona 65

W ten sposób starano się zapewnić możliwie szeroki przekrój rasowy (genetyczny) populacji pszczół w celu pełniejszej oceny przydatności uli o ścianach pojedynczych w stosunku do uli o ścianach ocieplonych. W opracowaniu wyników uwzględniano odrębność rasową rodzin pszczelich, o ile zachodziła istotna interakcja w zakresie branych pod uwagę cech pomiędzy rasami pszczół a różną konstrukcją zamieszkiwanych przez nie uli. Każda grupa rasowa rodzin została rozdzielona na połowę do obsadzania dwóch rodzajów konstrukcji uli: o ścianach izolowanych i bez izolacji.

Rodziny zimowano na 2 korpusach, na nie pełnych kompletach zawierających 12 lub 14 plastrów. Wiosną sprowadzano pszczoły do jednego korpusu, jedynie w ostatnim roku doświadczenia odstąpiono od tej zasady. W trakcie sezonu przeprowadzono wyrównywanie siły rodzin przez dodawanie bądź odbieranie plastrów z czerwiem krytym. W miarę wzrostu siły rodzin powiększano pojemność uli przez dodawanie dalszych korpusów. Przeważnie wystarczał do tego celu drugi i trzeci korpus, rzadziej dostawiano także czwarty. Pasiekę wywożono na pożytki z gryki.

Przebieg zimowania i ocenę stanu rodzin po zimie charakteryzowano na podstawie następujących cech:

  1. Zużycie pokarmu zimą (od dokarmiania do głównego przeglądu wiosennego);
  1. Stopień zawilgocenia wewnątrz ula — stosowano skalę punktową od 1 — brak zawilgocenia do 5 — bardzo duże zawilgocenie;
  1. Liczba martwych pszczół znajdujących się po okresie zimy na dennicy ula;
  1. Porażenie nozemą — w badaniach mikroskopowych stwierdzono występowanie lub niewystępowanie zarodników w ciałach martwych robotnic pobranych z osypu zimowego.

W okresie od września 1977 do czerwca 1978 i od września 1979 do maja 1980 roku dokonywano pomiarów temperatury w gniazdach rodzin pszczelich w 6 ulach — 3 izolowanych i 3 bez izolacji. Użyto do tego celu termometrów kolankowych, umieszczając je po 3 w każdym korpusie przez otwory wywiercone w ścianach ula (średnicy 10 mm). Sposób ich rozmieszczenia podano na rycinie 1, a oto współrzędne punktów pomiaru: 1 — głębokość 20 cm, w wylocie okrągłym (zapasowym) dol-

Rycina 1 (schemat ula z dwoma korpusami w rzucie perspektywicznym):

Ryc. 1. Schemat rozmieszczenia termometrów w ulu (szczegóły w tekście) Thermometer layout in hive

strona 66

nego korpusu, 2 — głębokość 10 cm w dennicy od tylnej ściany ula, 3 — głębokość 10 cm w tylnej ścianie dolnego korpusu naprzeciw wylotu, 4 — głębokość 10 cm między 1 a 2 plastrem z prawej strony dolnego korpusu, 5 — głębokość 10 cm między 1 a 2 plastrem z lewej strony drugiego korpusu, 6 — głębokość 20 cm od tylnej ściany, pod powałką. Temperaturę mierzono o godzinie 8.00 i 14.00 4 razy w tygodniu. Do opracowania wyników posłużono się średnimi z wszystkich punktów pomiaru. Notowano także temperatury na terenie pasieczyska, w cieniu. Z postawieniem 3 korpusu umieszczano w nim także termometry, rozmieszczone tak jak w drugim korpusie. W pełni sezonu pasiecznego temperatury mierzono 2 razy w tygodniu.

Rozwój rodzin pszczelich charakteryzowano na podstawie pomiarów czerwiu, przeprowadzanych czterokrotnie w sezonie: 1978 — 18 V, 8 VI, 29 VI i 16 VIII; 1979 — 12 V, 6 VI, 27 VI oraz 15 VIII; 1980 — 28 IV, 19 V i 10 VI. Ilość czerwiu określano obliczając jego powierzchnię na plastrach przy użyciu wzoru na powierzchnię elipsy. Przyjęto, że 1 dm2 plastra zawiera 400 komórek. Ilość wygryzających się pszczół określano w kilogramach, licząc masę jednej robotnicy równą 100 mg.

Wirowanie miodu przeprowadzono w następujących terminach: 1978 — 24 VII i 28 VIII, 1979 — 10 VIII, 1980 — 18 VI i 7 VIII. Określano: ilość miodu odwirowanego oraz ilość pozostawionego w gnieździe na zimę, ilość zapasów pokarmu pozostałą w ulu po zimie oraz ilość cukru zużytego na dokarmianie.

Jako miernik produkcji wosku przyjęto liczbę odciągniętych plastrów na węzie.

W trakcie trwania doświadczenia następowały ubytki rodzin pszczelich objętych doświadczeniem. W 1978 uzupełniono je częściowo wykorzystując matki zapasowe odpowiedniej rasy.

W opracowaniu liczbowym zastosowano analizę zmienności według wzorów zaczerpniętych z podręcznika Ruszczyca (1970). Ocenę istotności różnic pomiędzy średnimi oparto na teście Duncana, przyjmując przede wszystkim niższy poziom istotności (a = 0,05).

WYNIKI

WARUNKI POGODOWO-POŻYTKOWE

W roku założenia doświadczenia ze względu na niesprzyjającą pogodę rodziny pszczele zgromadziły na zimę niewielkie ilości pierzgi. Stosunkowo łagodny przebieg zimy sprzyjał jednak pomyślnemu przetrwaniu rodzin. Natomiast niekorzystne warunki atmosferyczne wiosną roku 1978 (cały kwiecień i pierwsza połowa maja) osłabiły bardzo rodziny pszczele, wskutek czego obfity pożytek rzepakowy wykorzystały one tylko jako rozwojowy. Następnym znaczącym pożytkiem w tym sezonie była gryka i chwasty łąkowe.

Sezon pasieczny 1978 roku zakończył się wyjątkowo niepomyślną dla pszczelarzy jesienią. Częste deszcze i chłody występujące w sierpniu,

strona 67

wrześniu i październiku bardzo ograniczały czerwienie matek, co nie pozwoliło na odnowienie składu zimujących pszczół oraz na zgromadzenie niezbędnych ilości pokarmu białkowego. Potem nastała zima mroźna i bardzo śnieżna. Wiosną 1979 roku cały kwiecień aż do połowy maja panowały chłody i pszczoły prawie nie opuszczały uli. Ze względu na wymarznięcie rzepaku ozimego jedynym pożytkiem towarowym w tym sezonie była gryka. Częste deszcze i chłody w czasie kwitnienia tej rośliny silnie ograniczały wykorzystanie tego pożytku i zbiory miodu były małe.

Jesienią 1979 roku warunki atmosferyczne w czasie przygotowania rodzin do zimowli były na ogół pomyślne, może nieco przeszkadzały zbyt obfite deszcze we wrześniu. Jednakże brak w okolicy pożytku pyłkowego sprawił, iż pszczoły zgromadziły na zimę małe zapasy pierzgi. Zima nastała na ogół łagodna i prawie bezśnieżna. Wiosna przyszła jednak bardzo późno. Pierwszy pożytek towarowy w sezonie 1980 roku z rzepaku ozimego pszczoły wykorzystały bardzo dobrze. Zbiór miodu z następnych pożytków z gorczycy i koniczyny białej oraz gryki, został jednak ograniczony do minimum przez częste deszcze i chłody.

Rycina 2 (wykres słupkowy opadów z nałożonymi krzywymi temperatury):

Ryc. 2. Średnie miesięczne temperatury i ilości opadu w latach 1977—1980 w porównaniu do średnich wieloletnich (wg danych GUS) Average monthly air temperatures and rainfall data over 1977—1980 compared to multinyear average figures (source: GUS data)

W przekroju lat 1977—1980 różnie układała się pogoda, występowały nawet znaczne odchylenia od średnich wieloletnich parametrów (ryc. 2). W tych warunkach ocena przydatności uli o ścianach izolowanych i nieizolowanych jako mieszkania pszczół, zabezpieczającego od ujemnego oddziaływania czynników zewnętrznych, staje się bardziej wyczerpująca. Wskazania ula na wadze w sezonach pszczelarskich tych lat przedstawiamy na rycinie 3.

strona 68
Rycina 3 (trzy wykresy słupkowe, jeden pod drugim; słupki dodatnie kreskowane ukośnie, ujemne puste):

Ryc. 3. Zmiany masy ula wagowego w okresach pięciodniowych Hive weigher readings variations (taken at 5-day intervals)

strona 69

ZIMOWLA

Produkcyjne osiągnięcia pasieczne zależą w dużej mierze od pomyślnego przezimowania rodzin pszczelich. Niepoślednią w tym rolę odgrywa ul, pozwalający pszczołom na przetrwanie zimy. Jego jakość jest więc nie bez znaczenia.

Długość okresu zimowego. W zasadzie liczymy go od daty ostatniego oblotu jesiennego do daty pierwszego oblotu wiosennego, po którym ustala się ciepła pogoda i pszczoły mogą wylatywać z uli. Zanotowaliśmy następujące daty dla kolejnych trzech zim: 12 XI — 29 III, 7 XI — 25 III oraz 17 X — 27 III, czyli długość okresu zimowego wynosiła 137, 138 i 160 dni. Był on o 8, 9 i 31 dni dłuższy niż obliczany przeciętny dla kraju, ale w stosunku do regionu Mazurskiego mieścił się raczej w normie, gdyż wymienia się w literaturze nawet 160 dni (Gromisz i Bownik 1969). Jest to jednak długi okres, najdłuższy na terenie Polski. Na Dolnym Śląsku, gdzie najwcześniej zaczyna się wiosna, wynosi on 110 dni. Interesujące, że daty pierwszych oblotów wiosennych, według kolejnych lat: 29, 25 i 27 marca, wypadały dość zbieżnie z datą przeciętną z wielu lat obserwacji prowadzonych na tym terenie (25 III). Start rodzin w wiosennym rozwoju, jeżeli przyjmiemy za punkt wyjściowy datę pierwszego oblotu, wypadał zatem każdego roku doświadczenia prawie o tej samej porze kalendarzowej.

Osyp zimowy. W ciągu trzech lat obserwacji naliczono wiosną średnio po 352 martwych pszczół na dnie każdego ula. Jest to liczba nieco większa, niż w innych doświadczeniach przytaczana przeciętna dla kraju (293 sztuki), ale w regionach północnych długi okres spoczynku zimowego sprzyja gromadzeniu się większego osypu. Ule o ścianach izolowanych wypadały pod tym względem nieco lepiej niż o ścianach nieizolowanych: 333 i 372 martwych pszczół. W wartościach transformowanych do obliczeń statystycznych wynosi to 17,55 i 19,08, przy czym stwierdzono istotność różnicy (przy a = 0,05). Istotność różnic stwierdzono także między latami obserwacji w stosunku do zimy 1977/78, która wypadała pomyślnie w porównaniu do dwóch pozostałych zim, mniej więcej podobnych w tej ocenie (152 oraz 440 i 568 martwych pszczół). Ta zmienność pozwala nam na pełniejszą ocenę wpływu izolacji ścian ula na przeżywalność pszczół zimą, ale nie stwierdziliśmy tutaj istotności współdziałania. Podobnie też pozbawienie izolacji ula rzutowało w zbliżony sposób na liczbę osypu pszczół każdej rasy, jakie obejmowało doświadczenie. Można zatem spodziewać się, że w dowolnej przeciętnej pasiece, uszczuplanie izolacji ścian ula wpływa na zwiększenie osypu zimowego, ale w sposób niezbyt widoczny.

Zawilgocenie uli. W każdym ulu z rodzinami doświadczalnymi stwierdzono po zimowli mniejsze lub większe ślady zawilgocenia, stopniując je według przyjętej skali oceny od 1 do 5 punktów. Z nieznacznym zawilgoceniem było stosunkowo niewiele uli, tylko 2,6% otrzymało wskaźnik równy 1, sporo natomiast, bo aż 7,8%, znalazło się w najwyższej

strona 70

klasie zawilgocenia (5 punktów). Średnia ocena z trzech zim wynosiła 3,1 punkta dla wszystkich rodzin objętych doświadczeniem. Między poszczególnymi zimami nie występowały znaczniejsze różżnice (0,1 punkta), zarysowały się one natomiast wyraźnie w przypadku rodzajów uli. Średni wskaźnik zawilgocenia dla izolowanych równał się 3,4, a dla uli nieizolowanych — 2,8. Wprawdzie ule jednego i drugiego rodzaju wystąpiły najliczniej w klasie 3 zawilgocenia, ale co do klas niższych i wyższych ujawniły się wyraźnie ukierunkowane preferencje (ryc. 4). Nie przypadkowość tego zjawiska potwierdziły testy statystyczne. W tej sytuacji, gdy wychodzimy z założenia, że nadmierne zawilgocenie pogarsza warunki zimowania, wypadają korzystniej ule o ścianach nieocieplanych niż ocieplanych. Sprawa sprowadza się między innymi do wentylacji uli, umożliwiającej odprowadzenie na zewnątrz pary wodnej. Nie izolowanie ścian sprzyja zatem wymianie powietrza. Ponadto promienie słoneczne pojawiające się coraz częściej przy końcu zimy i na przedwiośniu nagrzewają ściany uli, łatwiej osuszając je w ulach nieizolowanych. Trzeba tu podkreślić, że źródła wody są bardziej obfite w ulach nieizolowanych, bo zimujące w nich pszczoły zużywają więcej pokarmu niż w ulach izolowanych.

Porażenie nozemą. Udział rodzin pszczelich porażonych nozemą kształtował się na prawie identycznym poziomie, niezależnie od konstrukcji uli. Średnio było ich 64% w ulach o ścianach ocieplanych i 63% o nie-

Ryc. 4. Nasilenie zawilgocenia uli o ścianach izolowanych i bez izolacji po okresie zimowym (średnie z trzech zim) Degree of dampness in insulated and non-insulated hives (average over three winters)

strona 71

ocieplanych. Rozwojowi tej choroby sprzyjała szczególnie zima 1978/79 — prawie 100% porażenia. Po zimie 1977/78 było średnio 56% rodzin chorych na nozemię, a po zimie 1979/80 — 45%.

Straty w rojach i matkach. W okresie trzech kolejnych zim ubyły w sumie 23 rodziny pszczele, bądź to na skutek osypania się pszczół bądź śmierci matek. W stosunku do liczby każdorazowo zazimowanych pni średnie straty wynosiły 16,0%. Wskaźnik strat w ulach ocieplanych równał się przeciętnie 13,7%, a w ulach bez izolacji — 19,4%. Różnica jest więc na oko spora, ale w statystycznej analizie nie potwierdzono jej istotności. Większość rodzin, które musiano spisać na straty po wiosennym przeglądzie, czy to ze względu na osypanie się, czy wobec braku matki lub jej strutowienia, kwalifikowała się do uznania za słabe, sądząc po ilości pszczół pozostałych w ulu przy życiu lub martwych na dennicy. W niektórych przypadkach przyczyną osypania się pszczół był niewłaściwy rozkład pokarmu w gnieździe: pszczoły zawiązywały kłąb nad zapasami pokarmu. Wśród 5 takich rodzin 4 zimowały w ulach nieizolowanych.

Zużycie pokarmu zimą. W okresie zimy od jesiennego dokarmiania do głównego przeglądu wiosennego rodziny pszczele w naszym doświadczeniu zużyły średnio po 7,12 kg zapasów pokarmu. Między grupą rodzin w ulach o ścianach izolowanych i o nieizolowanych różnica wynosi 0,30 kg, czyli 4,21% ogólnego zużycia. Nie jest to zbyt wiele, ale nie bez znaczenia. Po pierwsze stwierdzono istotność tej różnicy (przy a = 0,01), po drugie nie znalazła ona uzasadnienia w ilości wychowanego na przedwiośniu czerwiu, o czym będzie dalej. W ogólnym rachunku nakładów i zysków te ule, w których rodziny zużywają mniej pokarmu zimą, a więc ule o ścianach izolowanych, wypadają korzystniej.

Podczas kolejnych zim zużycie pokarmu kształtowało się następująco (w kg):

77/78 78/79 79/80 średnio
izolowane 6,50 7,31 7,11 6,97 a
nieizolowane 7,06 7,55 7,20 7,27 b
średnio 6,78 7,44 7,15 7,12
a b c

Pomiędzy poszczególnymi zimami wystąpiły różnice rozmaitej wielkości (od 0,29 kg do 0,66 kg), ale wszystkie były istotne. Z jakimi czynnikami je powiązać — sprawa nie jest zupełnie prosta. Przede wszystkim brakuje związku z długością okresu, zamykającego czas od zaopatrzenia rodzin w pokarm na zimę do oceny jego ilości wiosną. Dla kolejnych zim od 1977/78 okres ten wynosi: 174, 179 i 189 dni. Nie pasuje także do tego ilość wychowanego na przedwiośniu czerwiu, bo według kolejnych zim otrzymano: 13,69 dm2, 8,69 dm2 i 12,89 dm2 średnio z rodziny pszczelej, a więc zwiększonemu zużyciu pokarmu towarzyszy mniejsza ilość wychowanego czerwiu, ale nie starano się tego statystycznie sprawdzić. Stwierdzono natomiast istotność interakcji pomiędzy latami obserwacji

strona 72

i konstrukcją uli w ukształtowaniu się wielkości zużycia pokarmu. W tym konkretnym przypadku główny akcent polegał na nieproporcjonalnym obniżeniu zużycia pokarmu zimą 1977/78 w grupie rodzin w ulach izolowanych. Znaczy to, że pewne sprzyjające warunki zimowania przynoszą większe korzyści tej grupie rodzin, niż rodzinom w ulach bez izolacji.

TEMPERATURA GNIAZDA

Ściany uli zabezpieczamy izolacją z myślą chronienia pszczół zimą przed zbytnimi stratami ciepła. Stąd też pozbawienie tego rodzaju ocieplenia może przysporzyć rodzinom pszczelim trudności w utrzymywaniu właściwej temperatury gniazda, jaka jest niezbędna do trwania zimą. Mogą one poprawić bilans ciepła jedynie drogą wzmożenia przemiany materii, co się potwierdza w naszym doświadczeniu, gdyż rodziny zimujące w ulach bez ilozacji zużyły w okresie zimy więcej pokarmu, niż zimujące w ulach o ścianach ocieplanych. Ale czy osiągały one przez to równie dobre rezultaty? W jakiejś części można odpowiedzieć na to pytanie oznaczając temperaturę gniazda w ulach obu grup.

Ryc. 5. Kształtowanie się temperatur średnich dekadowych zewnętrznych i wewnątrz ula o godz 8.00 w okresie zimy 1977-78 i 1979-80 Variation of 10-day average ambient and nest temperatures taken at 8 a.m. in winters 1977-78 and 1979-80

strona 73

Pomiary temperatury prowadzono w okresie jesieni, zimy i wiosny 1977/78 i 1979/80 roku. Wyniki poszczególnych pomiarów wskazują na duże wahania temperatury gniazda, ale odchylenia zamykały się w dość wąskim paśmie, wyznaczając tym samym pewien poziom tempereatury, stały w jakimś okresie czasu, na przykład na początku września i w maju w okolicy 30°C, a w miesiącach zimowych — 5—6°C. Spadkowi temperatury na zewnątrz ula towarzyszyło na ogół zawsze mniejsze lub większe obniżenie temperatury gniazda.

Na rycinie 5 przedstawiamy w uproszczony sposób kształtowanie się temperatury gniazda w okresie od września do maja następnego roku. Zaznacza się wyraźnie pięć faz jej przebiegu. Na początku września temperatura utrzymuje się na wysokim poziomie (30°C), następnie od drugiej połowy tego miesiąca obniża się dość znacznie do 5—6°C w końcu października i na tym poziomie utrzymuje się do końca zimy. W miesiącach wiosennych obserwujemy jej wzrost do poziomu 30°C (maj i czerwiec). W okresach przejściowych od wyższych do niższych temperatur na przedzimiu i od niższych do wyższych wiosną, notowaliśmy dość silne wahania dziennych odczytów, w ciągu zimy natomiast nie by-

Tabela 1 Różnica średniej miesięcznej temperatury gniazda rodzin pomiędzy ulami o ścianach izolowanych (a) i bez izolacji (b) Average monthly nest temperature differentials between insulated (a) and non-insulated (b) hives

Miesiąc / Month Różnica a—b w °C / Nest temperature differential a—b, °C: 1877—78: godz. 8⁰⁰ / 8 a.m. Różnica a—b w °C / Nest temperature differential a—b, °C: 1877—78: godz. 14⁰⁰ / 2 p.m. Różnica a—b w °C / Nest temperature differential a—b, °C: 1979—80: godz. 8⁰⁰ / 8 a.m. Różnica a—b w °C / Nest temperature differential a—b, °C: 1979—80: godz. 14⁰⁰ / 2 p.m.
Wrzesień / September 2,5 1,8 1,0 0,6
Październik / October 3,0 0,9 —0,4 —0,5
Listopad / November 1,1 1,9 —1,3 —1,3
Grudzień / December 2,5 2,6 —1,1 —1,0
Styczeń / January 0,5 0,7 —2,4 —2,5
Luty / February 2,2 2,5 —2,2 —2,3
Marzec / March 6,4 8,3 —1,1 —1,5
Kwiecień / April 3,4 2,0 1,8 0,6
Maj / May 1,3 1,8 0 —0,1
Średnio / Average 2,4 2,2 —0,7 —0,1
strona 74

ło raczej znaczniejszych odchyleń (i w końcu maja oraz w czerwcu również).

Wczesną jesienią i w pełni wiosny poziom temperatury gniazd w ulach izolowanych i bez izolacji był zbliżony. W okresie zimy występowała jednak różnica o 2—3°C w roku 1977/78 na korzyść uli izolowanych, a w roku 1979/80 na korzyść uli bez izolacji, bo temperatury wyższe uważamy za korzystniejsze (tab. 1). Na przedwiośniu w okresie przejściowym do ustalenia się temperatury gniazda na wyższym poziomie, ule izolowane wypadały jednak lepiej po obu tych zimach. Wyglądało to w ten sposób, jakby sytuacja w ulach bez izolacji rozwijała się z pewnym opóźnieniem w stosunku do uli izolowanych. Znalazło to potwierdzenie również w ilości wychowanego czerwiu, o czym będzie mowa dalej. Rodziny, które przygotowywano do obsadzenia uli z termometrami pod jesień 1979 wyrównując ich siłę, z niezamierzonych przyczyn poszły na zimę słabsze w ulach izolowanych niż w ulach o pojedynczych ścianach. W tym też doszukujemy się obniżenia w tej grupie poziomu temperatury podczas zimowania.

Pomiary temperatury o godzinie 14⁰⁰ wskazywały na pewien jej wzrost w stosunku do odczytów z godziny 8⁰⁰. O południowej porze dnia podnosiła się również temperatura zewnętrzna. Może zatem nagrzewanie się powietrza atmosferycznego sprzyjało utrzymywaniu temperatury w ulu na wyższym poziomie. W jednakowym stopniu dotyczyło to rodzin pszczelich w ulach obu konstrukcji, gdyż wahania w nich temperatury gniazd w ciągu dnia były podobnej wielkości: średnio o 1,7°C (w 1979—80 w ulach izolowanych o 1,5°), podczas gdy temperatura zewnętrzna wzrastała o 3,3°C (1977—78) i o 4,2°C (1979—80). Rodziny pszczele nie wykorzystywały więc przejściowego dziennego polepszania cieplnych warunków zewnętrznych do maksymalnej poprawy poziomu temperatury u siebie w ulu, jeżeli przyjąć że jej pułap wyznacza grupa rodzin, która osiąga wyższą temperaturę. Nadmieniamy, że ule o pojedynczych, nieizolowanych ścianach mniej chronią przed nagrzewaniem, niż ule izolowane. Inaczej mówiąc rodzinie w ulu bez izolacji do przedtrwania zimy w kłębie wystarcza poziom temperatury, jaką ona podtrzymuje, chociażby był niższy niż osiągany w ulach drugiej grupy.

Wzrost ilości spożytego pokarmu węglowodanowego prowadzi do uwolnienia dodatkowych ilości wody w toku przemiany materii. W ulach nieizolowanych nie pozostaje po niej śladu, gdyż rodziny pszczele zimowały w nich bardziej sucho, niż w ulach o ścianach ocieplanych. Taki stan tłumaczy intensywna wymiana gazowa między mikroatmosferą ula i otoczeniem zewnętrznym, sprawniej przebiegająca w ulach nieizolowanych, ale może ona prowadzić w rezultacie do dużych strat ciepła wytwarzanego przez zimujące pszczoły.

strona 75

WIOSENNY ROZWÓJ RODZIN

Wiosną do pomiarów czerwiu przystąpiono jak tylko pozwalały na to warunki pogodowe. Poszczególne lata różniły się znacznie pod tym względem: 1978 — 18 V, 1979 — 12 V, 1980 — 28 IV. Drugi kolejny pomiar dokonano 8 VI, 6 VI i 19 V. Wspólny termin kalendarzowy w statystycznej analizie ilości czerwiu w latach 1978—1980 przyjęto 18—19 V, stosując interpolację liniową dla wyników pomiaru z 1979 roku oraz 6—10 VI i 27 VI, jako terminy następnych kolejnych pomiarów.

Czerwienie matek. Podczas pierwszego pomiaru wypadało średnio na rodzinę po 13,48 dm2 zaczerwionej powierzchni plastrów, podczas drugiego — 37,61 dm2 i trzeciego — 54,97 dm2 (tab. 2). Dzienne czerwienie matek wynosiło zatem w pierwszej połowie maja 257 jajeczek, na przełomie maja i czerwca — 716 jajeczek i w pełni czerwca — 1047 jajeczek. W maju zaznaczały się niewielkie różnice na korzyść matek w

Tabela 2 Wiosenne pomiary czerwiu Springtime brood testing izol — ule o ścianach izolowanych insulated wall hive bez — ule bez izolacji non-insulated wall hive

Rok / Year Zaczerwiona powierzchnia plastrów w dm2 / Brood area on combs, dm2: 18—19 V: izol Zaczerwiona powierzchnia plastrów w dm2 / Brood area on combs, dm2: 18—19 V: bez Zaczerwiona powierzchnia plastrów w dm2 / Brood area on combs, dm2: 6—10 VI: izol Zaczerwiona powierzchnia plastrów w dm2 / Brood area on combs, dm2: 6—10 VI: bez Zaczerwiona powierzchnia plastrów w dm2 / Brood area on combs, dm2: 27 VI: izo Zaczerwiona powierzchnia plastrów w dm2 / Brood area on combs, dm2: 27 VI: bez
1978 14,10 13,28 36,95 34,31 52,58 54,32
1979 14,66 13,07 31,38 30,72 55,07 57,98
1980 13,36 12,43 48,14 44,15 — —
Średnio / Average 14,04 12,93 38,82 36,39 53,82 56,15

ulach izolowanych, o 21 i 46 jajeczek przy kolejnych datach pomiaru czerwiu, ale w czerwcu sytuacja się odwróciła na korzyść matek w ulach nieizolowanych (różnica o 44 jajeczka). Wielkość tych różnic daleka była od przekroczenia progu istotności w analizie statystycznej. Warto jednak zwrócić uwagę, że rozwój rodzin w ulach nieizolowanych był opóźniony wczesną wiosną o około 3 dni w stosunku do kształtowania się rozwoju rodzin w ulach izolowanych. Pomiar czerwiu przeprowadzony w 1980 roku dnia 28 kwietnia potwierdzał ten układ, otrzymano bowiem w wyniku 244 i 262 jajeczka dziennej wydajności matki, co w przeliczeniu daje 8 dni spóźnienia. Podobne przesunięcie w czasie występowało również w kształtowaniu się temperatury wewnątrz gniazd. Z końcem marca każdego roku notowano jej dynamiczny wzrost do ponad 20°C w kwietniu, ale następował on w ulach o ścianach izolowanych

strona 76

wcześniej niż w ulach bez izolacji (tab. 1). Utrzymywanie wysokiej temperatury w gnieździe wynika z obecności czerwiu. W ulach z izolacją matki pszczele podejmują zatem wcześniej wiosną czerwienie, niż w ulach nieizolowanych, znajdując ku temu odpowiednie warunki.

Pogodowe warunki a czerwienie. W okresie trwania doświadczenia (1977—1980) zimy i wiosny były dość różnorodne pod względem pogody, a temperatura i opady nierzadko odbiegały od normy wieloletniej (ryc. 2). Wyrazem tego mogą być pewne różnice w długości okresu między datami oblotów pszczół ostatniego jesiennego i pierwszego wiosennego, jakie notowano w naszym doświadczeniu. W tych warunkach zastanawia nas duża zbieżność w poszczególnych latach wyników pomiarów czerwiu w stosunku do dat kalendarzowych. Przede wszystkim chodzi tu o pierwszy pomiar w dniach 18—19 V, charakteryzujący porę czerwienia matek, kiedy oddziaływanie warunków zewnętrznych może na ogół silnie zaznaczać się. Czy znajduje ono jakieś szczególne odbicie na zachowaniu się matek w ulach bez izolacji? Na to pytanie nie możemy udzielić odpowiedzi twierdzącej. Czerwienie bowiem tej grupy matek i grupy matek w ulach izolowanych kształtowało się podobnie każdej wiosny. Różnice w warunkach zewnętrznych, jakie występowały pomiędzy latami obserwacji, nie wywoływały więc zdecydowanie innych reakcji u jednej grupy, a innych u drugiej grupy matek. Mniej korzystne na przykład warunki zimowania odbijały się zatem w podobny sposób na czerwieniu matek, niezależnie od tego jakie ule one zamieszkiwały. Różnice konstrukcyjne opisywanych tu uli i coroczna odmienność pogody wiosną nie wykazywały potwierdzonego statystycznie współdziałania na kształtowanie się dynamiki rozwoju rodzin.

Rasy pszczół a czerwienie. Doświadczenie obejmowało pszczołę miejscową (mel), kraińską (car) i kaukaską (cau) oraz mieszańce: car x cau i cau x car. Różnice w ilości wychowanego czerwiu przez rodziny należące do poszczególnych ras były dość znaczne (Gromisz i Bobrzecki 1984), ale zastosowanie w doświadczeniu uli z izolacją i bez izolacji w podobnym stopniu rzutowało na rozwój rodzin pszczelich niezależnie do jakiej rasy one należały. Dobór właściwej rasy pszczół i wybór odpowiedniego ula dla danej okolicy pozostają zatem bez wzajemnego wpływu na wiosenny rozwój rodzin pszczelich. Oczywiście różnice w ilości wychowanego czerwiu występowały, ale ich ukierunkowania nie znalazło potwierdzenia w analizie statystycznej. Podajemy niżej odchylenia ilości czerwiu w stosunku do ilości w ulach z izolacją przyjętej za 100% (średnie z trzech lat, 27—28 z dwóch):

18—19 V 6—10 VI 27—28 VI
mel x mel —1,6% +13,3% +16,4%
cau x cau —13,1% —12,0% +16,9%
car x car —16,0% —13,2% —0,2%
cau x car —14,1% —2,3% —9,7%
car x cau +6,6% —13,3% —2,0%
strona 77

Regulowanie siły rodzin. Rodziny odstające w rozwoju starano się zasilać dodając im czerw kryty, odbierany od innych rodzin, intensywniej się rozwijających, jak to ma miejsce w wielu pasiekach. Obrót czerwiem w naszym doświadczeniu był jednak ograniczony, gdyż zamykał się w obrębie kombinacji, jakie narzucone zostały przez rodzaje uli i rasy pszczół. W ciągu trzech sezonów pasiecznych przemieszczano z rodzin do rodzin ogółem 506,25 dm2 czerwiu krytego, co w przeliczeniu na rok i rodzinę pszczelą zabezpiecza wygryzieniu się 0,17 kg pszczół Nie wszystkie rodziny zostały objęte obrotem czerwiem. Odbierano bądź dodawano jednorazowo różne jego ilości, przeważnie 5—8 dm2, czyli dostarczające w przyszłości około 0,2—0,3 kg robotnic. Zabiegów zasilania w grupie rodzin zamieszkujących ule bez izolacji dokonano 1,4 krotnie więcej niż w grupie o ulach izolowanych, w których mniej rodzin odstawało w rozwoju, charakteryzując się większym wyrównaniem pod tym względem.

W naszym doświadczeniu każdy rzut robotnic z kolejnych pomiarów czerwiu opuścił komórki plastrów do dnia 9 VI, 30 VI i 21 VII. Łącznie wygryzało się 42,2 tysięcy robotnic w każdej rodzinie (średnia), jeżeli przyjmiemy, że zachodzi prosty związek między ich liczbą a liczbą komórek zajętych przez czerw. W stosunku do tej ilości dodanie bądź odebranie 5—8 dm2 czerwiu prowadzi do zmiany siły rodziny w granicach 4,7—7,1%.

Ilość wygryzających się robotnic w rodzinach zamieszkujących ule izolowane (izol) i bez izolacji (bez) była następująca (w kg/pień):

izol bez
19 V—9 VI 0,56 0,52
10 VI—30 VI 1,55 1,46
1 VII—21 VII 2,15 2,24

Osiągnięcia produkcyjne

W latach 1978—1980 pozyskano średnio po 10,0 kg miodu z pnia. W zestawieniu tego rodzaju wyników rzucała się w oczy duża zmienność pomiędzy sezonami pszczelarskimi (we wszystkich przypadkach stwierdzono istotność różnic) i stosunkowo niewielkie zróżnicowanie pomiędzy grupami rodzin w ulach izolowanych i nieizolowanych (różnica nieistotna), korzystniej wypadała jednak grupa pierwsza: 10,4 kg wobec 9,5 kg (tab. 3). Różnice między tymi grupami w poszczególnych latach wynosiły od —0,2 kg (1978) do +0,9 kg (1980), jeżeli zachować w odejmowaniu podaną kolejność grup, ale zmiana kierunku odchylenia nie znalazła potwierdzenia statystycznego. Możemy jednak mniemać, że zmienność poszczególnych sezonów pszczelarskich w podobnym stopniu odbija się na produkcji miodowej rodzin pszczelich niezależnie jakiej konstrukcji ule one zamieszkują.

Produkcja miodu. W praktyce pszczelarskiej ilość miodu odwirowaną i ilość pozostawioną w gnieździe po wirowaniu określa się jako roczną

strona 78

Tabela 3 Wydajność miodowa rodzin pszczelich obliczana różnymi sposobami (średnie z lat 1977—1980) Honey output of colonies expressed in different ways (average figures over 1977—1980) izol — ule o ścianach izolowanych insulated wall hive bez — ule bez izolacji non-insulated wall hive x̄ — średnia arytmetyczna aritmetic average

Rok / Year Miód w kg/pień / Honey output, kg/hive: odwirowany / harvested: izol Miód w kg/pień / Honey output, kg/hive: odwirowany / harvested: bez Miód w kg/pień / Honey output, kg/hive: odwirowany / harvested: x̄ Miód w kg/pień / Honey output, kg/hive: produkcja / total ckrop: izol Miód w kg/pień / Honey output, kg/hive: produkcja / total ckrop: bez Miód w kg/pień / Honey output, kg/hive: produkcja / total ckrop: x̄ Miód w kg/pień / Honey output, kg/hive: zgromadzony / foraged: izol Miód w kg/pień / Honey output, kg/hive: zgromadzony / foraged: bez Miód w kg/pień / Honey output, kg/hive: zgromadzony / foraged: x̄ Roczne saldo pokarmu węglowodanowego w kg/pień / Yeardy carbohydrate food balance, kg/hive: izol Roczne saldo pokarmu węglowodanowego w kg/pień / Yeardy carbohydrate food balance, kg/hive: bez Roczne saldo pokarmu węglowodanowego w kg/pień / Yeardy carbohydrate food balance, kg/hive: x̄
1978 12,7 12,9 12,8 14,6 14,5 14,6 7,9 8,5 8,2 3,3 3,0 3,2
1979 7,5 6,7 7,1 7,8 7,7 8,3 1,2 0,6 0,9 —4,8 —6,0 —5,4
1980 10,9 9,0 10,0 11,6 10,1 10,9 3,3 1,8 2,6 —3,1 —4,3 —3,7
Średnio / Average 10,4 9,5 10,0 11,7 10,8 11,3 4,1 3,6 3,9 —1,5 —2,5 —2,0

produkcję miodu rodziny pszczelej. W naszym doświadczeniu produkcja miodu przewyższała średnio o 1,3 kg ilość miodu odwirowanego, i pod tym względem nie było różnic pomiędzy rodzinami zamieszkującymi ule różnej konstrukcji (tab. 3). Jest to zrozumiałe, gdyż w taki sam sposób pielęgnowano rodziny pszczele w jednym i drugim rodzaju uli, czyli między innymi jednakowo starannie odwirowywano miód. Lecz udział procentowy miodu pozostawionego pszczołom na zimę w jego produkcji był różny: w ulach izolowanych 11,1% a w ulach bez izolacji 13,7%. Można więc powiedzieć, że stałe nakłady miodowe na rodziny pszczele w mniejszym stopniu obciążają ich bilans miodowy w ulach izolowanych niż w ulach bez izolacji.

Miód zgromadzony. Produkcja miodu jest nieco uproszczoną charakterystyką rocznego bilansu miodowego rodziny pszczelej. Przede wszystkim brakuje w nim pozycji wyjściowej, to znaczy zapasów pokarmu, jakimi rozporządzają rodziny wiosną u progu swojego sezonowego rozwoju. Uwzględniając tę pozycję otrzymamy ilość miodu zgromadzonego w ulu przez rodziny pszczele w ciągu sezonu pasiecznego. W naszym przypadku ilość ta wyniesie średnio 3,9 kg, u rodzin w ulach izolowanych — 4,1 kg, a u rodzin w ulach bez izolacji — 3,6 kg (tab. 3). W tym zestawieniu dysproporcja pomiędzy tymi dwoma grupami rodzin uległa złagodzeniu. Różnica wynosi tylko 0,5 kg miodu (miód odwirowany i wyprodukowany — 0,9 kg), ale uderzają nas stosunkowo niskie ilości, jakie

strona 79

przypadają na miód zgromadzony. Tyle tylko bowiem wynosi końcowy efekt pracy pszczół, widziany jako nadwyżka pozostała z zebranego w sezonie nektaru.

Całościowy bilans węglowodanowy. Pełny bilans gospodarki pszczół pokarmem węglowodanowym obejmuje również zaopatrzenie na zimę. W ten sposób zostanie zamknięty rok gospodarczy rodziny pszczelej i pszczelarza: od jesieni poprzedniego roku do jesieni następnego. Wprawdzie uwzględnienie tej pozycji w naszym zestawieniu nie wnosi specjalnie nowych elementów, bo zużycie pokarmu zimą rozpatrywaliśmy oddzielnie, ale daje pełniejszy obraz gospodarki rodzin pszczelich zapasami pokarmowymi w ogóle. Wyniki tego bilansu węglowodanowego zestawiliśmy w końcowej rubryce tabeli 3. Otóż wskaźniki wypadają ze znakiem minusowym (poza rokiem 1978). Znaczy to, że więcej zużyliśmy cukru na dokarmianie pszczół, niż podebraliśmy miodu. W takiej sytuacji jest dużo polskich pasiek. Podkreślamy, że ilość miodu odwirowanego (x̄=10,0 kg/pień) w naszym doświadczeniu kształtowała się raczej powyżej średniej krajowej (Gromisz i Bownik 1969).

Efektywność produkcji miodu. Miód, który zastaje pszczelarz w ulu, jest wynikiem starań rodziny pszczelej i w jakimś stopniu jego ilość wiąże się z liczbą pszczół i ich zdolnościami produkcyjnymi. Wychowanie tych pszczół robotnic obciąża rodzinę pszczelą. Poniesione nakłady procentują później w postaci zebranego miodu. Z przyjęcia tej prostej zależności wynika, że wskaźnikiem jakości pszczół, to znaczy zrealizowanych ich zdolności produkcyjnych, może być ilość miodu przeliczona na liczbę wychowanych robotnic, które charakteryzuje się zwykle w kilogramach masy. W naszym doświadczeniu otrzymaliśmy, że na 1 kg robotnic pochodzących z czerwienia matek w okresie od początkku maja do końca czerwca wypada średnio 2,36 kg miodu odwirowanego, przy czym w ulach izolowanych wypadało go 2,44 kg, a nieizolowanych — 2,25 kg. Różnica zależna od konstrukcji uli jest zatem niewielka i nie uzasadnia wyciągania daleko idących wniosków.

Produkcja wosku. W praktyce produkcję woskową rodziny pszczelej określamy najczęściej liczbą plastrów odciągniętych na węzie. W naszym doświadczeniu tego rodzaju wydajność wynosiła średnio 5,6 plastrów w ramce 360×180 mm, w ulach izolowanych — 5,8 i 5,5 w nieizolowanych, w poszczególnych latach natomiast: 1977 i 1978 po 5,5 a 1980 — 6,0. Nie wystąpiły zatem większe różnice pomiędzy poszczególnymi kombinacjami, ani pomiędzy latami prowadzonych obeswacji. Takiemu wyrównaniu sprzyjały w dużej mierze warunki pielęgnacji rodzin pszczelich, przystosowane do utrzymania ich w ulach wielokorpusowych, bez nacisku na produkcję wosku. Zastosowane zatem normy odbudowy plastrów zostały podobnie przyjęte w rodzinach zamieszkujących ule różnej konstrukcji. Odstawianie nieco pod tym względem rodzin w ulach bez ilozacji zbiegało się z podobnymi tendencjami co do kierunku odchylenia, jakie wystąpiło w ilości wychowanych pszczół, ale brakowało statystycznego potwierdzenia istotności tego powiązania.

strona 80

POPOŻYTKOWE CZERWIENIE MATEK

W naszym doświadczeniu przeprowadziliśmy pomiary czerwiu w roku 1978 i 1979 w dniach 15 i 16 sierpnia. Czerwenie matek w tym czasie kształtowało się w ulach obu ocenianych konstrukcji na prawie identycznym poziomie: 31,8 i 31,6 dm2. Jedynie między latami wystąpiła znaczniejsza różnica — 35,3 dm2 (1978) i 28,1 dm2 (1979), której istotność potwierdziła analiza statystyczna, ale odrębność w sposobie ustosunkowania się grup rodzin doświadczalnych do tego rodzaju zmienności warunków nie została potwierdzona. Matki w rodzinach zajmujących ule izolowane i bez izolacji czerwiły zatem podobnie, zarówno w roku 1978 sprzyjającym rozwojowi jesiennemu rodzin, jak i w mniej korzystnym roku 1979. Możliwe, że wiek matek odgrywał tutaj pewną rolę. Nie mniej jednak te wszystkie czynniki odbijały się na czerwieniu matek w podobny sposób niezależnie od rodzaju konstrukcji ula. W tym okresie składały matki dziennie po 672 jajeczka w 1978 roku i po 535 jajeczek w 1979. Przypominamy, że wczesną wiosną 1980 roku wszystkie rodziny wychowały nieco mniej czerwiu, niż w latach poprzednich.

ZESTAWIENIE CECH

Ocenę porównawczą uli o ścianach izolowanych i uli bez izolacji, jako mieszkania pszczół, przeprowadzaliśmy analizując kilka cech, mających znaczenie biologiczne w życiu rodziny pszczelej. W stosunku do każdej z branych pod uwagę cech jeden z dwóch typów konstrukcyjnych uli mógł otrzymać ocenę korzystniejszą (+), drugi typ natomiast mniej korzystną (—), albo też oba typy wypadały identycznie (0). Posługując się tą formą klasyfikacji, zestawiliśmy wyniki oceny w tabeli 4. Na 12 wyszczególnionych w niej cech, jedynie w 3 przypadkach ule izolowane i bez izolacji wypadały podobnie, w 8 natomiast ta pierwsza grupa uli uzyskała ocenę korzystniejszą od drugiej grupy, czyli uli bez izolacji, które znakiem + szczyciły się jedynie pod względem pojedynczej cechy, mianowicie stopnia zawilgocenia uli.

Poza tą powierzchowną oceną odnoszącą się do poszczególnych cech, trudno zformułować ogólną opinię. Przede wszystkim stoi na przeszkodzie różne znaczenie biologiczne każdej z cech, a także i ekonomiczne z punktu widzenia pszczelarza. Konieczne jest tu pewne wyważenie ich, aby można było scharakteryzować wzajemny stosunek tych dwu rodzajów konstrukcji uli w relacji lepsze-gorsze i o ile. Dalecy jesteśmy jednak od konkretyzowania tutaj jednoznacznej kompleksowej opinii. Raczej pragniemy wskazać na elementy słabsze i mocniejsze w użytkowaniu jednej i drugiej konstrukcji ula. Znając je można wiele poprawić w gospodarowaniu pasiecznym, nie zatracając cech korzystnych ula, czy to z ilozacją czy bez izolacji. Nie bagatelizujemy ujemnych stron ula bez izolacji, ale skutki jakie z nich wynikają, odgrywają stosunkowo małą

strona 81

Tabela 4 Zestawienie oceny uli o ścianach izolowanych (izol) i bez izolacji (bez) jako mieszkania rodzin pszczelich Evaluotion of usability of insulated and non-insulated wall hives considered as bee colony habitat Wynik oceny: + = korzystny adventageons Score: — = mniej korzystny less advantageons 0 = identyczny equivalent

Cecha / Feature Ocena / Scoring: izol Ocena / Scoring: bez Statystyczne potwierdzenie istotności różnicy / Statistical confirmation of difference significance
Osyp zimowy / Winter bee loss + — istotna / significant
Zawilgocenie / Winter hive dampness — + istotna / significant
Porażenie nozemą / Nosema infection 0 0
Straty w matkach i rodzinach / Queen/colony loss + — nieistotna / insignificant
Zużycie pokarmu zimą / Winter stores consumption + — istotna / significant
Temperatura gniazda / Nest temperature + —
Rozwój wiosenny (czerwienie) / Springtime brooding rate + — nieistotna / insignificant
Miód odwirowany / Harwested honey + — nieistotna / insignificant
Miód zgromadzony / Forages honey + —
Efektywność produkcji miodu / Bee productivity + —
Produkcja wosku / Wax output 0 0
Czerwienie jesienne / Autumn brooding rate 0 0

rolę w końcowym celu naszych starań, to jest w ilości miodu odwirowanego. Poziom pożytków znaczy tu najwięcej.

Pragniemy jeszcze zwrócić uwagę na mały szczegół jaki można odczytać w tabeli 4. Otóż jesienne przygotowanie rodzin do zimowli, charakteryzowane intensywnością czerwienia matek, wypadało prawie identycznie w ulach izolowanych i w ulach bez izolacji. Podkreślamy ten fakt, gdyż w bardziej północnych warunkach klimatycznych, w Norwegii, w podobnej sytuacji matki pszczele przebywające w ulach jednościennych odstawały nieco w czerwieniu od matek z uli ocieplanych (dane niepublikolane). Dopiero z nadejściem zimy możemy dopatrywać się skutków braku izolacji ścian ula, prowadzących przede wszystkim do opóźnienia rozwoju wiosennego rodzin pszczelich.

strona 82

DYSKUSJA

Porównując wyniki uzyskane w naszym doświadczeniu z podobnymi badaniami należy wziąć pod uwagę takie wyróżniające je elementy jak: cieńsze ściany w ulach nieizolowanych, nietypowa niska ramka oraz dość ostry klimat w warunkach Polski północnowschodniej. Bardzo interesującą z punktu widzenia gospodarki pasiecznej cechą jest zawilgocenie uli po zimie. W naszych badaniach nie potwierdziła się utrzymywana powszechnie opinia, iż ule jednościenne są bardziej narażone na zawilgocenie. Ule nieizolowane zbudowane z cienkich stosunkowo desek stwarzały lepszą wentylację oraz były częściowo wysuszane przez promienie słoneczne coraz intensywniej operujące na przedwiośniu. Działanie tego czynnika potwierdziła praktyka (Nowicki 1975).

WNIOSKI

  1. Oceniając przydatność uli izolowanych i bez izolacji do gospodarki pasiecznej w warunkach woj. olsztyńskiego, w przeważającej liczbie cech z 12 ocenianych, ule izolowane uzyskały korzystniejszą ocenę.
  1. W ulach izolowanych rozwój rodzin wiosną (maj) był przyspieszony o 3 dni, a produkcja miodu i wosku nieistotnie wyższa.
  1. Zawilgocenie uli o ścianach nieizolowanych po zimie było wyraźnie mniejsze niż o ścianach izolowanych.

LITERATURA

Bornus L. i Jabłoński M. (1968) — Wyniki zimowania pszczół w ulach o ścianach pojedynczych. Pszczeln. Zesz. Nauk., 12(3):85—98.

Geiger J. (1967) — Winter temperatures and relative humidity in beehives. Amer. Bee J., 107(10):372—373.

Gromisz M. i Bobrzecki J. (1984) — Ocena przydatności użytkowej trzech ras pszczoły miodnej w rejonie Olsztyna. Pszczelun. Zesz. Nauk., 28:85—99.

Gromisz M. i Bownik K. (1969) — Warunki przyrodniczo-pożytkowe i osiągnięcia produkcyjne pasiek w Polsce w latach 1946—1966. Pszczeln. Zesz. Nauk., 13(1—3):1—55.

Haydak M. H. (1967) — Wintering bees in Minnesota. Amer. Bee J., 107(11):418—420.

Hohendorf E. (1956) — Klimat Pojezierza Mazurskiego a potrzeby rolnictwa. Zesz. Nauk., WSR Olsztyn, 1:55—88.

Jelfimow G. D. (1972) — W raznych uljach. Pczełowodstwo, 51(1):21—24.

Kołodziejczyk T. (1975) — Rola izolacji cieplnej ula. Pszczelarstwo, 26(7—8):17.

Łutowicz Z. (1974) — Czy pszczoły potrzebują ocieplanych uli. Pszczelarstwo, 26(10):10—11.

Nowicki A. (1975) — Gospodarka pasieczna w ulach wielopiętrowych jednościennych. Pszczelarstwo, 26(11):13.

Ostrowska W. (1978) — 10 lat doświadczeń z ulem wielokorpusowym. Pszczelarstwo, 29(3):13—16, (4):14—19.

strona 83

Ruszczyc Z. (1970) — Metodyka doświadczeń zootechnicznych. Warszawa, PWRiL.

Rzepecki P. (1930) — O jednościennych ulach. Pszczelarstwo, sad i pasieka, (8):18—19.

Villumstad E. (1962) — Importance of hive insulation for wintering and for spring development. Apicult. Abstracts, 13(1):22—23.

Weber L. (1933) — Jak zimować pszczoły w ulach związkowych. Bartnik postępowy, 55(11—12):267—268.

Zmarlicki C. 1975) — Wstępne wyniki zimowania pszczół w ulach o pojedynczych ścianach systemu Langstrotha. Pszczeln. Zesz. Nauk., 19:109—119.

ПРИГОДНОСТЬ В ПАСЕКАХ ОДНОСТЕННЫХ УЛЬЕВ В ОКРЕСТНОСТЯХ ОЛШТЫНА

Е. Бобжецки, М. Громиш

Резюме

В годах 1977—1980 в условиях северо-восточной Польши оценено пригодность ульев с неотепляемыми и отепляемыми стеанми. Неотепляемые улья (стены из отдельных досок, толщиной 25 мм) были лучше только по отношению к степени отсырения зимой. Такую же оценку как и отепляемые улья (двойные стены, в середине тепловая изоляция) они получили по отношению к степени поражения нозематозом зимующих пчел, по отношению к воскодобыванию и к уровню осеннего червления маток. Менее положительно отепляемых ульев формировалась в них оценка: количества зимнего подмора, зимних потерей в матках и семьях, потребление пищи зимой, температуры гнезда зимой, весеннего развития (червление), медосбора и эффективности медодобывания (медосборы в в пересчете на 1 кг пчел).

USABILITY OF SINGLE-WALLED BEEHIVES IN THE OLSZTYN A REGION

J. Bobrzecki, M. Gromisz

Summary

Usability of non-insulated and insulated beehives in NE Poland was inwestigated in 1977—1980. The non-insulated single-walled wooden hive (wall thickness 25 mm) performed better in respect to winter hive dampness only. It equailed to the insulated hive (double-walled, with styropian insulation in between) with respect to winter nosema infection, wax output and autumn brood rearing rate, while the insulated hive performed better in terms of winter bees loss, queen/colony loss, stores consumption, nest temperature, springtime brood rearing rate, honey output (kg/hive) and bee productiwity (crop per kg bees).


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 67, ryc. 2: „multinyear” → multiyear
  • s. 70: „różżnice” → różnice
  • s. 72, 79: „ilozacji” → izolacji
  • s. 73: „tempereatury” → temperatury
  • s. 73, tab. 1: „1877—78″ → 1977—78
  • s. 74: „przedtrwania” → przetrwania
  • s. 78, tab. 3: „total ckrop” → total crop
  • s. 78, tab. 3: „Yeardy” → Yearly
  • s. 78, tab. 3: „aritmetic” → arithmetic
  • s. 78, tab. 3, 1979, produkcja, izol: „7,8″ → 8,8
  • s. 79: „początkku” → początku
  • s. 79: „obeswacji” → obserwacji
  • s. 80: „Czerwenie” → Czerwienie
  • s. 80: „ilozacją” → izolacją
  • s. 81, tab. 4: „Evaluotion” → Evaluation
  • s. 81, tab. 4: „adventageons” → advantageous
  • s. 81, tab. 4: „less advantageons” → less advantageous
  • s. 81, tab. 4: „Harwested” → Harvested
  • s. 81, tab. 4: „Forages honey” → Foraged honey
  • s. 81: „niepublikolane” → niepublikowane
  • s. 82, literatura: „Pszczelun.” → Pszczeln.
  • s. 83, streszczenie: „стеанми” → стенами
  • s. 83, streszczenie: „зимних потерей” → зимних потерь
  • s. 83, streszczenie: „медосборы в в пересчете” → медосборы в пересчете
  • s. 83, streszczenie: „OLSZTYN A REGION” → OLSZTYN REGION
  • s. 83, streszczenie: „inwestigated” → investigated
  • s. 83, streszczenie: „equailed” → equalled
  • s. 83, streszczenie: „productiwity” → productivity

Podobne wpisy