NIEKTÓRE SZCZEGÓŁY BIOLOGII KWITNIENIA I NEKTAROWANIA LIP (TILIA PLATYPHYLLOS SCOP. I TILIA CORDATA MILL.)
tekst: Witold Czubacki
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XL, 1996 — Witold Czubacki
strona 15PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XL, Nr 1 1996
Witold Czubacki
Zespół Szkół Rolniczych, ul. Szczebrzeska 102, 22-400 Zamość
Streszczenie
Na 25-letnich drzewach lipy szerokolistnej i drobnolistnej, rosnących w warunkach miejskich Zamościa, badano w latach 1994-1995 porę i obfitość ich kwitnienia, sezonową dynamikę rozkwitania kwiatów, porę i długość pylenia kwiatów, długość trwania procesu sekrecji nektaru w kwiatach oraz obfitość ich nektarowania i wydajność miodową drzew. Posługiwano się aktualnie stosowanymi metodami badań wartości pszczelarskiej roślin.
Stwierdzono, że oba gatunki kwitły w sumie od połowy czerwca do blisko połowy lipca, przy kilkudniowym zazębianiu się okresów ich kwitnienia. Drzewo lipy szerokolistnej wytwarzało 220-450 tys. kwiatów, a drobnolistnej 430-650 tys. Rozkwitanie kwiatów odbywało się całą dobę, najsilniej jednak w dzień. Proces nektarowania trwał do 4(5) dnia życia kwiatu, a najsilniej zachodził w drugim i trzecim dniu. Proces pylenia odbywał się głównie w ciągu drugiego dnia życia kwiatu. Ogólna ilość cukrów wydzielanych przez 1 kwiat lipy szerokolistnej wynosiła średnio około 3,5 mg, a drobnolistnej 2,7 mg. Wydajność miodową określono dla Tilia platyphyllos na 0,9-2,1 kg z drzewa, a T. cordata na 1,6-2,0 kg z drzewa.
Słowa kluczowe: lipa, kwitnienie, nektarowanie, pylenie, oblot, wydajność miodowa.
WPROWADZENIE
Lipy należą do najpospolitszych drzew parkowych, alejowych i przydrożnych Wyżyny Lubelskiej. W województwie zamojskim dominuje głównie lipa drobnolistna (Tilia cordata Mill.), rzadziej występuje szerokolistna (Tilia platyphyllos Scop.). Można tu spotkać także lipę amerykańską ( T. americana), krymską (T. euchlc. a), długoogonkową (T. petiolaris) i srebrzystą (T. tomentosa). Kurek (1992) podaje, że na Zamojszczyznie objęte ochroną są 622 drzewa lipowe. Wśród nich najokazalsza jest lipa drobnolistna o obwodzie pnia 950 cm (na wysokości 1,3 m) rosnąca na cmentarzu grzebalnym w Załawczu gmina Turobin, która niewiele ustępuje najgrubszym drzewom tego gatunku w kraju (Cielętnik woj. częstochowskie – 990 cm).
Drzewa lipowe występują również w zabytkowych parkach podworskich i we wszystkich miastach Polski. Te piękne dekoracyjne drzewa stanowią cenne źródło pożytku głównie nektarowego dla pszczół miodnych. Według Bornusa
strona 16(1995) bardzo wielu pszczelarzy ma swoje pasieki zlokalizowane w granicach różnych miast. Stąd ważne jest rozszerzenie dotychczasowych danych na temat kwitnienia i nektarowania tych cennych drzew miododajnych.
W Polsce już przed wojną obserwacje kwitnienia i nektarowania lip w Warszawie prowadził Wrzesiński (1933, 1939). W latach 1954-1958 nektarowaniem lip zajmowała się Demianowicz i Hłyń (1960) w Arboretum Kórnickim, a Maksymiuk (1960) w rezerwacie lipowym Obrożyska koło Muszyny. Badania nad doborem miododajnych lip do zadrzewień miejskich prowadził w latach 1961-1964 Milewski i Zajączkowski (1966). Wartościowe dla pszczelarstwa mieszańce lipy szerokolistnej wyszukał w Warszawie Lipiński (1982). Ocenę wydajności pyłkowej lip rozpoczęła w 1993 roku Szklanowska (1995), korzystając z kolekcji tych drzew założonej w latach sześćdziesiątych przez B. Jabłońskiego na terenie Pszczelniczego Zakładu Doświadczalnego Oddziału Pszczelnictwa ISK w Puławach.
Celem niniejszej pracy było zbadanie niektórych zjawisk kwitnienia, nektarowania, pylenia oraz oblotu przez pszczoły lipy szerokolistnej i drobnolistnej rosnącej na terenie Zamościa.
METODYKA
Badania prowadzono w latach 1994-1995 w Zamościu, na dwóch drzewach lipowych (Tilia platyphyllos i T. cordata), charakteryzujących się corocznym mniej lub bardziej obfitym kwitnieniem, a rosnących przy ul. Przemysłowej Nr 11. Wiek ich wynosił około 25 lat. Wysokość lipy szerokolistnej określono na około 12 m, drobnolistnej 13 m, średnicę korony na odpowiednio 9 i 8 m.
Zdecydowano się poznać bliżej dzienną i sezonową dynamikę rozkwitania kwiatów lip, długość życia, pylenia i nektarowania kwiatów, obfitość ich nektarowania oraz obfitość kwitnienia drzew i ich wydajność miodową.
W celu określenia sezonowej dynamiki rozkwitania wyznaczono na każdym drzewie po dwie gałęzie (jedną od strony południowej drugą od północnej) i od początku do końca okresu kwitnienia liczono na nich codziennie wieczorem wszystkie nowo rozkwitłe kwiaty, usuwając je. Dla określenia dziennej dynamiki rozkwitania, nowo rozkwitłe kwiaty na zaznaczonych gałęziach liczono i usuwano w ciągu 3 dni okresu pełni kwitnienia co godzinę.
Aby określić porę i długość pylenia kwiatów, zaznaczano o 3 porach dnia (7³⁰, 11³⁰ i 15³⁰) etykietkami po 10 rozchylających się pąków i w tych 3 porach, tylko o pół godziny później (8⁰⁰, 12⁰⁰ i 16⁰⁰), liczono i usuwano z zaznaczonych kwiatów wszystkie pylące pylniki.
Długość trwania procesu sekrecji nektaru w kwiatach badano przy użyciu izolatorów z przezroczystego tiulu, którymi zabezpieczano całe gałęzie
strona 17przed pobraniem nektaru przez owady. Przed założeniem izolatorów w początkowym okresie kwitnienia zaznaczono na gałęziach kolorową włóczką jednorazowo po około 200 świeżo rozwijających się kwiatów, a następnie, po upływie kolejnych dób, zrywano ich po 30 (na 3 próby po 10 kwiatów w próbie) w celu pobrania nektaru, zważenia go i określenia procentowej zawartości cukrów. Nektar pobierano szklanymi mikropipetami Jabłońskiego (Demianowicz i in. 1960, Jabłoński i Szklanowska 1979).
Liczbę kwiatów na drzewach szacowano według metody opisanej przez Demianowicz (1960), która polega na ustalaniu liczby kwiatów w kwiatostanie (na podstawie co najmniej 30 kwiatostanów), liczby kwiatostanów na wybranej typowej dla danego drzewa gałęzi (lub średniej z 3 gałęzi) oraz na oszacowaniu liczby typowych gałęzi na drzewie (co jest najlepiej robić w trzy osoby i brać średnią z ich szacunków).
Do obliczenia wydajności cukrowej z drzewa wykorzystano w tej pracy dane z doświadczeń jakie wykonywano w celu wyjaśnienia procesu nagromadzania się nektaru w kwiatach, gdyż nie zdołano zebrać danych w zwykły sposób, polegający na określeniu średniej obfitości nektarowania kwiatów z wyników zbieranych w ciągu większej liczby dni okresu pełni kwitnienia.
Charakterystyka pogody w latach badań. Dane dla scharakteryzowania pogody w latach badań uzyskano ze Stacji Meteorologicznej w Zamościu, oddalonej od miejsca badań o 1,5 km. Ogólnie biorąc, temperatury miesięczne w roku 1994 były zbliżone do średnich wieloletnich, natomiast w roku 1995 były od nich znacznie wyższe. Okres kwitnienienia lip, trwający od połowy czerwca do połowy lipca, charakteryzował się w obu latach badań temperaturami nieco wyższymi od średnich wieloletnich w czerwcu, natomiast zbliżonymi do normy w lipcu. Sumy miesięczne opadów w ciągu dwóch lat badań były znacznie wyższe w okresie wiosennym, w porównaniu do średnich wieloletnich. W czerwcu 1994 roku opadów było znacznie mniej, a w lipcu ilość ich była zbliżona do średniej wieloletniej. W czerwcu 1995 roku suma opadów przekroczyła nieznacznie normę, natomiast w lipcu była znacznie niższa od średniej wieloletniej. Lato roku 1994 i 1995 było bardzo słoneczne, suma godzin usłonecznienia w czasie kwitnienia lip w czerwcu nie odbiegała od średnich weloletnich, a w lipcu była znacznie wyższa.
WYNIKI
Dzienna dynamika rozkwitania i oblotu lip przez pszczoły. Kwiaty lipy szerokolistnej i drobnolistnej rozkwitały przez całą dobę, wykazując wzmożone nasilenie w ciągu dnia, zwłaszcza w jego środkowej porze, kiedy temperatura jest najwyższa, a wilgotność względna powietrza najniższa, zaś
strona 18nasilenie najmniejsze w drugiej połowie nocy, kiedy wymienione czynniki pogody układają się odwrotnie (ryc.1). Największa liczba kwiatów w jednogodzinnym odcinku czasu wynosiła 7-8% sumy kwiatów rozkwitających w ciągu całej doby, najmniejsza zaś 1-2%.

Ryc.1. Dzienna dynamika rozkwitania i . oblotu przez pszczoły lipy szerokolistnej (A) i drobnolistnej (B) w liczbach względnych, na tle przebiegu temperatury (1) i wilgotności względnej powietrza (2) (na podstawie obserwacji wykonanych podczas dni pogodnych w roku 1994: 3 – liczba kwiatów rozkwitających w jednogodzinnych odcinkach czasu na gałęziach doświadczalnych, wyrażona w % w stosunku do ogólnej liczby kwiatów rozkwitających w ciągu dnia, 4 – liczba pszczół miodnych obserwowana na gałęziach doświadczalnych w kolejnych godzinach dnia, wyrażona w procentach w stosunku do liczby owadów zaobserwowanych w ciągu całego dnia. Daily dynamics of blooming and honey bees foraging of linden wide-leaved (A) and small-leaved (B) in relative numbers, in relation to the temperature of air (1) and relative humidity of air (2) (on the basis of observation during fine weather in 1994: 3 – number of opened flowers in one hours intervals on the investgated branches in % to the total number of opened flowers during the whole day, 4 – the number of honey bees foraging on the investigated branches observed in one hour intervals of the day in % to the total number of honey bees observed during the whole day.
strona 19Oblot lip przez pszczoły rozpoczynał się około godz. 7(8) rano, a kończył około godz. 20. Szczytowe nasilenie oblotu lipy szerokolistnej miało miejsce w godzinach przedpołudniowych, a drobnolistnej w środkowej porze dnia. Maksymalne zagęszczenie pszczół przekraczało 10% sumy wyników z całodziennych obserwacji od początku do końca pory oblotu.
Sezonowa dynamika rozkwitania lip. Okres kwitnienia lipy szerokolistnej rozpoczął się w 1994 roku 17 czerwca, a w roku 1995 o dwa dni wcześniej, kończył zaś w obu latach 29(30) czerwca (ryc.2). Lipa drobnolistna, badana tylko w 1995 roku, kwitła od 28 czerwca do 10 lipca. Okres intensywnego rozkwitania kwiatów lipy szerokolistnej trwał około 10 dni, a drobnolistnej około 7 dni. W szczytowym okresie rozkwitania liczba rozkwitających w ciągu jednej doby kwiatów sięgała 15-20(23)% wszystkich kwiatów rozkwitających w ciągu całego okresu kwitnienia. Wyższa temperatura i niższa wilgotność względna powietrza przyśpieszały proces rozkwitania


Ryc.2. Sezonowa dynamika rozkwitania lipy szerokolistnej w latach 1994-1995 i lipy drobnolistnej w roku 1995, na tle przebiegu niektórych czynników pogody: 1 – liczba kwiatów rozkwitających w kolejnych dniach okresu kwitnienia, wyrażona w % w stosunku do ich sumy ogólnej, 2 i 3 – minimalna i maksymalna temperatura powietrza w °C, 4 – minimalna wilgotność względna powietrza, 5 – liczba godzin usłonecznienia w ciągu dnia, 6 – opady deszczu w mm. Seasonal dynamics of blooming linden wide-leaved in years 1994-1995 and linden small-leaved in 1995, in relation to some weather factors: 1 – number of opening flowers a day in % to the total number of blooming flowers, 2 and 3 – minimal and maximal temperature of air in °C, 4 – minimal relative humidity of air, 5 – number of insolation hours during a day, 6 – rainfalls in mm.
kwiatów, zaś spadek temperatury i wzrost wilgotności – zwalniały. Widać to wyraźnie na przykładzie danych dla lipy szerokolistnej w obu latach badań. Proces rozkwitania kwiatów lipy drobnolistnej przyhamowały też same opady występujące nawet przy wzroście temperatury, ale po nich nastąpiło pewne wzmożenie rozkwitania, choć było to już w drugiej połowie okresu kwitnienia, kiedy z dnia na dzień maleje liczba rozkwitających kwiatów na drzewie.
Pora i długość pylenia kwiatów lip. Liczba pręcików (i pylników) w kwiecie badanej lipy szerokolistnej wynosiła około 40(36-42), a w kwiecie lipy drobnolistnej 25-30 (tab.1). Przy temperaturze powyżej 24°C i wilgotności względnej 44% w dniu 27 czerwca 1994 roku kwiaty lipy szerokolistnej rozkwitłe rano wypyliły po południu około 36% swoich pylników, a rozkwitłe w południe wypyliły około 20% pylników. W następnym roku, przy średniej dziennej temperaturze 13-17°C i wilgotności względnej powietrza 70-80%, kwiaty lipy szerokolistnej rozkwitłe jednego dnia (rano, w południe i wieczorem) zaczęły pylić dopiero przed południem dnia następnego, a skończyły pylenie na trzeci dzień po południu.
strona 21T a b e l a 1 Liczba pylących pylników w 10 kwiatach lipy szerokolistnej i drobnolistnej obserwowanych w trzech porach dnia Number of pollening anthers in 10 flowers of wide-leaved and small-leaved linden observed at particular time of the day
| Rok Year | Kolejne dni kwitnienia kwiatów Following days of flowers blooming | Średnia temperatura powietrza w °C Average temperature of air in °C | Mininalna wilgotność względna powietrza w % Minimal relative humidity of air in % | Godziny obserwacji Hours of observations | Lipa szerokolistna Tilia platyphyllos 7³⁰ | Lipa szerokolistna Tilia platyphyllos 11³⁰ | Lipa szerokolistna Tilia platyphyllos 15³⁰ | Lipa drobnolistna Tilia cordata 7³⁰ | Lipa drobnolistna Tilia cordata 11³⁰ | Lipa drobnolistna Tilia cordata 15³⁰ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1994 | 27.06 | 24 | 44 | 8 | 0 | |||||
| 12 | 0 | 0 | ||||||||
| 16 | 147 | 87 | 0 | |||||||
| 28.06 | 23 | 45 | 8 | 197 | 183 | 16 | ||||
| 12 | 63 | 153 | 353 | |||||||
| 16 | 2 | 40 | ||||||||
| 30.06 | 23 | 45 | 8 | 0 | ||||||
| 12 | 0 | 0 | ||||||||
| 16 | 0 | 0 | 0 | |||||||
| 1.07 | 18 | 49 | 8 | 65 | 47 | 77 | ||||
| 12 | 157 | 112 | 113 | |||||||
| 16 | 41 | 74 | 27 | |||||||
| 2.07 | 17 | 44 | 8 | 8 | 28 | |||||
| 12 | ||||||||||
| 16 | ||||||||||
| Liczba pylników w kwiecie Number of anthers in one flower | 40,7 | 42,5 | 40,9 | 26,3 | 24,1 | 24,5 | ||||
| 1995 | 24.06 | 13 | 80 | 8 | 0 | |||||
| 12 | 0 | 0 | ||||||||
| 16 | 0 | 0 | 0 | |||||||
| 25.06 | 16 | 70 | 8 | 0 | 0 | 0 | ||||
| 12 | 87 | 54 | 33 | |||||||
| 16 | 121 | 78 | 47 | |||||||
| 26.06 | 17 | 70 | 8 | 99 | 107 | 118 | ||||
| 12 | 51 | 69 | 109 | |||||||
| 16 | 17 | 52 | 64 | |||||||
| 3.07 | 22 | 54 | 8 | 0 | ||||||
| 12 | 0 | 0 | ||||||||
| 16 | 0 | 0 | 0 | |||||||
| 4.07 | 21 | 64 | 8 | 74 | 63 | 38 | ||||
| 12 | 109 | 67 | 114 | |||||||
| 16 | 90 | 138 | 117 | |||||||
| Liczba pylników w kwiecie Number of anthers in one flower | 37,5 | 36,0 | 37,1 | 27,3 | 26,8 | 26,9 |
Kwiaty lipy drobnolistnej, rozkwitające przy średniej temperaturze dnia 22-23°C i wilgotności względnej powietrza w południe 50-60%, zaczynały pylenie w drugim dniu swego życia i w zasadzie w tym samym dniu popękane miały prawie wszystkie pylniki.
Długość życia i nektarowania kwiatów lip. Nektar w kwiatach badanych lip wydzielał się do 4(5) dnia ich życia, przy czym najintensywniej w dniu drugim (ryc.3). Kwiaty lipy szerokolistnej wydzielały większe porcje cukrów w 1, 2 i 3 dniu życia, a kwiaty lipy drobnolistnej w 2 i 3 oraz jeszcze w 4 dniu życia. Z ustaniem procesu sekrecji nektaru zaczynało się po pewnym czasie więdnięcie i następnie opadanie okwiatu. W dniu najintensywniejszego wydzielania nektaru jeden kwiat lipy szerokolistnej wydzielał średnio około 1,6 mg cukrów, a kwiat lipy drobnolistnej około 1,2 mg. Największe ilości nagromadzonych cukrów w jednym kwiecie lipy szerokolistnej wynosiły średnio za 2 lata badań około 3,5 mg, a drobnolistnej około 2,7 mg.

Ryc.3. Ilościowy prebieg sekrecji nektaru w kwiatach lipy (na podstawie średnich z badań w latach 1994-1995): 1 – ilość mg cukrów nagromadzonych w nektarze 10 kwiatów lipy szeroklistnej, stwierdzona w kolejnych dniach życia kwiatu, 2 – analogiczne ilości nagromadzonych cukrów w 10 kwiatach lipy drobnolistnej, 3 – dzienne porcje cukrów wydzielanych w nektarze przez 10 kwiatów lipy szerokolistnej (w mg), 4 – analogiczne dzienne porcje cukrów wydzielanych przez 10 kwiatów lipy drobnolistnej. Process of nectar secretion in linden flowers (on the basis of average in years 1994-1995): 1 – amount of sugars in mg accumulated in nectar from 10 flowers of linden wide-leaved, in following days of flower life, 2 – analogical amount of sugars accumulated in 10 flowers of linden small-leaved, 3 – daily portion of sugars secreted in nectar by 10 flowers of linden wide-leaved (in mg), 4 – analogical daily portion of sugars secreted by 10 flowers of linden small-leaved.
Obfitość kwitnienia i nektarowania oraz wydajność cukrowa i miodowa lip. Badane drzewa obu gatunków lipy kwitły obficiej (o 50-100%) w roku 1995 niż w 1994 (tab.2), czyli podobnie jak to miało miejsce w ogóle w przyrodzie. W obu latach badań lipa drobnolistna wytwarzała więcej kwiatów
strona 23(od 50 do blisko 100%) niż lipa szerokolistna, co obserwuje się również normalnie w przyrodzie.
Poszczególne kwiaty lipy szerokolistnej wydzielały średnio 3,21 mg cukrów w roku 1994, kiedy w czasie kwitnienia tego gatunku było mało opadów, a 3,72 mg w roku 1995, kiedy opadów w czerwcu było więcej. Poszczególne kwiaty lipy drobnolistnej wydzielały średnio 3,01 mg cukrów w roku 1994, kiedy podczas jej kwitnienia w lipcu opadów było więcej, a 2,46 mg przy suchej pogodzie w roku 1995. Koncentracja cukrów w nektarze wyniosła średnio około 60%, a przy bardzo suchej pogodzie w lipcu 1995 roku nawet około 70%.
Wydajność cukrów z drzewa zależy od liczby kwiatów i obfitości ich nektarowania. Dla lipy szerokolistnej wydajność cukrowa wynosiła 0,71 kg w roku 1994 i 1,66 kg w roku 1995, zaś dla lipy drobnolistnej odpowiednio 1,29 kg i 1,63 kg. Po przeliczeniu suchej masy nektaru na tzw. wydajność miodową, czyli na surowiec miodowy zawierający 80% cukrów (tj. tyle, ile zawiera ich miód), wartości dla drzewa lipy szerokolistnej wynosiły w kolejnych latach 0,89 i 2,08 kg, a dla lipy drobnolistnej 1,61 i 2,04 kg.
T a b e l a 2 Obfitość kwitnienia oraz wydajność cukrowa i miodowa badanych drzew lipy szerokolistnej i drobnolistnej Abundance of blooming, sugars efficiency and yield of raw-honey material (rhm) of investigated trees of wide-leaved and small-leaved linden
| Cecha badana Investigated feature | Lipa szerokolistna Tilia platyphyllos 1994 | Lipa szerokolistna Tilia platyphyllos 1995 | Lipa drobnolistna Tilia cordata 1994 | Lipa drobnolistna Tilia cordata 1995 |
|---|---|---|---|---|
| Liczba kwiatów wytworzonych na 1 drzewie w tys. Number of setted flowers on 1 tree in thous. | 220 | 446 | 430 | 662 |
| Koncentracja cukrów w nektarze w % Sugars concentration in nectar in % | 61,5 | 61,8 | 63,2 | 71,0 |
| Ilość cukrów wydzielana przez 1 kwiat w mg Amount of sugars from 1 flower in mg | 3,21 | 3,72 | 3,01 | 2,46 |
| Wydajność cukrowa z 1 drzewa w kg Yield of sugars from 1 tree in kg | 0,71 | 1,66 | 1,29 | 1,63 |
| Wydajność miodowa z 1 drzewa w kg Yield of raw-honey material from 1 tree in kg * | 0,89 | 2,08 | 1,61 | 2,04 |
- – Wydajność miodowa = masa cukrów przeliczona na surowiec zawierający 80% cukrów
- – Yield of raw-honey material = yield of sugars calculated as „rhm” contained 80% of sugars
DYSKUSJA
Zaobserwowane różnice w obfitości kwitnienia badanych lip w różnych latach świadczą o tym, że drzewa te kwitną przemiennie, co opisuje m.in. Głuchov (1955), Lipiński (1982) i co obserwują także pszczelarze. Jak piszą różni inni autorzy (cyt. za Jabłońskim 1991), o przemiennym kwitnieniu lip najbardziej decydują warunki pogody w okresie wiosennym.
Danych dotyczących dziennej i sezonowej dynamiki rozkwitania kwiatów lip w literaturze nie spotkano. Nie znaleziono też szczegółowszych danych o nagromadzaniu się nektaru w kwiatach lip, choć niektórzy (np. Demianowicz i Hłyń 1960 oraz przez Maksymiuk 1960) podają dobowe ilości cukrów wydzielanych przez kwiaty w stadium pręcikowym i słupkowym, lecz bez rozróżniania kolejnych dni życia kwiatów. Stwierdzona długość okresu sekrecji nektaru w kwiatach jest podobna lub nieco krótsza od długości życia kwiatów przyjmowanej przez wymienione wyżej autorki przy obliczaniu przez nie ogólnej ilości wydzielanych przez kwiaty cukrów. Natomiast ogólne ilości cukrów z jednego kwiatu dla lipy drobnolistnej okazały się, ogólne biorąc, neco większe od otrzymanych przez Maksymiuk (1960) w warunkach górskich w Muszynie, a podobne do otrzymanych przez Demianowicz i Hłyń (1960) w Kórniku k. Poznania. Dane zaś dla lipy szerkolistnej stanowią tylko około 40% tej wielkości, jaką uzyskały Demianowicz i Hłyń. Wydaje się, że przyczyna tak dużych rozbieżności tkwi częściowo w metodyce. Przy starym sposobie postępowania utożsamiano długość życia kwiatu z długością trwania sekrecji nektaru, który to proces – jak wynika z danych tej pracy – trwa jednak krócej.
Stwierdzone obfitsze nektarowanie kwiatów obu gatunków lipy przy większej ilości opadów w okresie kwitnienia (i jednocześnie panującym dobrym usłonecznieniu), a słabsze przy pogodzie suchej stanowi potwierdzenie danych innych autorów cytowanych m. in. przez Jabłońskiego (1991) oraz potwierdzenie obserwacji pszczelarzy praktyków, że słoneczna i wilgotna pogoda sprzyja dobremu nektarowaniu lip.
Wydajności miodowe, określone dla badanych około 25-letnich lip w roku słabszego ich kwitnienia (1994) na około 1(1,5) kg, a w roku obfitszego kwitnienia (1995) na około 2 kg z drzewa, są około dwukrotnie wyższe od wartości uzyskanych przez Demianowicz i Hłyń (1960) w warunkach parku w Kórniku i około 10-krotnie wyższe od danych Maksymiuk (1960) uzyskanych w warunkach leśnych w Muszynie. Można to tłumaczyć lepszym naświetleniem drzew wolnostojących w Zamościu.
strona 25PODSUMOWANIE I WNIOSKI
Rosnąca w warunkach miejskich w Zamościu lipa szerokolistna kwitła w latach badań 1994-1995 od 15-17 czerwca do początku lipca, a lipa drobnolistna od 26-28 czerwca do około 10(13) lipca.
Drzewo lipy szerokolistnej wytwarzało 220-450 tys. kwiatów, a drobnolistnej 430-650 tys., co jest między tymi gatunkami proporcją normalną. Różnica w obfitości kwitnenia między latami badań wynosiła średnio około 60%.
Kwiaty lip rozkwitają przez całą dobę, najintensywniej jednak w ciągu dnia i są od rana do wieczora odwiedzane przez pszczoły miodne, zbierające przede wszystkim nektar.
Proces pylenia kwiatów lipowych zachodzi głównie w drugim dniu ich życia, a przy pogodzie ciepłej i suchej rozpoczyna się już w pierwszym dniu.
Proces sekrecji nektaru zaczyna się z chwilą rozkwitnięcia kwiatu i trwa do 4(5) dnia jego życia, przy czym najintensywniej zachodzi w drugim i trzecim dniu kwitnienia kwiatu.
Ilość cukrów wydzielanych przez 1 kwiat lipy szerokolistnej wynosiła 3,21-3,72 mg, a drobnolistnej 2,46-3,01 mg, przy czym te większe wartości uzyskiwano przy pogodzie bardziej wilgotnej lecz jednocześnie o dobrym usłonecznieniu.
Obliczona wydajność miodowa z 1 drzewa lipy szerokolistnej wynosiła 0,9-2,1 kg, a drobnolistnej 1,6-2,0 kg, a więc była stosunkowo wysoka. Należy jednak pamiętać, że badane drzewa rosły w dobrych warunkach naświetlenia.
Pragnę wyrazić serdeczne podziękowanie Pani prof. dr hab. K. Szklanowskiej i Panu prof. dr hab. B. Jabłońskiemu za wprowadzenie mnie w metodykę badań wartości pszczelarskiej roślin oraz za pomoc w opracowaniu tej publikacji.
LITERATURA
Bornus L. (1995) – Całe życie wśród pszczół. Pszczelarz Polski, 4:14-15.
Demianowicz Z. i inni (1960) – Wydajność miodowa ważniejszych roślin miododajnych w warunkach Polski (część I). Pszczeln.Zesz.Nauk., 4(2):87-104.
Demianowicz Z., Hłyń M. (1960) – Porównawcze badania nad nektarowaniem 17 gatunków lip. Pszczeln.Zesz.Nauk. , 4(3-4):133-152.
Głuchov M. (1955) – Važniejšie miednostnye rastienija i sposoby ich razviedienija. „Sielchozgiz „, Moskva, 420-434 s.
Jabłoński B. (1991) – Pożytki pszczele z lip. Nasze drzewa leśne. Agencja Arkadia, Poznań, 353-374 s.
Jabłoński B., Szklanowska K. (1979) – Propozycje zmiany metody badań nektarowania roślin. Pszczeln.Zesz. Nauk., 23:105-114.
strona 26Kurek Z. (1992) – Pomniki przyrody. Środowisko przyrodnicze województwa zamojskiego, 51-81 s.
Lipiński M. (1982) – Pożytki pszczele, zapylanie i miododajność roślin. PWRL Warszawa, 199-202 s, 317-328 s.
Maksymiuk I. (1960) – Nektarowanie lipy drobnolistnej Tilia cordata Mill. w rezerwacie Obrożyska koło Muszyny. Pszczeln.Zesz.Nauk., 4(2):105-125.
Milewski J., Zajączkowski K. (1966) – Badania nad doborem miododajnych lip do zadrzewień na dłuższy okres kwitnienia. Prace IBL, (308-310):61-116.
Szklanowska K., Bartyś E. (1995) – Pożytek pyłkowy z lip (Tilia sp.). XXXII Naukowa Konferencja Pszczelarska, Puławy, Materiały z konf., 72-73 s.
Wrzesiński J. (1933) – Lipa. Ogrodnik, nr 13/14 i 15/16. Warszawa.
Wrzesiński J. (1939) – Lipy pszczele. Sad i owoce, tom III, nr 1. Warszawa.
SOME DETAILS OF FLOWERING BIOLOGY AND NECTAR SECRETION OF LINDENS (TILIA PLATYPHYLLOS SCOP. I TILIA CORDATA MILL.)
W. Czubacki
Summary
Investigations were conducted on 25-years old lime trees, which grow in the town of Zamość in years 1994-1995. The period and abundance of blooming, the daily and seasonal dynamics of flowers blooming were investigated. Pollening of flowers, abundance of nectar secretion and sugars efficiency from 1 tree were studied too.
Was stated, that wide-leaved linden bloomed between 15.06 and 30.06 and developed 220-450 thous. of flowers per 1 tree. The small-leaved linden bloomed between 26.06 and 10.07 and developed 430-650 thous. of flowers per 1 tree. The blooming of flowers went on day and night, but the strongest on day, and foraging flowers by insects lasted from the morning to the evening. The flowers secreted nectar to 4-th (5-th) day of their life, but the strongest on second and third day. The process of pollening came off mainly during second day of flower life. Sugars efficiency from 1 flower of wide-leaved linden amounted average 3.5 mg, and small-leaved linden – 2.7 mg. Sugars efficiency from 1 tree of Tilia platyphyllos was stated on 0.7-1.7 kg, and T. cordata on 1.3-1.6 kg.
Keywords: linden, blooming, nectar secretion, pollening, foraging by bees, honey efficiency.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 15: „T. euchlc. a” → T. euchlora
- s. 17: „kwitnienienia” → kwitnienia
- s. 17: „weloletnich” → wieloletnich
- s. 18, ryc. 1: „investgated” → investigated
- s. 21, tab. 1: „Mininalna” → Minimalna
- s. 22, ryc. 3: „prebieg” → przebieg
- s. 22, ryc. 3: „szeroklistnej” → szerokolistnej
- s. 24: „ogólne biorąc” → ogólnie biorąc
- s. 24: „neco” → nieco
- s. 24: „szerkolistnej” → szerokolistnej
- s. 25: „kwitnenia” → kwitnienia
- s. 26, streszczenie, tytuł: „SCOP. I TILIA” → SCOP. AND TILIA
