WSTĘPNA OCENA WARTOŚCI UŻYTKOWEJ PSZCZÓŁ MIESZAŃCÓW MIĘDZYRASQWYCH W WARUNKACH POŻYTKOWYCH DĄBROWIC k/SKIERNIEWIC
tekst: Michał Gromisz
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok IX, 1965 — Michał Gromisz
strona 35PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok IX, nr 1—2 lipiec 1965
Michał Gromisz
ZAKŁAD PSZCZELNICTWA IS
WSTĘP
W rolnictwie wykorzystuje się nieraz mieszańce międzyrasowe zwierząt czy roślin ze względu na ich duże zalety produkcyjne. Wśród pszczelarzy znajduje się wielu zwolenników wprowadzenia do pasiek pszczół mieszańców, aby tą drogą zwiększyć zbiory miodu.
Celem tej pracy było wstępne porównanie z naszą pszczołą miejscową przydatności użytkowej mieszańców pierwszego pokolenia pszczół włoskich i kaukaskich w warunkach słabych pożytków wczesnych.
PRZEGLĄD LITERATURY
O międzyrasowych mieszańcach pszczół najwięcej wzmianek można znaleźć w literaturze ZSRR. Ałpatow (1959) podaje, że w „Pczełowodstwie” w latach 1950—1958 ukazało się 18 artykułów poświęconych opisowi pszczół ras południowych, przede wszystkim kaukaskich, oraz ich mieszańców na terenach północnych europejskiej części ZSRR. Autorzy tych artykułów na ogół wyrażają się z entuzjazmem o wartości produkcyjnej mieszańców. Ałpatow obliczył, że pszczoły szare, górskie kaukaskie dają tam więcej miodu niż miejscowe o 67,4%, a ich mieszańce
strona 36z pszczołą miejscową — o 53,2%. Ponadto mieszańce dobrze oblatują koniczynę czerwoną, zbierając z łatwością nektar z jej kwiatów dzięki długim języczkom. O zbiorach miodu z koniczyny czerwonej przez pszczoły o długich języczkach wspominają również Henriksen i Hammer (1957) oraz Bornus i inni (1961). Powinny więc być one przez rolników cenione jako zapylaczki tych roślin motylkowych, które nie są chętnie odwiedzane przez krótkojęzyczkowe pszczoły północne.
W należytym wykorzystaniu mieszańców pszczół ras południowych z pszczołami północnymi widzi Adam (1958, 1961) drogę podniesienia produkcji miodu towarowego. Jednakże według niego nie wszystkie krzyżówki dają jednakowo dobre wyniki. Z krzyżowania tylko niektórych ras pszczół wychodzą wysoko produktywne mieszańce. Potwierdzają to również dane (Ałpatowa 1959), który podaje, że mieszańce pszczół kubańskich z miejscwymi północnymi osiągnęły tylko 68,3% zbiorów miodu tych ostatnich. Adam (1961) uważa, że wprowadzenie do produkcji mieszańców należy poprzedzić gruntownymi badaniami nad ich przydatnością gospodarczą w miejscowych warunkach klimatycznych i pożytkowych. Według Perkiewicza (1952) mieszańce pszczół włoskich z miejcową nie dają dobrych wyników w północnych Niemczech, gdzie zbiory miodu pochodzą głównie z wrzosu.
MATERIAŁ I METODA
Doświadczenie złożono latem 1959 roku w pasiecie Zakładu Pszczelnictwa IS w Dąbrowicach k/Skierniwic. Badania były kontynuowane przez następne 3 sezony pszczelarskie (1960—1962 r.), do czasu wymiany matek w rodzinach objętych doświadczeniem.
Wybrano 3 grupy rodzin w ulach systemu dadana: mieszańce pszczoły miejscowej (krajowej) — 1) z pszczołą włoską (Apis mellifica ligustica Spin.), 2) z kaukaską wysokogórską (A. mellifica causasica Gorb.) oraz 3) czystą rasę miejscową (A. mellifica mellifica L.). W pierwszym roku doświadczenia (1960) w każdej grupie było po 5 pni, w następnych dwóch latach — po 4 pni.
Matki w grupie mieszańców włoskich pochodziły od oryginalnej włoszki importowanej z Bolonii w roku założenia doświadczenia. Obsadę mateczną dla grupy mieszańców kaukaskich dała matka kaukaska, wyhodowana w Polsce od oryginalnej kaukaskiej i zapłodniona przez trutnie kaukaskie na trutowisku w Gołębiu k/Puław. Matki reprezentujące pszczoły miejscowe pochodziły z roju, który trafił do pasieki Zakładu Pszczelnictwa z rejonu Gór Świętokrzyskich.
strona 37Wszystkie matki, które poddano do pni doświadczalnych, zostały wyhodowane (metoda przekładania larw) na miejscu w pasiece i w warunkach tej samej pasieki odbywały loty godowe (uliki typu Zandera). Kojarzenie mogło nastąpić tylko z trutniami pszczół miejscowych, bo w pasiece w Dąbrowicach (1959 r.) nie było pszczół ras obcych ani mieszańców (połowa pasieki — 20 pni — pochodziła z rejonu Gór Świętokrzyskich), a w zasięgu lotu pszczół praktycznie brakowało innych pasiek. Matki przed poddaniem do rodzin były znakowane, w każdej grupie innym kolorem.
W okresie doświadczenia nie wykonano żadnych zabiegów, których celem byłoby kierowanie rozwojem rojów. W czynnościach pasiecznych ograniczano się tylko do prac niezbędnych, jak na przykład — poszerzanie lub zwężanie gniazda, dokarmianie na zimę. Rozwój rodzin charakteryzowano przez obliczanie ilości czerwiu w rojach. Osiągnięcia produkcyjne rojów określano zaś ilością miodu odwirowanego.
Pomiary czerwiu przeprowadzano w odstępach 21 dniowych. W roku 1960 ze względu na niesprzyjającą pogodę mierzono czerw tylko dwukrotnie: dnia 12. V. i 7. VI., w roku 1961 — 5 razy, poczynając od dnia 28 kwietnia, a w roku 1962 — 4 razy, od dnia 19 kwietnia. Mierzono w cm szerokość i wysokość powierzchni plastra zajętej przez czerw. Obliczano następnie powierzchnię z wzoru na elipsę. Przyjęto, że na 1 dcm2 powierzchni znajduje się 400 komórek z czerwiem (z jednej strony plastra).
Liczebność rodziny (siłę) określano w tysiącach sztuk pszczół na podstawie pomiarów czerwiu zakładając, że od złożenia jajeczka do wygryzienia się pszczoły mija 21 dni i że długość życia robotnicy wynosi przeciętnie 42 dni. Przy charakteryzowaniu liczebności rodzin, ich siły, według stanu wyjściowego przed rozpoczęciem się każdego z 3 sezonów, posłużono się podaniem liczby ramek, które pszczoły obsiadywały.
Zbiory miodu oznaczano oddzielnie z każdej rodziny przez ważenie plastrów przed i po wirowaniu. W ostatnim roku doświadczenia (1962) zbiorów miodu nie określano.
Wyniki doświadczenia opracowano statystycznie. Przeprowadzono analizę wiariancji metodą Fishera według wzoru dla wieloletnich doświadczeń o układzie prostym (Ulińska 1959). Ze względu na to, że nie stwierdzono istotności współdziałania pomiędzy latami i grupami pni, średnie wartości obliczono z obserwacji trzyletnich (lub dwuletnich). Różnicę graniczną wyrażono symbolem: m1 — przy poziomie wiarogodności a1 = 0,05 i m2 — przy a2 = 0,01.
W pierwszym roku doświadczenia pobrano próbki pszczół z 4 rojów w każdej grupie do badań biometrycznych. Dokonano oznaczeń 6 cech: długość języczka, suma szerokości 3 i 4 tergitu odwłokowego (wielkość
strona 38pszczoły), długość przedniego skrzydła (prawego) jego szerokość, indeks kubitalny i liczba haczyków na tylnym skrzydle (prawym). Dokonano pomiarów na 50 pszczołach — robotnicach z każdego roju. W badaniach morfologicznych stosowano metody przyjęte przez Zakład Pszczelnictwa IS (Bornus 1960).
WYNIKI
OBSERWACJE PASIECZNE
Warunki doświadczenia. Pożytki w okolicach Skierniewic, gdzie przeprowadzono doświadczenie, są słabe. Przeciętne zbiory miodu towarowego kształtują się na poziomie 0—3 kg z 1 pnia (Bornus i Gromisz 1964). Pożytek główny wypada w okresie kwitnienia robinii akacjowej i nie przekracza swymi rozmiarami dobrego wziątku rozwojowego (ryc. 1). W okresie doświadczenia (rok 1960—1962) sezony pszczelarskie należały do gorszych. Zbiory miodu w tych latach wypadały poniżej średniej wieloletniej dla terenu województwa łódzkiego. Sezon 1961 był jednym z najsłabszych w latach 1950—1964.
Kształtowanie się pogody i przebieg pożytków wiosną roku 1960 sprzyjały masowemu wystąpieniu w rodzinach nastroju rojowego. Rok ten pszczelarze zaliczyli do bardzo rojnych. W pniach objętych doświadczeniem roje wyszły w grupie mieszańców włoskich z 3 rodzin (na 5 ogółem) i w grupie pszczół miejscowych — z 1 rodziny. Mieszańce kaukaskie nie wykazywały tendencji do rojenia się.
Rodziny w grupie mieszańców kaukaskich weszły do doświadczenia nieco słabsze niż rodziny mieszańców włoskich i pszczół miejscowych (tab. 1). Dążenie do całkowitego wyrównania siły rodzin we wszystkich grupach (lato 1959) nie zostało w pełni zrealizowane. Mieszańce kaukaskie zimowały przeciętnie na mniejszej liczbie ramek niż inne rodziny, aczkolwiek w sierpniu starannie wyrównywano siłę wszystkich grup doświadczalnych. W drugim roku doświadczenia nastąpił wzrost siły pni wszystkich grup, ale największy okazał się w grupie mieszańców kaukaskich. Jesienią roku 1961 zanotowano znaczne osłabienie wszystkich rodzin doświadczalnych w stosunku do poprzedniego sezonu (stare matki). Najmniejsze wahania z roku na rok w kształtowaniu się siły rojów na okres zimy były w grupie mieszańców włoskich (tab. 1).
Sezonowy rozwój rodzin. Czerwienie matek w sezonie przebiegało jakby przez cztery odrębne okresy. Od początku kwietnia do końca lipca występowały kolejno:
- gwałtowny przyrost ilości czerwiu,
- silny spadek tempa tego przyrostu,
Tabela 1 Charakterystyka rojów doświadczalnych — liczba ramek zimą (ramki systemu dadana) Characteristic of experimental colonies — number of frames in winter (Dadant’s frames)
| Grupa (rasa pszczół) / Group (race of bees) | Liczba ramek: przeciętnie w 1 pniu / average in 1 colony: 1959/60 | Liczba ramek: przeciętnie w 1 pniu / average in 1 colony: 1960/61 | Liczba ramek: przeciętnie w 1 pniu / average in 1 colony: 1961/62 | Number of frames: w pniu najsłabszym i najsilniejszym / in the weakest and strongest colony: 1959/60 | Number of frames: w pniu najsłabszym i najsilniejszym / in the weakest and strongest colony: 1960/61 | Number of frames: w pniu najsłabszym i najsilniejszym / in the weakest and strongest colony: 1961/62 |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Mieszańce włoskie / Mixed Italians | 7,0 | 7,5 | 5,5 | 5—8 | 6—9 | 5—6 |
| Mieszańce kaukaskie / Mixed Caucasians | 6,4 | 9,0 | 4,0 | 5—8 | 8—10 | 3—5 |
| Pszczoły miejscowe / Local honeybees | 7,0 | 8,8 | 4,5 | 5—8 | 8—9 | 4—6 |
- ponowne wzmożenie przyrostu czerwiu i
- wahania liczby składanych jajeczek przez matki z tendencją spadkową.
Główny przyrost ilości czerwiu (okres 1) w naszym doświadczeniu wystąpił przed 10 kwietnia. Był on stosunkowo najniższy w rodzinach pszczół miejscowych (ryc. 2). Liczba jajeczek składanych tam dziennie przez matki wzrosła przeciętnie 5,5 razy w porównaniu do danych z trzeciej dekady marca. Ten współczynnik był wyższy w grupie rojów mieszańców kaukaskich (6,5) i mieszańców włoskich (7,0). Lecz tylko mieszańce włoskie miały w drugiej dekadzie kwietnia więcej czerwiu niż pszczoły miejscowe. Przewaga ich pod tym względem zaznaczyła się już przy pierwszym, pobieżnym przeglądzie pszczół w marcu. Powierzchnia plastrów w tej grupie zajęta przez czerw była wtedy o 1,2 i 2 razy większa niż w grupach pszczół miejscowych i mieszańców kaukaskich. W ciągu niespełna dwóch pierwszych tygodni kwietnia wydajność dzienna matek w rodzinach mieszańców włoskich wzrosła z 191 do 1334 jajeczek. Matki w dwóch pozostałych grupach nie osiągnęły nowet połowy tej wydajności.
Po gwałtownym wczesno-wiosennym przyroście ilości czerwiu w rodzinach następowało obniżenie tempa czerwienia (okres 2). W poszczególnych grupach zaznaczyło się to rozmaicie. W rodzinach mieszańców włoskich w dniach od 10 do 20 kwietnia zajęta przez czerw powierzchnia plastrów była mniejsza niż w okresie wcześniejszym. Depresja ta trwała około 30 dni. Dopiero w pierwszej połowie maja nastąpiło ponowne i dość silne wzmożenie czerwienia matek. Data jego zbiegała się z wystąpieniem przybytków wagi ula kontrolnego (początek kwitnienia sadów).
strona 40W pozostałych dwóch grupach po krótkotrwałej depresji nastąpił z początkiem trzeciej dekady kwietnia stały, aczkolwiek z początku niewielki, przyrost ilości czerwiu. Dzienna niesność matek ciągle się zwiększała i w początkach maja osiągnęła dość imponujące tempo przyrostu, zwłaszcza w grupie pszczół miejscowych. Okres spadku tempa przyrostu ilości czerwiu był więc dużo krótszy (o 20 dni) w rodzinach grupy pszczół miejscowych i mieszańców kaukaskich niż mieszańców włoskich. Obie te grupy miały jednak w pierwszych dniach maja mniej czerwiu niż mieszańce włoskie (opracowanie statystyczne nie wykazało istotnych różnic).

Z wystąpieniem pożytku głównego w końcu maja (ryc. 1) w rodzinach mieszańców włoskich zaznaczył się silny spadek czerwienia. Podobnie, ale w mniejszym stopniu, zareagowały i mieszańce kaukaskie, natomiast pszczoły miejscowe tendencji spadkowych w czerwieniu nie wykazały. Po pożytku głównym czerwienie matek wszystkich rodzin doświadczalnych stopniowo zmniejszało się, przy czym pomiędzy grupami nie było znaczniejszych różnic (rys. 2).
W przekroju sezonu czerwienie matek w grupach pszczół miejscowych i pszczół mieszańców kaukaskich kształtowało się podobnie (ryc. 2). Nie stwierdzono też istotnych różnic w ilości wyhodowanego czerwiu
strona 41pomiędzy tymi dwoma grupami, aczkolwiek pszczoły miejscowe wykarmiły go nieco więcej. Obie te grupy jednak pod tym względem znacznie ustępowały grupie mieszańców włoskich, przede wszystkim w okresie wczesnej wiosny, kiedy zaznaczyła się jej przewaga bardzo

wyraźnie. Na początku kwietnia i w połowie maja różnice w ilości wyhodowanego czerwiu pomiędzy mieszańcami włoskimi a dwoma pozostałymi grupami były wysoce istotne.
Najwyższa średnia niesność dzienna matki — według danych z trzech lat — przypadła w udziale mieszańcom włoskim: 1868 jajeczek (druga dekada maja), dalszą kolejność zajęły pszczoły miejscowe — 1588 jajeczek, i mieszańce kaukaskie — 1469 jajeczek; obie grupy w drugiej dekadzie czerwca. W poszczególnych latach doświadczenia — 1960, 1961, 1962 — wartości te układały się następująco: mieszańce włoskie — 2018, 1753, 2067, mieszańce kaukaskie 1712, 1600, 1536, pszczoły miejscowe — 1810, 1654, 1566. Największą dzienną wydajność pojedyńczej matki — 2455 jajeczek (pierwsza dekada maja) — zanotowano w roku 1960 w pniu pszczół miejscowych. Dalsze miejsca zajęły mieszańce włoskie — 2295 jajeczek, i mieszańce kaukaskie — 1975 jajeczek; obie grupy w drugiej dekadzie maja 1960 roku.
W miarę starzenia się matek liczba składanych przez nie jaj malała z roku na rok. Opracowania statystyczne potwierdziły istotność tego zjawiska.
Konsekwencje obfitego czerwienia wczesną wiosną mieszańców włoskich wyraźnie uwidoczniły się w stanie rodzin tej grupy, ich sile
strona 42w okresie późniejszym, w końcu maja, a więc w przededniu głównego pożytku. Miały one wtedy prawie dwa razy tyle pszczół co rodziny w grupach mieszańców kaukaskich i pszczół miejscowych (tab. 2). Było
Tabela 2 Stan ilościowy robotnic i larw oraz zbiory miodu (średnie na 1 rodzinę) Number of workers and larvea plus crop of honey (average per colony)
| Grupa (rasa pszczół) / Group (race of bees) | Stan w dniu 1.VI (1961—1962) w szt. / There were of 1 th June (1961—62): pszczoły robotnice / number of worker bees | Stan w dniu 1.VI (1961—1962) w szt. / There were of 1 th June (1961—62): larwy / number of larvae | Liczba robotnic w przeliczeniu na 1 larwę / Number of workers per 1 larvae | Odwirowano miodu w kg (1960—1961) / Crop of honey in kg (1960—1961) |
|---|---|---|---|---|
| Mieszańce włoskie / Mixed Italians | 49.990 | 11.480 | 4,35 | 12,08 |
| Mieszańce kaukaskie / Mixed Caucasians | 25.440 | 7.080 | 3,59 | 6,53 |
| Pszczoły miejscowe / Local honeybees | 29.090 | 7.830 | 3,72 | 6,77 |
| Wartość różnicy granicznej | m1 = 7.560 | m1 = 2.030 | m1 = 1,36 | m1 = 2,95 |
| Least significant mean difference | m2 = 9.000 | m2 = 2.810 | m2 = 1,87 | m2 = 3,91 |
u nich jednak o 61,8% i 46,6% więcej czerwiu otwartego niż w rodzinach grup pozostałych. Duża ilość czerwiu otwartego nie wpływała korzystnie na zbiory miodu. Mieszańce włoskie zyskiwały przewagę w sile, ale traciły na stosunku ilościowym pszczół do czerwiu. Nie traciły one jednak na tyle żeby upodobnić się wartością tego stosunku z mieszańcami kaukaskimi i pszczołami miejscowymi (tab. 2). Na jedną larwę wypadało u mieszańców włoskich więcej pszczół niż w pozostałych grupach. Wyjściowa ich pozycja przed pożytkiem głównym pozostawała nadal lepsza. Umocniła się ona jeszcze — mierząc ilościowym stosunkiem pszczół do czerwiu — w czasie trwania głównego pożytku. Przyjmując stan ilościowy czerwiu za 100% w dniu 1 czerwca w trzeciej dekadzie czerwca ilość jego wynosiła: mieszańce włoskie — 89,3%, mieszańce kaukaskie — 143,0%, pszczoły miejscowe — 126,1% (m1 = 23,1% m2 = 31,9%). Nastąpiło więc w rodzinach mieszańców włoskich silne ograniczenie czerwienia, przede wszystkim w pierwszej fazie głównego pożytku (ryc. 2). Wprawdzie później matki tej grupy wzmogły czerwienie, ale nie sięgało ono poziomu z okresu poprzedzającego pożytek główny (koniec maja). Inaczej kształtowało się czerwienie
strona 43matek w innych grupach. Słaby pożytek główny (z robinii akacjowej) odegrał tu raczej rolę dobrego pożytku rozwojowego, działał on więc pobudzająco na czerwienie matek.
Zbiory miodu. Sądząc z wiosennego rozwoju rodzin, ich siły przed pożytkiem głównym, oraz z przebiegu czerwienia w czasie pożytku, największe możliwości w gromadzeniu miodu powinnyby mieć mieszańce włoskie. Prawie o połowę mniejsze były one w grupach pszczół miejscowych i mieszańców kaukaskich, które to grupy pod tym względem nie różniły się znacznie między sobą. Najwięcej miodu dały mieszańce włoskie. Odwirowano go od nich prawie dwa razy tyle, co od każdej z pozostałych grup (tab. 2). Przewaga mieszańców włoskich szczególnie wyraźnie zaznaczyła się w sezonie 1961 roku, który dla pszczelarzy był bardzo niepomyślny. Dały one wówczas miodu średnio 8,0 kg/1 pień podczas gdy mieszańce kaukaskie — 2,1 kg, a pszczoły miejscowe — 1,3 kg.
W roku 1960, w którym zebrano na ogół więcej miodu, wydajność w poszczególnych rodzinach (5 rodzin) grupy mieszańców włoskich wahała się od 11,1 do 23,6 kg, w grupie mieszańców kaukaskich 8,7—11,6 kg, w grupie pszczół miejscowych: 6,0—15,9 kg.
Mieszańce kaukaskie wyróżniły się odmiennym sposobem układania zapasów miodu w ulu. Gromadziły go przede wszystkim w gnieździe. Dopiero z braku miejsca w gnieździe do składania miodu wykorzystywały one plastry w nadstawce. Zanim to nastąpiło czerw był spychany na dół plastrów, których górne i boczne części pszczoły zajmowały na miód i pyłek. Właśnie brakiem miejsca dla czerwiu w pierwszej fazie pożytku głównego można tłumaczyć okresowe ograniczenie składania jaj przez matki tej grupy (ryc. 2). Z chwilą przejścia pszczół z miodem do nadstawek matki wzmogły ponownie czerwienie. Mieszańce kaukaskie miały też w okresie całego sezonu duże zapasy pyłku, czego nie obserwowano w pniach innych grup a szczególnie u mieszańców włoskich.
Mieszańce włoskie i pszczoły miejscowe przechodziły do nadstawek bez oporów i dlatego prawie wszystek ich miód znalazł się nad gniazdem. Nie było więc trudności z jego odebraniem jak to miało miejsce w grupie mieszańców kaukaskich, gdzie czerw nie zezwalał na wirowanie. Dlatego też zapasy miodu pozostałe w gniazdach po wirowaniu były największe w rodzinach mieszańców kaukaskich. W roku 1960 wynosiły one średnio 7,2 kg w każdej rodzinie tej grupy, podczas gdy mieszańce włoskie miały po 5,5 kg, a pszczoły miejscowe po 3,4 kg.
Mieszańce włoskie i mieszańce kaukaskie sklepiły miód „na mokro”, pszczoły miejscowe „na sucho”.
strona 44CHARAKTERYSTYKA CECH MORFOLOGICZNYCH
Poszczególne rodziny wewnątrz grup charakteryzowały się dużą zmiennością cech morfologicznych, przede wszystkim w długości języczka i w sumie szerokości 3 i 4 tergitu odwłokowego (tab. 3). Znacznie mniejsze zróżnicowanie wartości średnich z rojów w grupach wystąpiły w indeksie kubitalnym. U mieszańców kaukaskich pokrywał się on prawie z indeksem linii matki. Natomiast zwiększał się on w porównaniu do linii matki w grupie mieszańców włoskich. W grupie pszczół miejscowych indeks kubitalny potomstwa córek matki pochodzącej z Gór Świętokrzyskich uległ również zwiększeniu, co tłumaczy się tym, że trutnie w okolicy pasieki pochodziły głównie z rodzin o wyższym indeksie kubitalnym. Pod względem długości języczka i wielkości pszczół pierwsze pokolenie mieszańców nie różniło się zbytnio od wyjściowych ras czystych. Wartości współczynników zmienności charakteryzowanych cech morfologicznych ras czystych i ich mieszańców były również zbliżone. Nie stwierdzono tu większego zróżnicowania pomiędzy grupami doświadczalnymi. Jedynie współczynnik zmienności długości języczka w rodzinach mieszańców włoskich wyróżniał się, bo był najmniejszy i bardziej wyrównany: od 1,51% do 1,79% (mieszańce kaukaskie — od 1,48% do 5,56%, pszczoły miejscowe od 1,49% do 5,14%). Bardzo mały był współczynnik zmienności szerokości skrzydła (we wszystkich grupach): od 0,22% do 0,35%.
DYSKUSJA
W naszym doświadczeniu mieszańce kaukaskie nie wykazały swoich możliwości produkcyjnych, jakie im powszechnie są przypisywane. Przypuszczalnie wykorzystałyby one lepiej pożytki bardziej obfite a przede wszystkim nieco późniejsze, w drugiej połowie czerwca i w lipcu. Według Ałpatowa (1959) pszczoły kaukaskie i ich mieszańce w warunkach środkowo-północnej strefy ZSRR zbierają więcej miodu niż miejscowe. W doświadczeniu przeprowadzonym przez Bornusa i innych (1961) w Puławach zbiory miodu pszczół kaukaskich były wyższe niż kraińskich (Tatranek) i miejscowych.
Pod względem wysokości zbiorów miodu mieszańce włoskie były bezkonkurencyjne. Wydaje się, że miejscowy pożytek z robinii akacjowej był za skromny, aby mogły one wykazać w pełni swoje możliwości produkcyjne. Prawdopodobnie ograniczenie czerwienia wcześniej, zanim nastąpiło to samorzutnie w pierwszych dniach pożytku, przyniosłoby w rezultacie zwiększenie zbiorów miodu. W gromadzeniu miodu z po-
strona 45Tabela 3 Wartość średnich i ich średnie błędy niektórych cech morfologicznych pszczół ras czystych i mieszańców (w grupach: najmniejsza i największa wartość średnia dla roju) Value of averages of morphological features of pure races of bees and their first crosses (in group: the smallest and the biggest average value per colony)
| Nazwa cechy / Name of feature | Rasa pszczół — rodzice / Race of bees: włoska / Italians | Rasa pszczół — rodzice / Race of bees: kaukaska / Caucasians | Rasa pszczół — rodzice / Race of bees: miejscowa / local | Roje w grupach doświadczalnych (F1) / Colonies in experimental groups (F1): włoska × miejscowa / first cross of Italians × local | Roje w grupach doświadczalnych (F1) / Colonies in experimental groups (F1): kaukaska × miejscowa / first cross of Caucasians × local | Roje w grupach doświadczalnych (F1) / Colonies in experimental groups (F1): pszczoła miejscowa / local honeybees |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Długość języczka w mm | 6,493 | 6,212 | 6,110 | 6,148±0,0483 | 6,165±0,0199 | 6,043±0,0147 |
| Length of tongue in mm | ±0,0196 | ±0,0130 | ±0,0167 | 6,574±0,0137 | 6,270±0,0173 | 6,183±0,0146 |
| Suma szerokości 3 i 4 tergitu odwłokowego w mm | 4,575 | 4,796 | 4,792 | 4,543±0,0250 | 4,667±0,0156 | 4,771±0,223 |
| Sum of width of the III and IV tergite of abdomen in mm | ±0,0196 | ±0,0117 | ±0,0135 | 4,716±0,0201 | 4,801±0,0236 | 4,822±0,0179 |
| Szerokość skrzydła przedniego w mm | 3,318 | 3,222 | 3,211 | 3,180±0,0082 | 3,187±0,0113 | 3,170±0,0086 |
| Width of front wing in mm | ±0,0072 | ±0,0084 | ±0,0074 | 3,371±0,0097 | 3,225±0,0110 | 3,212±0,0109 |
| Długość skrzydła przedniego w mm | 9,191 | 9,371 | 9,351 | 9,258±0,0277 | 9,330±0,0270 | 0,335±0,0207 |
| Length of the front wing in mm | ±0,0173 | ±0,0124 | ±0,0115 | 9,525±0,0187 | 9,465±0,0190 | 9,470±0,0173 |
| Indeks kubitalny | 49,9 | 60,6 | 55,1 | 53,4±0,61 | 59,5±0,74 | 62,8±0,94 |
| Cubital index | ±1,03 | ±1,18 | ±1,05 | 56,5±0,83 | 62,6±0,88 | 66,7±0,86 |
| Liczba haczyków na skrzydle tylnym | 21,4 | 20,1 | 20,7 | 20,3±0,22 | 20,6±0,22 | 20,2±0,23 |
| Number of hooks on the hind wing | ±0,19 | ±0,22 | ±0,25 | 21,3±0,23 | 21,3±0,24 | 21,6±0,22 |
żytków późniejszych, po 15 czerwca, różnice pomiędzy mieszańcami włoskimi a pszczołami miejscowymi i mieszańcami kaukaskimi nie byłyby prawdopodobnie zbyt wielkie. Według Perkiewicza (1952) mieszańce z krzyżówki włoszki z wrzosówką wykorzystywały pożytek wrzosowy bardzo źle, wychowywały natomiast w ciągu całego sezonu bardzo dużo czerwiu. O tej ostatniej właściwości pszczół rasy włoskiej wspominał już Dzierżon (za Mazakiem 1961).
Należy przypuszczać, że osiągnięcia produkcyjne pszczół miejscowych w naszym doświadczeniu byłyby o wiele większe, gdyby pszczoły te pochodziły od matek z wyselekcjonowanych linii hodowlanych.
Do oblatywania roślin motylkowych o głęboko ukrytym nektarze bardziej od pszczół miejscowych nadają się mieszańce, ze względu na ich dość długie języczki. Pierwszeństwo w zapylaniu tych upraw, przede wszystkim koniczyny czerwonej, należy do mieszańców kaukaskich. Pszczoły te nie tylko zbierają z tej rośliny więcej nektaru ale też i większe ilości pyłku. Stosowanie zatem krzyżówek użytkowych może przynieść zwiększenie zbiorów miodu i może zapewnić lepsze zapylenie upraw motylkowych. Jednakże w wielu przypadkach wartość użytkowa mieszańców jest przeceniana. Przede wszystkim dobór ras pszczół do krzyżowania może być chybiony, jeżeli jest to robione na ślepo (Adam 1961). Wszelkie poczynania w tym kierunku należy poprzedzić wyczerpującymi badaniami. Poza tym konieczna jest dobra i sprężysta organizacja hodowli i chowu pszczół, aby zapobiec ujemnym skutkom chaotycznego importowania i rozprowadzania w kraju pszczół obcych ras, jak to było u nas niegdyś z włoszką (Mazak 1961). Nie możemy zapominać, że dłuższa praca selekcyjno-hodowlana nad miejscową pszczołą może przynieść też dobre rezultaty (Demianowicz 1946, Perkiewicz 1952).
WNIOSKI
W rejonach pożytków wczesnych mieszańce (F1) pszczół włoskich z pszczołą miejscową mogą zebrać więcej miodu niż pszczoły miejscowe. Mieszańce kaukaskie nie zapewniają w tym czasie wyższej od pszczół miejscowych produkcji miodu.
W rejonach słabych pożytków wczesnych (robinia akacjowa), pożądane jest ograniczenie czerwienia matek w rodzinach mieszańców włoskich na około 5—6 dni przed przewidywanym początkiem pożytku.
Mieszańce kaukaskie nadają się do wykorzystania przy zapylaniu koniczyny czerwonej, bo znoszą z tej rośliny dużo pyłku. Można też brać je pod uwagę przy gromadzeniu obnóży dla celów handlowych.
strona 47Z pszczoły miejscowej po odpowiedniej selekcji można wyhodować wartościowe linie, dorównujące użytkownością w naszych warunkach udanym mieszańcom międzyrasowym.
Panu Józefowi Szymankiewiczowi, kierownikowi pasieki doświadczalnej w ZNB Dąbrowice, składam serdeczne podziękowanie za cenne wskazówki i pomoc przy przeprowadzaniu doświadczenia.
LITERATURA
Adam, brat (1958) — The honey bees of Asia Minor. Brit. Bee J. 86 (3918) : 364—366.
Adam, brat (1961) — Einige probleme der Kreuzungs — und Kombinationszucht. Dtsch. Bienenwirt., 12 (6) : 133—137.
Ałpatow W. W. (1959) — Nowyje materiały po opylitielnoj diejatielnosti pczeł raznych porod. Pozełowodstwo, 36 (2) : 47—50.
Bornus L. (1960) — Pomiary wielkości pszczoły i niektórych części jej ciała. Pszczeln. Zesz. Nauk., 4 (3—4) : 175—182.
Bornus L. i Gromisz M. (1964) — Charakterystyka pożytków pszczelich i zbioru miodu w Polsce (1950—1963). Pszczeln. Zesz. Nauk., 8 (1) : 1—19.
Bornus L., Fabiański A., Lecewicz W. (1961) — Gromadzenie miodu przez pszczoły trzech ras w warunkach pożytkowych Puław. Pszczeln. Zesz. Nauk., 5 (2) : 85—94.
Demianowicz A. (1946) — Nasza pszczoła, a pszczoły przybysze. Pasieka, 1/3 (9) : 162—164.
Henriksen C. C. i Hammer O. (1957) — Om et forsog pa at fremavle langtungede bier. Fra Statens biavlsforsog, Hillerod.
Mazak S., ks. (1961) — Rozprzestrzenienie geograficzne pszczoły włoskiej przez Jana Dzierżona i opinie o wartości tej pszczoły. Przegląd Zoologiczny, 5 (3) : 190—200.
Perkiewicz E. (1952) — Meine Erfahrungen mit der I-Biene. Dtsch. Imkerztg., 2 (8) : 231—233.
Ulińska M. (1959) — Technika obliczeń przy opracowywaniu wyników doświadczeń rolniczych, cz. II Warszawa, PWRiL.
ПЕРВАЯ ОЦЕНКА ХОЗЯЙСТВЕННЫХ ДОСТОИНСТВ МЕЖДУ ПОРОДНЫХ ГИБРИДОВ ПЧЕЛ В УСЛОВИЯХ ВЗЯТКОВ В ДОМБРОВИЦАХ ВОЗЛЕ СКЕРНЕВИЦ
Михал Громиш
Резюме
Е 1960-1962 годах была предпринята первая попытка сравнения хозяйственной ценности: 1) местных чистопородных пчел и метисов первого поколения этих пчел с 2) итальянскими и 3) кавказскими высокогорными.
Опыты проводились в местности с небольшими и ранними взятками. Весной в Апреле и Мае лучше всего развивались метиси итальянок. В начале взятка с белой акации в их семьях в среднем было 49.900 работниц, почти вдвое больше, чем в семьях метисов кавказских — 25.440 и местных пчел — 29.090.
strona 48Количественное соотношение работниц и ячеек занятых расплодом в групие метисов итальянских (4,35:1) тоже был более выгодным чем в двух оставшихся группах (3,59:1 и 3,72:1). Одна семья метисов итальянских в среднем дала 12,08 кг меда, метисов кавказских 6,53 кг, а местных пчел 6,77 кг.
PRELIMINARY EVALUATION OF VALUE OF FIRST CROSSES BETWEEN RACES OF BEES IN CONDITIONS OF THE HONEYFLOW AT DĄBROWICE NEAR SKIERNIEWICE
Michał Gromisz
Summary
In the Years of 1960—1962 there were perfomed preliminary evaluation of value of first Crosses (F1) between 1) Italians with local honeybees, 2) Caucasians with local honeybees and 3) pure local honeybees. Experiment was localized in the area of poor and early honeyflow. In the spring time — April and May — the best development and brood production had first crosses Italians. For the honeyflow of black locust colonies in the group of first crosses Italians hat almost two times more worker bees (average 49,900) than first crosses Caucasians (25,440) and local honeybees (29,090). Ratio between bees and brood among first crosses Italians (4.35 : 1) was also better than in two remain groups (3.59 : 1 and 3.72 : 1).
Average honey crop from the colony was obtained: first crosses Italians 12.08 kg, first crossec Caucasians — 6.53 kg and local honeybees 6.77 kg.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- tytuł: „MIĘDZYRASQWYCH” → MIĘDZYRASOWYCH
- s. 36: „miejscwymi” → miejscowymi
- s. 36: „miejcową” → miejscową
- s. 36: „pasiecie” → pasiece
- s. 36: „Skierniwic” → Skierniewic
- s. 36: „causasica” → caucasica
- s. 37: „wiariancji” → wariancji
- s. 39: „nowet” → nawet
- s. 42, tab. 2: „larvea” → larvae
- s. 45, tab. 3, długość skrzydła, pszczoła miejscowa: „0,335″ → 9,335
- s. 47, literatura: „Pozełowodstwo” → Pczełowodstwo
- s. 47, streszczenie: „Е 1960-1962″ → В 1960-1962
- s. 47, streszczenie: „метиси” → метисы
- s. 48, streszczenie: „групие” → группе
- s. 48, summary: „perfomed” → performed
- s. 48, summary: „hat almost” → had almost
- s. 48, summary: „crossec” → crosses
