NEKTAROWANIE I WYDAJNOŚĆ MIODOWA ROŚLIN MIODODAJNYCH W WARUNKACH POLSKI CZĘŚĆ XI

tekst: Bolesław Jabłoński, Zbigniew Kołtowski

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XLIV, 2000 — Bolesław Jabłoński, Zbigniew Kołtowski

strona 205

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XLIV 2000

Bolesław Jabłoński, Zbigniew Kołtowski

Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa, ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy

Data nadesłania – 23 maj 2000

Streszczenie

W latach 1992-2000 w Puławach badano obfitość kwitnienia i nektarowanie 11 gatunków drzew i krzewów. Rosły one w parku i na pasieczyskach, na glebie bielicowej lekkiej kl. IV, zasadzone w latach 1968-1992, pojedynczo lub grupami.

Pięć z badanych gatunków (suchodrzew pospolity, moszeniec południowy, suchodrzew Maacka, lilak japoński i robinia lepka – drzewka starsze) wykazały wydajność miodową dość wysoką, wynoszącą 80-90(100) kg/ha, trzy (niepokalanek „różnolistny”, perełkowiec japoński i suchodrzew tatarski) średnią – 40-60 kg/ha, i trzy (czeremcha amerykańska i zwyczajna oraz parczelina trójlistkowa) dość niską – 10-20(30) kg/ha. Mało interesująca dla pszczelarstwa okazała się czeremcha pospolita z powodu słabego odwiedzania przez pszczoły oraz niepokalanek (Vitex negundo) z powodu przemarzania.

Słowa kluczowe: drzewa, krzewy, kwitnienie, nektarowanie, oblot, pożytek pszczeli.

WSTĘP

Niniejsza jedenasta część badań nektarowania i wydajności miodowej roślin w warunkach Polski zawiera wyniki zebrane dla 11 gatunków drzew i krzewów. Niektóre z nich występują u nas w stanie naturalnym, a prawie wszystkie są wysadzane w parkach, na osiedlach i przy drogach jako rośliny ozdobne. Literatura pszczelarska (m.in. Lipiński 1982) zalicza je do dobrych lub bardzo dobrych gatunków miododajnych. Niektóre z nich były już pod tym względem badane (Szklanowska 1976, 1978), lecz dawnymi metodami. Pozostałe doczekały się teraz oceny.

MATERIAŁ I METODYKA

Badania wykonano w latach 1992-2000 na drzewach i krzewach liczących od momentu posadzenia od 5 do 30 lat. Rosły one w parku i na pasieczyskach

strona 206

Pszczelniczego Zakładu Doświadczalnego Oddziału Pszczelnictwa ISK w Puławach, pojedynczo lub grupami, w zagęszczeniu zapewniającym dostateczne oświetlenie. Gleba była bielicowa lekka, w zasadzie nie nawożona, a zabiegi pielęgnacyjne roślin ograniczały się do niezbędnego przycinania lub wycinania niepotrzebnych gałęzi i pędów.

Obserwacje zjawisk kwitnienia i oblotu przez owady pszczołowate wykonywano znanymi, aktualnie stosowanymi w botanice pszczelarskiej sposobami (m.in. Jabłoński, Kołtowski 1996). Obfitość nektarowania kwiatów badano metodą pipetową (Jabłoński, Szklanowska 1979).

WYNIKI

Kwitnienie. Spośród badanych roślin najwcześniej (w drugiej połowie kwietnia) kwitła czeremcha zwyczajna (tabela 1). Porą kwitnienia suchodrzewu pospolitego była I i II dekada maja, suchodrzewu tatarskiego II i III dekada maja, czeremchy amerykańskiej i suchodrzewu Maacka – druga połowa maja i początek czerwca, parczeliny trójlistkowej, robinii lepkiej i lilaka japońskiego – miesiąc czerwiec, moszeńca południowego – czerwiec i lipiec, perełkowca japońskiego – sierpień, a niepokalanka – wrzesień.

Liczba kwiatów wytwarzanych przez jedną roślinę wahała się w bardzo szerokich granicach, od 4 tys. do ponad milion, w zależności od gatunku, wieku drzewa czy krzewu i roku badań, tj. warunków pogody decydujących o bardziej lub mniej obfitym kwitnieniu. Lilak i perełkowiec wykazały skłonność do przemiennego kwitnienia.

Oblot. Badane gatunki drzew i krzewów były oblatywane przez owady pszczołowate w zasadzie przez cały dzień, ale w różnym nasileniu. Najliczniej odwiedzany przez pszczoły był lilak japoński, suchodrzew pospolity i Maacka oraz także suchodrzew tatarski i niepokalanek. Oblot pozostałych gatunków był średnio liczny, a czeremchy zwyczajnej znikomo słaby. Poza pszczołą miodną na kwiatach zdarzały się rzadko trzmiele oraz pszczoły samotnice z grupy pszczolinek i miesiarek. Tylko na moszeńcu występowało wyraźnie więcej trzmieli, a z pszczół samotnic dość często spotykano duże miesiarki (prawdopodobnie Megachile willoughbiella i M. maritima). Prawie na wszystkich badanych roślinach spotykano pszczoły z mniejszymi lub większymi obnóżami, barwy żółtawej. Wyjątek stanowiła robinia lepka, na której pszczół z obnóżami nie widziano, lecz nie oznacza to wcale, by nie mogły one korzystać z jej pyłku.

Nektarowanie. Koncentracja cukrów w nektarze, cecha zależąca bardzo od aktualnej wilgotności względnej powietrza, wahała się w szerokich granicach, od około 30(40) do 60(70)% (tab.1).

Najsłabiej nektarowała czeremcha zwyczajna, wydzielając po około 0,2 mg cukrów z jednego kwiatu, a nieco lepiej czeremcha amerykańska –

strona 207

średnio po około 0,3 mg cukrów z kwiatu. Jeden kwiat lilaka japońskiego wydzielał w ciągu swego życia ponad 0,3 mg cukrów, perełkowca japońskiego ponad 0,4 mg, parczeliny trójlistkowej ponad 0,5 mg, suchodrzewu tatarskiego około 0,6 mg, niepokalanka 0,7 mg, suchodrzewu Maacka około 1,6 mg, suchodrzewu pospolitego ponad 2,2 mg, moszeńca południowego blisko 3,8 mg, a robinii lepkiej około 5,0 mg. W kwiatach nie izolowanych nawet robinii lepkiej nektaru nie było, co świadczy o pobieraniu go w całości przez owady.

Różnice w obfitości nektarowania kwiatów badanych roślin między latami wynosiły dla czeremchy zwyczajnej około 15%, moszeńca, niepokalanka, perełkowca, robinii i suchodrzewu tatarskiego 20-40%, lilaka, parczeliny, suchodrzewu Maacka i pospolitego około 100%, a czeremchy amerykańskiej około 300%.

Wydajność miodowa. Ilość cukrów dostarczanych w okresie kwitnienia przez jeden krzew czy drzewo badanych gatunków wahała się od kilku do ponad 500 g. Zależała ona przede wszystkim od obfitości kwitnienia rośliny i w mniejszym stopniu także od obfitości nektarowania poszczególnych jej kwiatów. Przy obliczaniu ilości cukrów z jednostki powierzchni przyjmowano taką liczbę drzew lub krzewów na 1 ha, która powinna zapewniać dobre ich oświetlenie, gwarantujące obfitość kwitnienia i nektarowania.

Ilość cukrów dostarczanych w nektarze z jednostki powierzchni, przeliczona na surowiec miodowy zawierający 20% wody stanowi tzw. „wydajność miodową rośliny”. Oszacowana wydajność miodowa (w kg z 1 ha) dla czeremchy amerykańskiej i zwyczajnej wynosiła średnio około 13 kg (przy wahaniach między latami 5-30 kg), dla parczeliny 21(4-38) kg, robinii 46(9-107) kg, suchodrzewu tatarskiego 48(44-65) kg, perełkowca 51(1-129) kg, niepokalanka 59(44-76) kg, suchodrzewu Maacka 80(77-86) kg, lilaka 80(8-209) kg, moszeńca 87(62-124) kg i suchodrzewu pospolitego 124(44-181) kg.

Przeciętne dzienne wydajności miodowe obliczono przez podzielenie wydajności ogólnej przez liczbę równą 75% długości (dni) okresu kwitnienia rośliny, gdyż wtedy uzyskane wielkości dość dobrze odzwierciedlają dzienne porcje w okresie pełni kwitnienia. W taki sposób oszacowana średnia dzienna wydajność miodowa wynosiła (w kg/ha) dla czeremchy i parczeliny około 1,5 kg, dla perełkowca, robinii i moszeńca 2-3(7) kg, dla suchodrzewu tatarskiego ponad 4 kg, a dla pozostałych suchodrzewów, lilaka i niepokalanka 7-10 kg. Dzienne porcje oferowanego owadom nektaru są dużo wyższe, ponieważ zawiera on zawsze więcej niż 20% wody.

strona 208

Tabela 1 Pora i długość kwitnienia oraz nektarowanie i wydajność miodowa 11 gatunków roślin badanych w Puławach w latach 1993-2000 Time and length of blooming, nectar secretion and sugar efficiency of 11 species of plants investigated in Puławy in 1993-2000

Gatunek rośliny / Plant species Rok badań / Year of study Pora kwitnienia / Flowering period Wiek rośliny (lata) / Age of plant (years) Wysokość rośliny w m / Height of plant in m Liczba roślin na 1 ha / Number of plants per 1 ha Liczba kwiatów — w kwiatostanie / Number of flowers — per inflorescence Liczba kwiatów — na roślinie w tys. / Number of flowers — per plant in thous. Koncentracja cukrów w nektarze / Concentration of sugars in nectar Ilość cukrów z 10 kwiatów w mg — min. – maks. / Amount of sugars per 10 flowers in mg — min – max Ilość cukrów z 10 kwiatów w mg — średnio / average Wydajność cukrowa (i miodowa) — z drzewa lub krzewu / Sugar (and honey)* efficiency — per tree or bush in g Wydajność cukrowa (i miodowa) — w kg/ha / in kg per 1 ha
Czeremcha amerykańska Padus serotina Agarch. 1993 14.05 – 22.05 6 3,0 400 25 31,9 54 – 64 2,0 – 10,3 6,40 20,4 8,2 (10)
1994 25.05 – 4.06 7 3,5 400 34 61,3 26 – 51 1,2 – 1,9 1,56 9,6 3,8 (5)
1995 27.05 – 6.06 8 4,0 400 30 86,3 60 – 63 1,4 – 2,5 2,06 17,8 7,1 (9)
1997 25.05 – 5.06 10 5,0 400 29 277,7 47 – 74 1,0 – 4,6 2,07 57,5 23,0 (29)
Czeremcha zwyczajna Padus avium Mill. 1998 20.04 – 3.05 30 10,0 70 28 580,0 11 – 65 1,6 – 3,1 2,34 135,2 9,5 (12)
1999 15.04 – 25.04 31 11,0 70 33 630,0 15 – 28 1,8 – 2,3 2,12 133,6 9,4 (12)
2000 21.04 – 29.04 32 12,0 70 30 618,3 23 – 43 1,4 – 4,2 2,43 150,2 10,5 (13)
Lilak japoński Syringa japonica Decne 1995 9.06 – 27.06 10 3,0 400 643 485,9 40 – 66 1,6 – 2,7 2,11 102,5 41,0 (51)
1997 18.06 – 2.07 12 4,0 400 1280 1024,0 26 – 64 2,6 – 5,2 4,08 417,8 167,2 (209)
1998 6.06 – 17.06 13 4,5 400 1144 41,2 37 – 56 3,0 – 5,4 4,11 16,9 6,8 (8)
1999 10.06 – 21.06 14 5,0 400 2868 344,2 20 – 64 2,6 – 3,9 3,06 105,3 42,1 (53)
Moszeniec południowy Colutea arborescens L. 1995 3.06 – 15.07 11 2,5 2500 3,5 5,4 35 – 68 16,2 – 68,5 36,52 19,7 49,2 (62)
1996 10.06 – 20.07 12 2,5 2500 4,3 7,0 34 – 58 22,2 – 54,0 34,84 24,4 61,0 (76)
1997 9.06 – 17.07 13 2,5 2500 4,0 9,4 45 – 64 26,8 – 58,0 42,24 39,7 99,3 (124)
strona 209

Tabela 1 — ciąg dalszy (w druku główka nie jest powtórzona; tu powtórzona dla poprawności Markdown).

Gatunek rośliny / Plant species Rok badań / Year of study Pora kwitnienia / Flowering period Wiek rośliny (lata) / Age of plant (years) Wysokość rośliny w m / Height of plant in m Liczba roślin na 1 ha / Number of plants per 1 ha Liczba kwiatów — w kwiatostanie / Number of flowers — per inflorescence Liczba kwiatów — na roślinie w tys. / Number of flowers — per plant in thous. Koncentracja cukrów w nektarze / Concentration of sugars in nectar Ilość cukrów z 10 kwiatów w mg — min. – maks. / Amount of sugars per 10 flowers in mg — min – max Ilość cukrów z 10 kwiatów w mg — średnio / average Wydajność cukrowa (i miodowa) — z drzewa lub krzewu / Sugar (and honey)* efficiency — per tree or bush in g Wydajność cukrowa (i miodowa) — w kg/ha / in kg per 1 ha
Niepokalanek „różnolistny” Vitex negundo L. 1992 18.09 – 12.10 6 1,5 5000 980 11,2 29 – 67 4,6 – 10,2 6,32 7,1 35,0 (44)
1993 15.09 – 20.09 7 1,8 5000 1250 10,8 38 – 65 6,4 – 9,5 8,27 8,9 44,5 (56)
1994 26.08 – 10.09 8 1,5 5000 1248 16,2 31 – 63 5,4 – 9,2 7,46 12,1 60,5 (76)
Parczelina trójlistkowa Ptelea trifoliata L. 1994 3.06 – 24.06 8 3,0 500 124 79,1 22 – 68 4,1 – 11,5 7,63 60,4 30,2 (38)
1995 6.06 – 21.06 9 3,5 500 76 11,9 24 – 63 3,2 – 7,0 4,78 5,7 2,9 (4)
1999 28.05 – 15.06 13 4,5 500 115 92,3 28 – 67 1,5 – 5,6 3,61 33,3 16,7 (21)
Perełkowiec japoński Sophora japonica L. 1995 10.08 – 10.09 12 5,0 200 847 8,4 28 – 71 2,7 – 5,1 3,77 3,2 0,6 (0,8)
1996 3.08 – 14.09 13 5,5 200 1741 1044,6 36 – 63 3,2 – 8,4 4,95 517,1 103,4 (129)
1998 31.07 – 2.09 15 7,0 200 1271 241,5 32 – 71 1,6 – 5,4 4,03 97,3 19,5 (24)
Robinia lepka Robinia viscosa Vent. 1997 10.06 – 22.06 5 3,5 400 20 3,8 50 – 69 40,5 – 68,0 46,00 17,5 7,0 (9)
1998 25.05 – 10.06 6 4,0 400 22 5,3 48 – 73 29,2 – 64,9 45,50 24,1 9,6 (12)
1999 1.06 – 13.06 7 4,5 400 26 17,9 48 – 72 51,5 – 71,9 63,16 113,1 45,2 (57)
2000 19.05 – 3.06 8 4,8 400 29 45,9 31 – 68 32,6 – 62,0 46,80 214,8 85,9 (107)
Suchodrzew Maacka Lonicera maackii Maxim. 1998 17.05 – 31.05 30 4,5 500 2 97,3 53 – 69 7,0 – 19,8 12,63 122,9 61,5 (77)
1999 28.05 – 8.06 31 4,5 500 2 100,4 43 – 50 9,8 – 18,5 12,43 124,8 62,4 (78)
2000 11.05 – 21.05 32 6,0 200 2 144,0 51 – 65 15,8 – 36,1 23,88 343,9 68,8 (86)
Suchodrzew pospolity Lonicera xylosteum L. 1998 5.05 – 16.05 10 2,5 600 2 44,7 33 – 64 9,7 – 17,1 13,07 58,4 35,1 (44)
1999 29.04 – 17.05 11 2,6 600 2 98,4 52 – 66 13,9 – 34,5 24,51 241,2 144,7 (181)
2000 28.04 – 8.05 12 3,0 600 2 67,0 54 – 65 25,4 – 33,1 29,03 194,5 116,7 (146)
Suchodrzew tatarski Lonicera tatarica L. 1994 10.05 – 24.05 26 4,0 500 2 110,0 33 – 67 2,0 – 9,3 6,43 70,7 35,4 (44)
1995 19.05 – 30.05 27 4,0 500 2 160,0 37 – 52 2,2 – 10,3 6,54 104,6 52,3 (65)
1997 6.05 – 28.05 29 4,0 500 2 82,4 54 – 68 4,1 – 7,6 5,73 47,2 23,6 (30)
1998 3.05 – 22.05 30 4,0 500 2 111,5 29 – 67 5,1 – 10,1 7,46 83,2 41,6 (52)
  • – Masa nektaru z 1 ha przeliczona na surowiec miodowy zawierający 80% cukrów
  • – Mass of nectar per 1 hectare calculated on raw honey material containing 80% of sugars
strona 210

DYSKUSJA

W porównaniu z wcześniej zebranymi danymi przez Szklanowską (1976, 1978) w Rogowie koło Łodzi i w okolicach Lublina, wyniki uzyskane w Puławach dotyczące ilości cukrów wydzielanych w nektarze przez jeden kwiat suchodrzewu tatarskiego okazały się o blisko 20% wyższe, suchodrzewu pospolitego o ponad 20% niższe, a moszeńca południowego o 70% niższe. Źródło tych rozbieżności tkwi prawdopodobnie głównie w odmiennym metodycznym postępowaniu podczas pobierania nektaru, przy czym ostatnie dane wypada uznać za dokładniejsze. Ilości cukrów wydzielane przez 1 kwiat robinii lepkiej, w porównaniu z robinią akacjową (Jabłoński i Kołtowski 1993), badaną w Puławach tą samą udoskonaloną metodą, okazały się dwukrotnie wyższe, lecz na to w dużym stopniu mogły wpłynąć bardziej sprzyjające warunki pogody podczas jej kwitnienia. Należy dodać, że wbrew opinii wielu pszczelarzy swobodnie dostępne dla owadów kwiaty robinii lepkiej nie zawierały nektaru, a więc był on pobierany przez pszczoły.

Analizując uzyskane wyniki dotyczące wydajności miodowej badanych roślin, uwagę zwraca duża rozbieżność między latami, zwłaszcza w przypadku lilaka japońskiego, perełkowca japońskiego, parczeliny trójlistkowej i czeremchy. Powodem tych różnic była głównie duża zmienność w obfitości kwitnienia, normalnie występująca u wielu gatunków. Nie powinno to jednak zniechęcać pszczelarzy do rozpowszechniania tych roślin, ponieważ w latach obfitego kwitnienia dostarczają one pszczołom bogatego pożytku. Różnice w wydajności miodowej między latami u robinii lepkiej i częściowo u czeremchy amerykańskiej wynikały też z młodego wieku drzew, które z upływem lat mogły wydawać coraz więcej kwiatów na 1 ha.

WNIOSKI

Wśród badanych gatunków drzew i krzewów pięć (suchodrzew pospolity, moszeniec południowy, suchodrzew Maacka, lilak japoński i robinia lepka – drzewka starsze) wykazały dość wysoką wydajność miodową 80-90(110) kg/ha, trzy (niepokalanek różnolistny, perełkowiec japoński i suchodrzew tatarski) średnią – 40-60 kg/ha i trzy (czeremcha zwyczajna i amerykańska oraz parczelina trójlistkowa) raczej niską – 10-20(30) kg/ha.

Duża zmienność w obfitości kwitnienia z roku na rok gatunków drzewiastych wpływa wprawdzie na obniżenie średniej ich wydajności miodowej, ale może nie powinno to pszczelarzy zniechęcać do ich rozpowszechniania, gdyż w latach obfitego kwitnienia dostarczają one pszczołom obfitego pożytku.

Spośród omówionych tu gatunków roślin, tylko czeremcha pospolita jest mniej interesująca, ze względu na niską wydajność miodową i bardzo słaby

strona 211

oblot przez pszczoły oraz niepokalanek różnolistny z powodu dużej wrażliwości na niskie temperatury.

LITERATURA

Jabłoński B., Kołtowski Z. (1993)– Badania wartości pszczelarskiej robinii akacjowej (Robinia pseudacacia L.). Pszczeln. Zesz. Nauk., 37:65-80.

Jabłoński B., Szklanowska K. (1979)– Propozycje zmiany metody badań nektarowania roślin. Pszczeln. Zesz. Nauk., 23:105-165.

Lipiński M. (1982)– Pożytki pszczele, zapylanie i miododajność roślin. Wyd. III. PWRiL, Warszawa.

Seneta W., Dolatowski J. (1997)– Dendrologia. PWN, Warszawa.

Szklanowska K. (1976)– Suchodrzew pospolity i tatarski. Pszczelarstwo, 27(10):3-4.

Szklanowska K. (1978)– Nektarowanie niektórych drzew i krzewów w warunkach Polski. Pszczeln. Zesz. Nauk., 22:117-128.

THE NECTAR SECRETION AND SUGAR EFFICIENCY OF HONEY PLANTS GROWING UNDER POLAND’S CONDITIONS

B. Jabłoński, Z. Kołtowski

Summary

The abundance of blooming and nectar secretion of 11 species of trees and bushes were investigated in Puławy in 1992-2000. The plants were 5-30 years after planting. They grew on light podsolic soil of IV bonitation class inside the park or apiary in group or as a solitary trees.

The average quantity of sugars secreted in nectar per 1 flower was for Padus avium 0.23 mg, Padus serotina 0.30 mg, Syriga japonica 0.33 mg, Sophora japonica 0.43 mg, Ptelea trifoliata 0.53 mg, Lonicera tatarica 0.65 mg, Vitex negundo 0.74 mg, Lonicera maackii 1.63 mg, Lonicera xylosteum 2.22 mg, Colutea arborescens 3.79 mg and Robinia viscosa 5.04 mg. The estimated amount of sugars supplied per single plant during blooming time oscillated from 3 g to over 400 g, and per 1 ha from 1 kg to 167 kg.

Almost all of investigated species deserve to become propagated as a honey plants, even in spite of large variability in blooming abundance some of them, particularly Padus serotina, Ptelea trifoliata, Sophora japonica and Syringa japonica. There are two exceptions, Padus avium which is poorly foraged by honeybees and Vitex negundo which is too sensitive to low temperatures.

Keywords: trees, bushes, blooming, nectar secretion, foraging by bees, nectar flow.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 206: „willoughbiella” → willughbiella
  • s. 211, streszczenie: „Syriga” → Syringa

Podobne wpisy