NEKTAROWANIE I WYDAJNOŚĆ MIODOWA WAŻNIEJSZYCH ROŚLIN MIODODAJNYCH W WARUNKACH POLSKI. Część VII
tekst: Bolesław Jabłoński, Zbigniew Kołtowski, Bożena Dąbska
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXVI, 1992 — Bolesław Jabłoński, Zbigniew Kołtowski, Bożena Dąbska
strona 54PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXXVI 1992
Część VII
Bolesław Jabłoński, Zbigniew Kołtowski
Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy
Bożena Dąbska
Katedra Botaniki AR, Wydział Ogrodniczy ul. Akademicka 15, 20-950 Lublin
Streszczenie
W latach 1988-1990 w Puławach badano nektarowanie i wydajność miodową 30 gatunków roślin należących do 10 rodzin botanicznych. Wszystkie one rosły na glebie bielicowej lekkiej, średnio wilgotnej i tworzyły zwarte kobierce.
Stwierdzono duże zróżnicowanie wartości pszczelarskich cech użytkowych badanych roślin: w liczbie wytwarzanych kwiatów na 1 m2 od 1,6 tys. dla czarnuszki damasceńskiej do 1.084,3 tys. dla nawłoci kanadyjskiej, w ilości cukrów wydzielanych przez jeden kwiat w ciągu jego życia od 0,022 mg dla seradeli do 7,706 mg dla trędownika bulwiastego, a w ilości surowca miodowego (zawierającego 80% cukrów) od 16 kg/ha dla czarnuszki siewnej do 1600 kg/ha dla trędownika bulwiastego.
Do poprawy pożytków pszczelich na nieużytkach mogą nadawać się z badanych gatunków następujące: chaber driakiewnik i nadreński, ostrożeń warzywny, rezeda żółta i żółtawa, nawłoć kanadyjska i późna oraz trędownik bulwiasty i skrzydlaty.
Słowa kluczowe: kwitnienie, nektarowanie, oblot, wydajność miodowa, pożytki pszczele.
WSTĘP
W niniejszej siódmej części badań nektarowania i wydajności miodowej roślin w Polsce, zapoczątkowanych w latach pięćdziesiątych przez Zofię Demianowicz (Demianowicz i inni 1960), przedstawiono zebrane ostatnio wyniki dla kolejnych 30 gatunków, wśród których większość stanowią rośliny o kwiatach stosunkowo małych.
MATERIAŁ I METODA
Przy wyborze gatunków do badań kierowano się wcześniej stwierdzonymi faktami odwiedzania ich kwiatów przez pszczoły, zainteresowaniem pszczelarzy informacjami o ich wartości pszczelarskiej oraz fizycznymi możliwościami wykonania badań. Spośród badanych gatunków do rodziny Compositae należy – 11, do Resedaceae – 4, do Papilionaceae – 3, do Asclepiadaceae, Labiatae, Ranunculaceae,
strona 55Umbelliferae i Scrophulariaceae – po 2 oraz do Campanulaceae i Dipsacaceae – po 1. Biorąc pod uwagę stronę użytkową roślin, wśród badanych gatunków znalazło się 14 uprawnych, w tym 4 rolnicze (bobik, koniczyna biała, seradela i słonecznik), cztery zielarskie (czarnuszka siewna, cząber, kolendra, lubczyk), 6 ozdobnych (chaber górski, czarnuszka damasceńska, dzielżan jesienny, rezeda biała, rezeda wonna, trojeść krwista). Pozostałych 16 gatunków, to rośliny dziko rosnące, w tym jeden jako chwast polny (chaber bławatek), 2 jako chwasty łąkowe (chaber łąkowy i głowienka pospolita), 8 jako rośliny suchych nieużytków (ciemiężyk białokwiatowy, chaber driakiewnik i nadreński, jasieniec piaskowy, nawłoć pospolita, rezeda żółta i żółtawa, świerzbnica polna) i 5 jako rośliny stanowisk średnio wilgotnych i wilgotnych (nawłoć kanadyjska i późna, ostrożeń warzywny, trędownik bulwiasty i trędownik skrzydlaty).
Wszystkie wymienione gatunki rosły w kolekcji roślin miododajnych, zlokalizowanej na glebie bielicowej lekkiej klasy IV, w Pszczelniczym Zakładzie Doświadczalnym ISK w Puławach. Wielkość poletek wynosiła 2(3)m x 3 m lub więcej. Takie rośliny, jak bobik, chaber bławatek i nadreński, cząber, jasieniec, kolendra, koniczyna, rezedy, seradela, trojeść krwista, wysiewane były w rzędy co 40 cm, tylko obie czarnuszki w rzędy co 30 cm. Pozostałe wysadzano w rozstawie 40 cm x 40 cm, jedynie słonecznik rzadziej – 50 cm x 50 cm. W czasie kwitnienia wszystkie rośliny tworzyły normalnie dobrze zwarte kobierce.
Gatunki roczne i dwuletnie wysiewano zawsze około połowy kwietnia. Wszystkie byliny natomiast zasadzono na poletkach jesienią 1986 r., wobec czego były one badane w 2, 3 i 4-tym roku po posadzeniu. Przed siewem roślin rocznych i dwuletnich stosowano nawożenie mineralne gleby w ilości 200-300 kg na 1 ha wieloskładnikowego nawozu typu „Fruktus”. Podobne dawki tego nawozu stosowano wcześnie wiosną, pogłównie, na poletkach bylin i roślin dwuletnich. Pielęgnacja roślin ograniczała się do kilkukrotnego ręcznego pielenia i motyczenia w miarę potrzeby.
Obfitość nektarowania kwiatów badano zmodyfikowaną metodą pipetową, pobierając jednorazowo całe porcje nagromadzonego w nich nektaru (Jabłoński, Szklanowska 1979). Wymagało to wstępnego określenia momentu nagromadzenia się maksymalnej jego ilości w kwiatach danego gatunku, aby ustalić, jak długo należy izolować je przed dostępem owadów. Próby nektaru pobierano przeważnie przez 6 dni okresu pełni kwitnienia lub dłużej, podczas pogody sprzyjającej pracy pszczół na kwiatach. Dla poszczególnego gatunku brano w danym dniu po 3 próby, każdą z 10-30 lub (dla niektórych gatunków) z 5 kwiatów (Szczepański, Jabłoński 1975). Przy pogodzie przeciętnie sprzyjającej lotom pszczół obserwowano też intensywność oblotu roślin przez te owady, w jednogodzinnych odstępach czasu. Posługiwano się przy tym przenośną drucianą ramką, obejmującą powierzchnię 1 m2 (lub mniejszą, gdy zagęszczenie zbieraczek było duże), na której liczono pracujące jednocześnie zbieraczki nektaru i pyłku.
Pod koniec okresu kwitnienia danego gatunku, w środku każdego poletka brano z 1 m2 próbę roślin, w której ustalano liczbę kwiatów, niezbędną do określenia wydajności surowca miodowego z jednostki powierzchni.
Wyniki przedstawiono w postaci wartości średnich, oddzielnie dla każdego roku badań, podobnie jak to czyniono w poprzednich analogicznych pracach.
strona 56WYNIKI
Kwitnienie. Ta faza rozwoju roślin zależy zawsze w wysokim stopniu od warunków pogody. Wcześniejsza niż normalnie wiosna w roku 1989, a zwłaszcza w roku 1990, przyspieszyła znacznie kwitnienie roślin trwałych wcześniej kwitnących, jak koniczyna biała, rezeda żółta i biała, chaber górski (Tab. 1). Zakwitanie gatunków później kwitnących zależało już bardziej od układu warunków pogody w późniejszej porze sezonu wegetacyjnego. Rozpiętość w datach zakwitania na przestrzeni lat 1988-1990 wahała się, zależnie od gatunku rośliny, w granicach 2-43 dni.
Badane gatunki roślin różniły się też między sobą znacznie długością okresu kwitnienia, który u jednych trwał około 3 tygodnie u większości 5-6 tygodni, a u niektórych 8-9(11) tygodni. Wszystkie rośliny na ogół jednakowo reagowały na ciepłą słoneczną pogodę skróceniem okresu kwitnienia, a na chłodną i wilgotną – wydłużeniem.
Największą liczbę kwiatów na 1 m2 wytwarzała nawłoć kanadyjska (od 792 tys. do 1.437 tys.), a najmniejszą czarnuszka damasceńska (1,4 – 1,8 tys.). Różnice w obfitości kwitnienia między latami wynosiły dla bobiku, czarnuszki damasceńskiej, cząbru ogrodowego, koniczyny białej i chabru nadreńskiego 20-50%. Dla czarnuszki siewnej, chabru bławatka, driakiewnika i górskiego, dzielżanu, głowienki, kolendry, lubczyka, ostrożenia warzywnego, nawłoci kanadyjskiej i późnej, rezedy białej, żółtej, żółtawej i wonnej, seradeli, słonecznika i świerzbnicy polnej, różnice w obfitości kwitnienia między latami mieściły się w granicach 50-100%. Natomiast dla ciemiężyka, chabru łąkowego, jasieńca i nawłoci pospolitej różnice te stanowiły od 100 do 200%, zaś dla trojeści krwistej i obu trędowników sięgały nawet 300%.
Oblot. Kwiaty wszystkich badanych roślin były mniej lub bardziej licznie odwiedzane przez pszczoły miodne. Spotykano na nich także trzmiele i pszczoły samotnice, zwłaszcza na gatunkach z rodziny złożonych oraz na bobiku, głowience, świerzbnicy i trojeści. Wśród owadów odwiedzających kwiaty obu trędowników w roku 1988 duży udział stanowiły osy. Kwiaty większości badanych gatunków były odwiedzane przez pszczoły dość regularnie w ciągu całego dnia, najintensywniej w godzinach południowych. Natomiast największe nasilenie oblotu cząbru ogrodowego przypadało na godziny przedpołudniowe, a bobiku – po południu.
W szczytowych godzinach oblotu, podczas pogodnych dni okresu pełni kwitnienia roślin, zagęszczenie pszczół na 1 m2 łanu wynosiło: dla seradeli, czarnuszki siewnej i damasceńskiej, bobiku, koniczyny białej oraz cząbru 2-4 zbieraczki; dla ciemiężyka, chabru bławatka, górskiego, łąkowego i nadreńskiego oraz jasieńca piaskowego i słonecznika 10-15; dla głowienki, kolendry, ostrożenia warzywnego, nawłoci pospolitej, rezedy białej i żółtej oraz świerzbnicy 20-25; dla chabru driakiewnika, lubczyka, rezedy żółtawej i wonnej oraz trojeści krwistej 30-40; dla nawłoci kanadyjskiej i późnej oraz trędownika skrzydlatego 50-70(80), a dla trędownika bulwiastego i dzielżanu około 100.
Ze wszystkich roślin, z wyjątkiem ciemiężyka i trojeści, pszczoły zbierały pyłek, jednak w nieco różnych porach dnia. Zbieraczki z obnóżami pyłkowymi na kwiatach chabrów i dzielżanu obserwowano od około godz. 8(9) do 19, przy czym
strona 57liczniej rano i wieczorem niż w środkowej porze dnia. Ze wszystkich gatunków rezedy i obu trędowników pszczoły zbierały pyłek w godz. 6-16(17), ze słonecznika – w godz. 10-18, ze wszystkich trzech nawłoci, obu czarnuszek oraz cząbru, koniczyny i seradeli – w godz. 10-14(15), z ostrożenia warzywnego – w godz. 8-11(12), z głowienki pospolitej w godz. 8-9(10), a z bobiku – od około godz. 15 do 18.
Nektarowanie. W drugiej części tabeli 1 zestawiono wyniki charakteryzujące obfitość nektarowania kwiatów badanych roślin. Średnie ilości cukrów wydzielanych w nektarze przez 10 kwiatów na przykład trędownika bulwiastego wynosiły 70(80) mg, seradeli natomiast poniżej 0,3 mg.
Dane dla koniczyny białej i trędownika bulwiastego można porównać z wartościami uzyskanymi przed 30 laty w Skierniewicach (Demianowicz i inni 1960). Okazuje się, że są one w zasadzie podobne do tamtych lub nieznacznie niższe, co nie wymaga wyjaśnienia. Dane dla słonecznika są również zbliżone do wyników uzyskiwanych w Związku Radzieckim (Pielmieniev i Kozlovcev 1981).
Wahania między wynikami średnimi dla lat w ilości cukrów z 10 kwiatów u badanych gatunków kształtowały się różnie. W przypadku koniczyny białej i trojeści krwistej były one minimalne, stanowiły zaledwie 3%. Dla chabru driakiewnika i łąkowego, dzielżanu, ostrożenia warzywnego, nawłoci pospolitej, świerzbnicy i trędownika bulwiastego różnice między średnimi dla lat wynosiły w przybliżeniu 20-30%, dla chabru górskiego i nadreńskiego, czarnuszki siewnej, cząbru, głowienki, lubczyka, nawłoci kanadyjskiej i późnej, rezedy żółtawej i słonecznika mieściły się w granicach 40-60%, dla bobiku, chabru bławatka, czarnuszki damasceńskiej, seradeli i trędownika skrzydlatego – w granicach 70-90%, dla ciemiężyka, jasieńca, kolendry i rezedy białej – w granicach 100-150%, a dla rezedy żółtej i wonnej przekraczały 200%. Na taki obraz wyników złożyły się głównie niejednakowe warunki pogody w okresie kwitnienia poszczególnych gatunków roślin w kolejnych latach badań, a także niejednakowy stopień wrażliwości różnych gatunków na analogiczne zmiany warunków pogody.
Wydajność miodowa. Ilość surowca miodowego z jednostki powierzchni, czyli tzw. wydajność miodowa (masa nektaru przeliczona na surowiec zawierający 80% cukrów), która zależy od obfitości nektarowania poszczególnych kwiatów oraz od ich liczby na jednostce powierzchni, okazała się dla badanych gatunków roślin bardzo różna. Na przykład dla bobiku, czarnuszki siewnej i seradeli wynosiła ona około 20 kg z 1 ha, a dla nawłoci kanadyjskiej i późnej oraz obu trędowników przekraczała 1000 kg z 1 ha. Przy porównaniu gatunków między sobą trzeba pamiętać, że obliczone wydajności miodowe dla roślin dwuletnich, w tej pracy dla chabru driakiewnika, jasieńca i rezedy żółtawej, są efektem dwu sezonów wegetacyjnych i należałoby je dzielić przez dwa. Natomiast wydajność miodową chabru górskiego oraz koniczyny białej można by zwiększyć o około 50%, z racji kwitnienia drugiego odrostu tych roślin, czego niestety szczegółowo nie badano.
Bardzo zróżnicowane były też rozpiętości w wydajności miodowej poszczególnych gatunków roślin między latami badań. Dla ciemiężyka, dzielżanu, lubczyka i słonecznika wynosiły one 10-30%, dla bobiku, chabru bławatka, cząbru, koniczyny białej, ostrożenia warzywnego, nawłoci kanadyjskiej, rezedy żółtej i świerzbnicy mieściły się w granicach 50-100%, zaś dla pozostałych stanowiły
strona 58powyżej 100%, przy czym dla chabru łąkowego, kolendry, nawłoci pospolitej, rezedy wonnej, trojeści i trędownika bulwiastego przekraczały 200%.
Poza ogólną wydajnością miodową roślin ważne są z pszczelarskiego punktu widzenia wielkości dziennych porcji dostarczanego surowca miodowego z jednostki powierzchni. Normalnie od początku ku pełni kwitnienia porcje te wzrastają, po czym stopniowo maleją. Jest to uwarunkowane głównie liczbą kwiatów rozkwitających na roślinach w kolejnych dniach. Oczywiście zmienne warunki pogody modyfikują ten obraz. Dla porównania gatunków między sobą można jednak podzielić ogólną wydajność miodową przez liczbę dni okresu kwitnienia, zdając sobie sprawę z tego, że dla jego początku i końca wartości będą zawyżone, dla pełni natomiast zaniżone. Dzieląc zatem wydajność miodową na przykład czarnuszki siewnej, wynoszącą średnio 16 kg z 1 ha, przez okres kwitnienia trwający średnio 30 dni, uzyskujemy średnią dzienną wydajność miodową równą 0,53 kg z 1 ha. Postępując podobnie z seradelą, której ogólna wydajność miodowa wynosi średnio 17 kg z 1 ha, a okres kwitnienia 69 dni, uzyskamy wartość równą 0,25 kg z ha. Średnia dzienna wydajność miodowa trędownika bulwiastego wynosi natomiast aż 48 kg/ha.
WNIOSKI
Przedstawione w pracy gatunki wykazały na przestrzeni lat badań znaczną zmienność w wartościach pszczelarskich cech użytkowych: w porze zakwitania różnice wynosiły 2-40 dni, przeciętnie 10 dni, w obfitości kwitnienia 20-300%, najczęściej 50-100%, w obfitości nektarowania kwiatów od 3 do ponad 200%, przeważnie 30-80%, w wydajności miodowej od 10 do ponad 200(300)%, dla większości gatunków 50-150%.
Pod względem ogólnej wydajności miodowej z powierzchni 1 ha, badane gatunki roślin pogrupować można następująco: bobik, czarnuszka siewna, seradela 15-20 kg; czarnuszka damasceńska, słonecznik 30-50 kg; koniczyna biała, jasieniec piaskowy (w skali roku) 50-100 kg; głowienka, kolendra, rezeda żółta, żółtawa (w skali roku) i wonna 100-200 kg; ciemiężyk, chaber łąkowy, cząber, rezeda biała, świerzbnica 200-300 kg; chaber bławatek, trojeść krwista, chaber nadreński (w skali roku) 300-400 kg; chaber górski (pierwszy i drugi odrost), dzielżan, lubczyk 400-500 kg; chaber driakiewnik, ostrożeń warzywny, nawłoć pospolita 500-600 kg; nawłoć późna, trędownik skrzydlaty 800-900 kg; nawłoć kanadyjska, trędownik bulwiasty – powyżej 1000 kg.
Spośród przedstawionych w pracy gatunków roślin, do poprawy pożytków pszczelich na nieużytkach polecać można: chaber driakiewnik, łąkowy i nadreński oraz rezedę żółtą i żółtawą – na stanowiska suchsze; nawłoć kanadyjską i późną oraz trędownik bulwiasty – na stanowiska średnio wilgotne; ostrożeń warzywny i trędownik skrzydlaty – na stanowiska wilgotne. Chaber górski, dzielżan, nawłocie i rezedę wonną celowe byłoby intensywniej niż dotychczas uprawiać na rabatach kwiatowych.
strona 59Tabela 1 Nektarowanie i wydajność miodowa 30 gatunków roślin badanych w Puławach w latach 1988-1990 Nectar secretion and honey efficiency of 30 species of plants investigated in Pulawy in years 1988-1990
| Gatunek rośliny / Species of plant | Rok badań / Year of investigation | Pora kwitnienia / Period of blooming | Liczba roślin lub pędów na 1 m2 / Number of plants or stems on 1 m2 | Liczba kwiatów na 1 m2 w tys. / Number of flowers on 1 m2 in thousend | Liczba dni pobier. nektaru / Number of days investig. of nectar secretion | Liczba przebadanych kwiatów / Number of investigated flowers | Ilość nektaru z 10 kw. w mg (średnio) / Amount of nectar from 10 flowers in mg (average) | Koncentracja cukrów w nektarze w % / Concentration of sugar in nectar in %: średnio / average | Koncentracja cukrów w nektarze w % / Concentration of sugar in nectar in %: minimum maksimum | Ilość cukrów z 10 kwiatów w mg / Amount of sugars from 10 flowers in mg: średnio / average | Ilość cukrów z 10 kwiatów w mg / Amount of sugars from 10 flowers in mg: minimum maksimum | Wydajność miodowa w kg/ha* / Honey efficiency in kg/ha* |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Bobik (pastewny) | 1988 | 1.6- 1.7 | 43 | 2,5 | 20 | 1000 | 19,3 | 29,8 | 13-51 | 5,75 | 1,5- 12.1 | 17 |
| 1989 | 25.5-23.6 | 46 | 2,5 | 20 | 940 | 19,9 | 33,2 | 16-48 | 6,61 | 0,9- 15,9 | 21 | |
| Vicia faba L. var. minor Harz | 1990 | 22.5-19.6 | 47 | 2,0 | 22 | 800 | 23,9 | 45,8 | 22-66 | 10,94 | 0,6- 22,8 | 27 |
| Ciemieżyk białokwiatowy | 1988 | 1.6-20.8 | 93 | 29,1 | 6 | 180 | 14,3 | 48,0 | 39-60 | 6,88 | 2,1- 11,6 | 250 |
| 1989 | 13.5-28.7 | 126 | 73,2 | 6 | 180 | 5,6 | 48,0 | 38-46 | 2,68 | 1,4- 4,4 | 245 | |
| Vincetoxicum officinalę Mnch. | 1990 | 19.5-14.8 | 106 | 48,7 | 6 | 180 | 14,3 | 33,6 | 24-39 | 4,81 | 2,8- 7,9 | 293 |
| Chaber bławatek | 1988 | 20.6-15.8 | 38 | 72,0 | 11 | 330 | 7,2 | 53,8 | 40-64 | 3,88 | 0,8- 5,8 | 349 |
| 1989 | 24.6-10.8 | 63 | 86,2 | 6 | 180 | 6,3 | 65,5 | 59-72 | 4,15 | 3,1- 5,6 | 447 | |
| Centaurea cyanus L. | 1990 | 18.6-30.8 | 130 | 103,3 | 6 | 360 | 4,2 | 51,3 | 18-73 | 2,15 | 1,2- 2,7 | 278 |
| Chaber driakiewnik | 1988 | 22.6- 3.8 | 92 | 57,2 | 9 | 270 | 11,6 | 54,3 | 47-70 | 6,27 | 3,9- 11,5 | 448 |
| 1989 | 18.6-25.7 | 103 | 84,7 | 7 | 210 | 15,0 | 55,6 | 50-71 | 8,36 | 5,6- 12,4 | 885 | |
| Centaurea scabiosa L. | 1990 | 19.6- 8.8 | 101 | 42,3 | 7 | 210 | 12,1 | 56,7 | 50-65 | 6,84 | 4,1- 9,7 | 362 |
| Gatunek rośliny / Species of plant | Rok badań / Year of investigation | Pora kwitnienia / Period of blooming | Liczba roślin lub pędów na 1 m2 / Number of plants or stems on 1 m2 | Liczba kwiatów na 1 m2 w tys. / Number of flowers on 1 m2 in thousend | Liczba dni pobier. nektaru / Number of days investig. of nectar secretion | Liczba przebadanych kwiatów / Number of investigated flowers | Ilość nektaru z 10 kw. w mg (średnio) / Amount of nectar from 10 flowers in mg (average) | Koncentracja cukrów w nektarze w % / Concentration of sugar in nectar in %: średnio / average | Koncentracja cukrów w nektarze w % / Concentration of sugar in nectar in %: minimum maksimum | Ilość cukrów z 10 kwiatów w mg / Amount of sugars from 10 flowers in mg: średnio / average | Ilość cukrów z 10 kwiatów w mg / Amount of sugars from 10 flowers in mg: minimum maksimum | Wydajność miodowa w kg/ha* / Honey efficiency in kg/ha* |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Chaber górski | 1988 | 14.5-15.6 | 66 | 15,0 | 7 | 210 | 32,8 | 58,8 | 47-76 | 19,27 | 9,8- 26,6 | 361 |
| 1989 | 7.5- 5.6 | 58 | 13,3 | 6 | 180 | 20,0 | 66,1 | 39-75 | 13,21 | 6.9- 19,4 | 220 | |
| Centaurea montana L. | 1990 | 30.4-13.6 | 192 | 25,9 | 7 | 210 | 23,6 | 59,2 | 49-73 | 13,98 | 6,7- 21,7 | 453 |
| Chaber Łakowy | 1988 | 28.7- 8.9 | 220 | 149,3 | 9 | 270 | 4,1 | 58,4 | 42-74 | 2,37 | 0,7- 3,4 | 442 |
| 1989 | 28,7- 2.9 | 128 | 33.8 | 6 | 360 | 4,8 | 63,1 | 57-77 | 3,02 | 1,8- 4,3 | 128 | |
| Centaurea jacea L. | 1990 | 30.7- 5.9 | 130 | 45,8 | 6 | 360 | 3,7 | 61,5 | 52-67 | 2,28 | 1,7- 3,5 | 131 |
| Chaber nadreński | 1988 | 15.7-15.8 | 61 | 150,8 | 7 | 210 | 4,0 | 57,7 | 48,68 | 2,30 | 0,6- 4,5 | 434 |
| 1989 | 3.7-16.8 | 90 | 218,0 | 7 | 420 | 5,5 | 59,6 | 52-68 | 3,25 | 2,0- 5,8 | 886 | |
| Centaurea rhenana Bor. | 1990 | 18.7-31.8 | 42 | 196,0 | 7 | 630 | 3,7 | 61,3 | 52-71 | 2,26 | 0,9- 5,0 | 554 |
| Czarnuszka damasceńska | 1988 | 10.7- 5.8 | 266 | 1,4 | 6 | 180 | 43,7 | 55,6 | 53-63 | 24,30 | 14,0- 82,5 | 43 |
| 1989 | 8.7- 1.8 | 340 | 1,8 | 6 | 90 | 45,5 | 61,0 | 41-70 | 27,74 | 11,8- 46,7 | 62 | |
| Nigella damascena L. | 1990 | 5.7- 7.8 | 312 | 1,7 | 6 | 90 | 30,4 | 46,3 | 17-71 | 14,07 | 8,4- 18,5 | 30 |
| Czarnuszka siewna | 1988 | 12.7- 7.8 | 271 | 1,7 | 6 | 180 | 12,2 | 56,0 | 43-77 | 6,85 | 1,9- 13,3 | 15 |
| 1989 | 3.7-25.7 | 267 | 2,1 | 6 | 90 | 8,4 | 52,5 | 36-56 | 4,42 | 1,3- 8,0 | 11 | |
| Nigella sativa L. | 1990 | 30.6-10.8 | 312 | 2,6 | 6 | 90 | 13,5 | 52,8 | 21-74 | 7,12 | 0,8- 14,0 | 23 |
| Czaber ogrodowy | 1988 | 7.8-18.9 | 133 | 156,0 | 5 | 300 | 2,4 | 52,8 | 49-61 | 1,28 | 1,0- 3,0 | 250 |
| 1989 | 4.8- 7.9 | 118 | 149,7 | 6 | 360 | 1,6 | 64,5 | 58-73 | 2,10 | 1,2- 2,7 | 392 | |
| Satureja hortensis L. | 1990 | 30.7-11.9 | 162 | 178,2 | 7 | 420 | 3,2 | 46,5 | 32-57 | 1,50 | 0,8- 2,5 | 334 |
| Dzielżan jesienny | 1988 | 7.8-15.9 | 93 | 611,0 | 6 | 540 | 1,2 | 59,5 | 57-78 | 0,73 | 0,3- 0,9 | 558 |
| 1989 | 23.7-11.9 | 84 | 646,4 | 7 | 630 | 1,1 | 59,2 | 42-69 | 0,63 | 0,3- 0,7 | 509 | |
| Helenium autumnale L. | 1990 | 22.7-15.9 | 107 | 359,7 | 6 | 540 | 1,1 | 73,1 | 70-77 | 0,79 | 0,7- 0,9 | 355 |
| Gatunek rośliny / Species of plant | Rok badań / Year of investigation | Pora kwitnienia / Period of blooming | Liczba roślin lub pędów na 1 m2 / Number of plants or stems on 1 m2 | Liczba kwiatów na 1 m2 w tys. / Number of flowers on 1 m2 in thousend | Liczba dni pobier. nektaru / Number of days investig. of nectar secretion | Liczba przebadanych kwiatów / Number of investigated flowers | Ilość nektaru z 10 kw. w mg (średnio) / Amount of nectar from 10 flowers in mg (average) | Koncentracja cukrów w nektarze w % / Concentration of sugar in nectar in %: średnio / average | Koncentracja cukrów w nektarze w % / Concentration of sugar in nectar in %: minimum maksimum | Ilość cukrów z 10 kwiatów w mg / Amount of sugars from 10 flowers in mg: średnio / average | Ilość cukrów z 10 kwiatów w mg / Amount of sugars from 10 flowers in mg: minimum maksimum | Wydajność miodowa w kg/ha* / Honey efficiency in kg/ha* |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Głowienka pospolita | 1988 | 28.6- 2.8 | 1380 | 38,0 | 6 | 180 | 8,1 | 45,8 | 34-54 | 3,73 | 2,8- 6,8 | 178 |
| 1989 | 26.6- 3.8 | 512 | 20,0 | 6 | 180 | 4,9 | 46,3 | 17-68 | 2,27 | 1,6- 2,9 | 56 | |
| Prunella vulgaris L. | 1990 | 28.6- 1.8 | 1018 | 39,7 | 6 | 180 | 5,1 | 47,3 | 25-59 | 2,42 | 1,0- 3,7 | 120 |
| Jasieniec piaskowy | 1988 | 10.6-15.7 | 38 | 115,5 | 6 | 360 | 1,3 | 52,0 | 46-67 | 0,67 | 0,4- 1,0 | 97 |
| 1989 | 6.6-20.7 | 45 | 172,4 | 6 | 360 | 2,1 | 53,6 | 39-65 | 1,10 | 0,7- 1,4 | 237 | |
| Jasione montana L. | 1990 | 1.6- 3.7 | 66 | 79,2 | 6 | 360 | 3,4 | 47,6 | 18-58 | 1,62 | 1,1- 2,5 | 160 |
| Kolendra siewna | 1988 | 5.7- 8.8 | 141 | 94,8 | 6 | 540 | 1,1 | 54,7 | 40-72 | 0,63 | 0,1- 1,3 | 75 |
| 1989 | 23.6-14.7 | 210 | 152,5 | 8 | 480 | 2,1 | 61,2 | 42-72 | 1,27 | 0,8- 2,4 | 242 | |
| Coriandrum sativum L. | 1990 | 19.6-25.7 | 137 | 112,6 | 7 | 630 | 3,4 | 27,7 | 16-52 | 0,95 | 0,4- 1,8 | 134 |
| Koniczyna biała | 1988 | 24.5-15.7 | 1029 | 56,6 | 8 | 480 | 2,6 | 51,0 | 35-73 | 1,33 | 0,9- 2,1 | 94 |
| 1989 | 22.5-12.7 | 514 | 29,8 | 6 | 360 | 2,1 | 60,4 | 45-71 | 1,29 | 0,6- 2,0 | 48 | |
| Trifolium repens L. | 1990 | 16.5-10.7 | 576 | 37,4 | 6 | 360 | 2,8 | 47,9 | 30-70 | 1,32 | 0,5- 3,4 | 62 |
| Lubczyk ogrodowy | 1988 | 21.6-17.7 | 11 | 133,8 | 5 | 150 | 6,0 | 54,4 | 42-70 | 3,26 | 0,8- 6,9 | 545 |
| 1989 | 6.6-29.6 | 10 | 71,3 | 6 | 360 | 8,5 | 56,8 | 43-62 | 4,80 | 2,5- 6,2 | 428 | |
| Levisticum officinale Koch. | 1990 | 12.6- 6.7 | 14 | 74,8 | 6 | 360 | 8,0 | 67,3 | 56-74 | 5,38 | 2,8- 9,4 | 503 |
| Ostrożeń warzywny | 1988 | 16.7- 8.9 | 10 | 72,3 | 9 | 270 | 16,5 | 52,7 | 45-65 | 8,68 | 4,6- 14,5 | 784 |
| 1989 | 22.7-15.9 | 7 | 57,8 | 6 | 180 | 13,4 | 55,0 | 49-68 | 7,36 | 5,4- 10,5 | 531 | |
| Cirsium oleraceum(L.)Scop. | 1990 | 18.7- 5.9 | 19 | 42,8 | 7 | 210 | 15,0 | 54,7 | 42-68 | 8,18 | 6,0- 12,4 | 438 |
| Nawłoć kanadyjska | 1988 | 28.7-13.9 | 11 | 791,7 | 7 | 630 | 1,4 | 54,2 | 42-73 | 0,74 | 0,3- 1,6 | 732 |
| 1989 | 18.7-18.9 | 10 | 1437,3 | 6 | 540 | 1,0 | 66,0 | 62-70 | 0,67 | 0,4- 0,9 | 1204 | |
| Solidago canadensis L. | 1990 | 25.7-10.9 | 14 | 1024,0 | 6 | 540 | 1,3 | 71,1 | 56-78 | 0,93 | 0,6- 1,5 | 1190 |
| Gatunek rośliny / Species of plant | Rok badań / Year of investigation | Pora kwitnienia / Period of blooming | Liczba roślin lub pędów na 1 m2 / Number of plants or stems on 1 m2 | Liczba kwiatów na 1 m2 w tys. / Number of flowers on 1 m2 in thousend | Liczba dni pobier. nektaru / Number of days investig. of nectar secretion | Liczba przebadanych kwiatów / Number of investigated flowers | Ilość nektaru z 10 kw. w mg (średnio) / Amount of nectar from 10 flowers in mg (average) | Koncentracja cukrów w nektarze w % / Concentration of sugar in nectar in %: średnio / average | Koncentracja cukrów w nektarze w % / Concentration of sugar in nectar in %: minimum maksimum | Ilość cukrów z 10 kwiatów w mg / Amount of sugars from 10 flowers in mg: średnio / average | Ilość cukrów z 10 kwiatów w mg / Amount of sugars from 10 flowers in mg: minimum maksimum | Wydajność miodowa w kg/ha* / Honey efficiency in kg/ha* |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Nawłoć pospolita | 1988 | 5.8-20.9 | 17 | 254.3 | 8 | 720 | 2,9 | 55,8 | 45-73 | 1,60 | 1,1- 1,9 | 509 |
| 1989 | 6.8-22.9 | 21 | 487,7 | 6 | 540 | 2,1 | 66,1 | 44-73 | 1,38 | 0,9- 1,8 | 841 | |
| Solidago virga-aurea L. | 1990 | 3.8-15.9 | 19 | 152,1 | 7 | 630 | 2,1 | 55,7 | 26-71 | 1,19 | 0,9- 1,5 | 226 |
| Nawłoć późna | 1988 | 1.8-15.9 | 19 | 362,4 | 8 | 720 | 3,2 | 56,0 | 48-74 | 1,77 | 1,0- 3,1 | 802 |
| 1989 | 22.7- 1.9 | 73 | 348,6 | 6 | 540 | 1,8 | 67,6 | 58-71 | 1,19 | 1,0- 1,3 | 519 | |
| Solidago serotina Ait. | 1990 | 30.7- 8.9 | 16 | 628,2 | 6 | 540 | 2,4 | 70,9 | 54-77 | 1,72 | 1,1- 2,5 | 1351 |
| Rezeda biała | 1988 | 18.6-15.8 | 88 | 33,5 | 6 | 360 | 3,9 | 55,8 | 51-73 | 2,15 | 0,5- 6,3 | 90 |
| 1989 | 18.5-30.7 | 153 | 34,2 | 6 | 180 | 7,1 | 62,6 | 50-71 | 4,45 | 3,0- 5,9 | 190 | |
| Reseda alba L. | 1990 | 5.5-30.7 | 180 | 62,9 | 6 | 180 | 6,9 | 61,6 | 44-72 | 4,24 | 2,3- 6,4 | 333 |
| Rezeda żółta | 1988 | 28.5-25.8 | 92 | 41,0 | 6 | 360 | 3,1 | 55,7 | 50-62 | 1,72 | 0,8- 2,6 | 88 |
| 1989 | 14.5-30.7 | 111 | 22,0 | 6 | 180 | 5,5 | 64,4 | 52-70 | 3,54 | 1,5- 5,1 | 97 | |
| Reseda lutea L. | 1990 | 4.5- 5.7 | 87 | 21,0 | 6 | 180 | 8,3 | 63,4 | 51-71 | 5,28 | 2,3- 7,7 | 139 |
| Rezeda żółtawa | 1988 | 15.6-30.7 | 38 | 67,1 | 6 | 360 | 3,1 | 58,0 | 54-72 | 1,80 | 0,9- 3,4 | 151 |
| 1989 | 13.6-22.7 | 152 | 96,6 | 6 | 180 | 4,1 | 64,2 | 50-74 | 2,60 | 1,6- 3,2 | 313 | |
| Reseda luteola L. | 1990 | 2.6-30.7 | 116 | 51,4 | 6 | 180 | 5,1 | 56,7 | 39-66 | 2,89 | 1,1- 6,8 | 186 |
| Rezeda wonna | 1988 | 20.6-20.8 | 324 | 24,7 | 6 | 360 | 1,8 | 56,2 | 45-66 | 1,02 | 0,4- 1,9 | 31 |
| 1989 | 13.6- 3.8 | 688 | 35,5 | 6 | 180 | 6,1 | 62,6 | 42-71 | 3,83 | 2,5- 5,8 | 170 | |
| Reseda odorata L. | 1990 | 18.6-15.8 | 440 | 47,3 | 6 | 180 | 5,3 | 40,5 | 16-68 | 2,16 | 1,0- 5,6 | 128 |
| Seradela pastewna | 1988 | 30.6- 5.9 | 1460 | 68,2 | 7 | 630 | 0,9 | 50,7 | 36-68 | 0,28 | 0,1- 0,6 | 24 |
| 1989 | 25.6-10.9 | 936 | 40,3 | 6 | 540 | 0,3 | 61,0 | 50-74 | 0,16 | 0,0- 0,3 | 8 | |
| Ornithopus sativus L. | 1990 | 24.6-25.8 | 1984 | 75,5 | 6 | 540 | 0,4 | 54,4 | 28-71 | 0,21 | 0,0- 0,5 | 20 |
| Gatunek rośliny / Species of plant | Rok badań / Year of investigation | Pora kwitnienia / Period of blooming | Liczba roślin lub pędów na 1 m2 / Number of plants or stems on 1 m2 | Liczba kwiatów na 1 m2 w tys. / Number of flowers on 1 m2 in thousend | Liczba dni pobier. nektaru / Number of days investig. of nectar secretion | Liczba przebadanych kwiatów / Number of investigated flowers | Ilość nektaru z 10 kw. w mg (średnio) / Amount of nectar from 10 flowers in mg (average) | Koncentracja cukrów w nektarze w % / Concentration of sugar in nectar in %: średnio / average | Koncentracja cukrów w nektarze w % / Concentration of sugar in nectar in %: minimum maksimum | Ilość cukrów z 10 kwiatów w mg / Amount of sugars from 10 flowers in mg: średnio / average | Ilość cukrów z 10 kwiatów w mg / Amount of sugars from 10 flowers in mg: minimum maksimum | Wydajność miodowa w kg/ha* / Honey efficiency in kg/ha* |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Słonecznik zwyczajny | 1988 | 15.7-21.8 | 4 | 8,0 | 11 | 660 | 6,4 | 57,0 | 50-72 | 3,63 | 1,9- 6,1 | 36 |
| 1989 | 18.7-23.8 | 4 | 6,5 | 9 | 540 | 7,9 | 64,4 | 48-71 | 5,11 | 1,8- 8,3 | 42 | |
| Helianthus annuus L. | 1990 | 15.7-25.8 | 4 | 4,8 | 7 | 420 | 10,6 | 55,7 | 40-70 | 5,90 | 2,7- 9,4 | 35 |
| Swierzbnica polna | 1988 | 16.6- 2.8 | 87 | 80,0 | 6 | 360 | 5,4 | 56,6 | 50-71 | 3,03 | 1,4- 6,3 | 303 |
| 1989 | 18.6- 1.8 | 126 | 94,0 | 6 | 360 | 4,4 | 59,8 | 48-68 | 2,60 | 0,7- 7,1 | 306 | |
| Knautia arvensis (L.) Coult. | 1990 | 18.6- 5.8 | 92 | 60,5 | 7 | 420 | 5,1 | 52,5 | 31-63 | 2,70 | 1,5- 3,8 | 204 |
| Trojeść krwista | 1988 | 16.7-15.8 | 45 | 17,7 | 9 | 270 | 41,7 | 55,2 | 48-72 | 23,02 | 15,7- 31,8 | 509 |
| 1989 | 7.7- 3.9 | 38 | 5,5 | 6 | 180 | 34,0 | 65,6 | 64-68 | 23,61 | 13,5- 30,5 | 162 | |
| Asclepias incarnata L. | 1990 | 28.6-20.8 | 67 | 15,4 | 6 | 90 | 35,0 | 67,7 | 51-71 | 23,69 | 13,3- 47,7 | 456 |
| Tredownik bulwiasty | 1988 | 5.6-16.7 | 40 | 20,6 | 6 | 180 | 142,1 | 52,7 | 42-74 | 74,89 | 48,8-119,2 | 1928 |
| 1989 | 8.6- 7.7 | 41 | 22,1 | 6 | 90 | 186,9 | 45,7 | 40-58 | 85,40 | 76,8-104,2 | 2359 | |
| Scrophularia nodosa L. | 1990 | 8.6- 8.7 | 19 | 5,5 | 6 | 90 | 158,6 | 44,7 | 27-62 | 70,89 | 37,4-113,8 | 487 |
| Tredownik skrzydlaty | 1988 | 16.6-22.7 | 79 | 40,2 | 6 | 180 | 32,1 | 54,2 | 34-68 | 17,41 | 11,1- 26,6 | 875 |
| 1989 | 4.6- 8.7 | 50 | 38,2 | 6 | 180 | 36,1 | 63,4 | 50-73 | 22,87 | 13,7- 29,6 | 1092 | |
| Scrophularia alata Gillib. | 1990 | 10.6-15.7 | 62 | 12,9 | 6 | 180 | 57,9 | 53,9 | 41-66 | 31,18 | 21,2- 36,3 | 503 |
*Mass of nectar from 1 ha calculated as raw containing 80% of sugars
strona 64LITERATURA
Demianowicz Z. i inni (1962) – Wydajność miodowa ważniejszych roślin miododajnych w warunkach Polski. Pszczeln.Zesz.Nauk. 4(2):87-104
Jabłoński B., Szklanowska K. (1979) – Propozycje zmiany metody badań nektarowania roślin. Pszczeln.Zesz.Nauk. 23:105-114
Pielmieniev V. K., Kozlovcev A. F. (1981) – Biologia opylenia podsolnećnika, Pćeloopylenie entomofilnych kultur i miedonosnaja baza pćelovodstva, Mieżdunar. Simp. SSSR, Kiśiniev, s. 151-155
Szczepański K., Jabłoński B. (1975) – Ocena wielkości próby w badaniach nektarowania roślin. Pszczeln.Zesz.Nauk. 19:1-29
NECTAR SECRETION AND HONEY EFFICIENCY OF IMPORTANT HONEY PLANTS IN POLAND CONDITIONS. PART VII.
Bolesław Jabłoński, Zbigniew Kołtowski, Bożena Dąbska
Summary
In the years 1988-1990 in Puławy a nectar secretion and honey efficiency of 30 plant species (with small flowers) belonged to 10 botanical families were investigated. All examined species composed dense, monocultural, 6-9(15) m2 overgrowths on middle moist sandy podsolic soil.
During the full blooming period, when weather conditions were conductive to bee visits, nectar was taken 6-10(20) times from every species. Using glass micropipettes 3 samples of nectar were taken every day from (5)10-30 flowers, according to the species. Flowers were isolated from insects by tulle bags, as long as nectar was secreted. Nectar quantity was estimated by weight, sugar concentration by Abbe’s refractometer and then mass of sugar was calculated. Amount of nectar sugar from area unit was determined on the basis on the average mass of sugar from one flower and number of flowers per 1 m2 of each species.
It was found, that the average amounts of nectar sugar secreted by 10 flowers during their life were as follows: Ornithopus sativus – 0,22 mg, Helenium autumnale – 0,72; Solidago canadensis – 0,78; Coriandrum sativum – 0,94; Jasione montana – 1,13; Satureja hortensis – 1,28; Trifolium repens – 1,31; Solidago virga-aurea – 1,39; S. serotina – 1,56; Reseda odorata – 2,34; R. luteola – 2,43; Centaurea jacea – 2,56; C. rhenana – 2,60; Knautia arvensis – 2,78; Prunella vulgaris – 2,81; Centaurea cyanus – 3,39; Reseda lutea – 3,51; R. alba – 3,61; Levisticum officinale – 4,48; Vincetoxicum officinale – 4,49; Helianthus annuus – 4,88; Nigella sativa – 6,13; Centaurea scabiosa – 7,16; Vicia faba v. minor – 7,77; Cirsium oleraceum – 8,07; Centaurea montana – 15,49; Nigella damascena – 22,04; Asclepias incarnata – 23,44; Scrophularia alata – 23,82; S. nodosa – 77,06.
Honey efficiency from the area unit (assuming the content of sugar in ripe honey is 80%) was different for investigated species. For example for Vicia faba, Ornithopus sativus and Nigella sativa it was about 20 kg/ha, whereas for Solidago canadensis and Scrophularia nodosa over 1000 kg/ha (Tab. 1).
Such species as Centaurea scabiosa, C. rhenana, Cirsium oleraceum, Reseda lutea, R. luteola, Solidago canadensis, S. serotina, Scrophularia nodosa, S. alata should be recommended for propagation to the barren lands in order to improve the nectar flows.
Keywords: blooming, nectar secretion, bee visit, honey efficiency, bee flow.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 59, tab. 1: „officinalę” → officinale
- s. 59–63, tab. 1: „in thousend” → in thousand
- s. 60, tab. 1, chaber nadreński 1988, koncentracja min–max: „48,68″ → 48-68
- s. 64, streszczenie: „conductive” → conducive
- s. 64, streszczenie: „basis on the” → basis of the
- s. 64, streszczenie: „Vincetoxicum officinale – 4,49″ → Vincetoxicum officinale – 4,79
