PYŁKOWA METODA OCENY OWADÓW ZAPYLAJĄCYCH KONICZYNĘ CZERWONĄ (TRIFOLIUM PRATENSE L.)
tekst: Anna Anasiewicz, Zofia Warakomska
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XX, 1976 — Anna Anasiewicz, Zofia Warakomska
strona 69PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XX 1976
(TRIFOLIUM PRATENSE L.)
Anna Anasiewicz i Zofia Warakomska
Instytut Ochrony Roślin i Instytut Przyrodniczych Podstaw Produkcji Roślinnej Akademia Rolnicza w Lublinie
Wstęp
W ostatnich latach dąży się do zwiększania powierzchni upraw koniczyny czerwonej na paszę. Wzrasta więc zapotrzebowanie na nasiona, których wydajność z ha jest ciągle niezadowalająca. Przyczyną tego m. in. jest niedostateczne zapylenie kwiatów.
W Polsce badania nad zapylaniem koniczyny czerwonej prowadzili Demianowiczowa (1957), Góral (1968), Wawryn (1970), Jabłoński i in. (1972), Gromisz (1973) i wielu innych. Ich prace dotyczyły głównie oblotu pszczoły miodnej i nektarowania koniczyny czerwonej. Krajowa pszczoła miodna niewątpliwie przyczynia się do zwiększenia plonu nasion, jednak nie jest ona morfologicznie przystosowana do odwiedzin kwiatów o długiej rurce i głęboko ukrytym nektarze. Trzeba więc stosować specjalne zabiegi tresury aby skłonić te owady do masowego oblotu kwitnącej plantacji i zbioru nektaru i pyłku. Produkcję pyłku koniczyny czerwonej w kg/ha zbadała Warakomska (1972).
Głównymi zapylaczami kwiatów koniczyny czerwonej są niektóre gatunki trzmieli. Tej grupie owadów poświęcone są m. in. prace Strawińskiego (1959), Honczarenko (1965), Ruszkowskiego i Bilińskiego (1968), Wójtowskiego (1965) i wielu badaczy zagranicznych. Sowa, Ruszkowski i Biliński podjęli na szeroką skalę próbę inwentaryzacji dzikich błonkówek pszczołowatych, występujących w biocenozach kwitnących koniczyn na terenie całej Polski. Stwierdzili oni, że ilości badanych owadów w przeliczeniu na ha są rozmaite w różnych okolicach kraju, wszędzie jednak są za małe w stosunku do liczby kwiatów zdolnych do zawiązania nasion (dane nie opublikowane).
strona 70Ośrodki poznański i puławski prowadzą prace nad sztuczną hodowlą niektórych gatunków dzikich błonkówek pszczołowatych (Wójtowski 1963, 1964, 1965, 1971; Biliński 1970; Bornus i in. 1975).
Niniejsza praca miała na celu określenie wartości poszczególnych gatunków dzikich Apoidea jako zapylaczy koniczyny czerwonej. Jej wyniki pozwolą na wskazanie gatunków zasługujących na podjęcie prób ich udomowania. Praca ta należy do cyklu badań nad oceną błonkówek pszczołowatych jako zapylaczy roślin użytkowych w oparciu o analizę pyłkową ich wziątku (Anasiewicz, Warakomska 1969, 1971; Anasiewicz 1975).
MATERIAŁ I METODYKA
Materiał do niniejszych badań stanowił wziątek pyłkowy dzikich Apoidea, łowionych w latach 1965—1968 na plantacjach koniczyny czerwonej w okresie kwitnienia pierwszego pokosu.
Badania terenowe prowadzone w czterech miejscowościach Lubelszczyzny ¹. Wielkość obserwowanych plantacji wahała się od 0,75 do 1,5 ha. Obserwacje i odłowy owadów prowadzono 2—3 razy w tygodniu, w pięciu porach dnia, w następujących godzinach: obserwacja I — 6.30 do 7.30, II — 8.30—10.00, III — 12.00—13.30, IV — 15.00—16.30, V — 17.30—18.30. W każdej porze obserwacji przechodzono ukosem, powoli przez pole i wypatrywano dzikie Apoidea. Zauważone owady łowiono czerpakiem entomologicznym. Czas przeznaczony na odłowy wynosił każdorazowo 15 minut na odcinku około 200 m.
Błonkówki pszczołowate oznaczyła Anasiewicz korzystając z prac Schmiedeknechta (1930), Pittioniego (1939), Maya (1959) i Dylewskiej (1974).
Samice dzikich pszczół oraz samice i robotnice trzmieli przebadano pod binokularem i z pyłku znalezionego na ich ciele sporządzono preparaty mikroskopowe glicero-żelatynowe, posługując się przy tym metodą opisaną przez Louveaux i inn. (1970). Przy oznaczaniu pyłku oparto się na pracach Andrejewa (1926), Ambruster-Oenike (1929), Hodges (1952), Wodehouse (1959) i Zandera (1937, 1941, 1951) oraz na własnych preparatach porównawczych. Jakościową i ilościową analizę pyłkową wykonała Warakomska według wskazań Międzynarodowej Komisji Botaniki Pszczelarskiej IUSB (Louveaux i inn. 1970), określając z możliwą dokładnością skład florystyczny roślin oblatywanych przez badane błonkówki. Na podstawie uzyskanych wyników oceniono wartość poszczególnych gatunków dzikich Apoidea jako zapylaczy koniczyny czerwonej.
¹ Turka — woj. lubelskie, Łabunie i Lipsko — woj. zamojskie, Chełm Lubelski.
strona 71WYNIKI BADAŃ
PRZEGLĄD POPULACJI BADANYCH OWADÓW
W czteroletnim cyklu badań terenowych zebrano łącznie materiał liczący 3647 dzikich błonkówek pszczołowatych, które należały do 72 gatunków z 6 rodzin. Obraz populacji przedstawiono w tabeli 1. Ogromną większość stanowiły trzmiele (3024 osobniki), wśród których najliczniejsze okazały się gatunki: Bombus terrestris ¹, B. lapidarius, B. hortorum oraz B. muscorum i B. silvarum. Dwa ostatnie gatunki odławiano przede wszystkim w Chełmie Lubelskim, Łabuniach i Lipsku. Dzikie pszczoły samotne występowały nielicznie a poszczególne ich gatunki były reprezentowane przez pojedyńcze osobniki.
Wśród zebranych trzmieli (Bombus Latr.) przeważały robotnice, które wraz z samicami stanowiły około ²/₃ całej populacji. Natomiast wśród trzmielców (Psithyrus Latr.) na 28 wszystkich złowionych osobników była tylko 1 samica. W odniesieniu do dzikich pszczół stosunek płci był bardzo różny. W rodzinie Halictidae przeważały samce, natomiast w rodzinie Andrenidae — samice. Wśród gatunków pszczół należących do innych rodzin dominowały również samice, a w wielu przypadkach samców nie złowiono zupełnie.
Z zebranego materiału odłączono samce (1174 osobniki), które w czasie odwiedzin kwiatów nie interesują się pyłkiem i zbierają nektar tylko na doraźne spożycie. Wsuwając języczek w głąb kwiatu mogą nanosić pyłek na znamię słupka i przyczyniać się jednak do krzyżowego ich zapylenia.
ANALIZA FLORYSTYCZNA PYŁKU
Z pyłku znalezionego na ciele samic i robotnic trzmieli oraz samic dzikich pszczół sporządzono 1213 preparatów mikroskopowych, które posłużyły do wykonania analizy pyłkowej. W jej wyniku wyróżniono 70 taksonów roślinnych. W przypadkach, gdy na podstawie budowy morfologicznej ziarn pyłku nie można było ustalić gatunku, użyto za Zanderem (1941, 1951) określeń: Achillea typ, Taraxacum typ i Serratula typ. W obrębie wymienionych typów mogły znaleźć się rosnące w pobliżu gatunki roślin o bardzo podobnej budowie ziarn pyłku. W typie Achillea mogły wystąpić: Tripleurospermum inodorum, Anthemis spp., Achillea millefolium i Matricaria chamomilla; w typie Taraxacum — różne gatunki Sonchus i Hieracium oraz Leontodon autumnalis; w typie Serratula — różne gatunki Cirsium i Carduus.
Ogółem na liście florystycznej znalazło się 15 gatunków roślin uprawnych (polowych i warzywnych), 5 gatunków roślin ozdobnych oraz 15 ga-
¹ Pełne taksony podano w tabeli 1.
strona 72Tabela 1 Dzikie Apoidea złowione na kwitnących plantacjach koniczyny czerwonej w latach 1965—1968 i główny ich wziątek pyłkowy
| Lp. | Gatunek owada | Liczba odłowionych owadów: ogółem: ♀♀+☿☿+ +♂♂ | Liczba odłowionych owadów: ogółem: ♀♀+☿☿ | Liczba odłowionych owadów: ♀♀ + ☿☿: ogółem z pyłkiem | Liczba odłowionych owadów: ♀♀ + ☿☿: z pyłkiem Trifolium pratense* | Rośliny wchodzące w skład wziątku pyłkowego: ogółem określonych gatunków | Rośliny wchodzące w skład wziątku pyłkowego: gatunki dominujące według numeracji w tabeli 2 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| f. Apidae | |||||||
| 1 | Bombus terrestris (L.) | 584 | 370 | 148 | 108 | 42 | T. pratense, Papaver sp., Lotus corniculatus, Medicago sp., Umbelliferae, Helianthus sp. |
| 2 | B. lapidarius (L.) | 538 | 426 | 213 | 211 | 40 | T. pratense, Lotus corniculatus, T. repens, Linaria sp. |
| 3 | B. hortorum (L.) | 427 | 332 | 207 | 207 | 29 | T. protense, Papaver sp. |
| 4 | B. muscorum (F.) | 351 | 372 | 155 | 155 | 31 | T. pratense, Lotus corniculatus, Papaver sp. |
| 5 | B. silvarium (F.) | 338 | 296 | 152 | 148 | 23 | T. pratense, Lotus corniculatus, Papaver sp., Cerinthe minor. |
| 6 | B. pomorum Pz. | 207 | 112 | 36 | 36 | 27 | T. pratense |
| 7 | B. equestris (F.) | 132 | 94 | 42 | 42 | 15 | T. pratense |
| 8 | B. ruderarius Müll. | 110 | 75 | 55 | 53 | 22 | T. pratense |
| 9 | B. substerraneus (L.) | 93 | 49 | 16 | 16 | 8 | T. pratense |
| 10 | B. agrorum (F.) | 69 | 60 | 33 | 33 | 21 | T. pratense |
| 11 | B. ruderarus (F.) | 58 | 38 | 2 | 2 | 3 | T. pratense |
| 12 | B. lucorum (L.) | 46 | 36 | 8 | 3 | 23 | Brak wyraźnego dominanta. Skład b. różnorodny |
| 13 | B. distinquendus Mor. | 30 | 9 | 6 | 6 | 3 | T. pratense |
| 14 | B. laesus Mor. | 16 | 7 | 1 | 1 | 4 | T. repens, T. pratense |
| 15 | B. confusus Schck. | 13 | 5 | 1 | 1 | 3 | T. pratense |
| Lp. | Gatunek owada | Liczba odłowionych owadów: ogółem: ♀♀+☿☿+ +♂♂ | Liczba odłowionych owadów: ogółem: ♀♀+☿☿ | Liczba odłowionych owadów: ♀♀+☿☿: ogółem z pyłkiem | Liczba odłowionych owadów: ♀♀+☿☿: z pyłkiem Trifolium pratense* | Rośliny wchodzące w skład wziątku pyłkowego: ogółem określonych gatunków | Rośliny wchodzące w skład wziątku pyłkowego: gatunki dominujące według numeracji w tabeli 2 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 16 | B. humilis Ill. | 6 | 4 | 3 | 3 | 5 | T. pratense, Lotus corniculatus |
| 17 | B. sorroënsis F. | 5 | 5 | — | |||
| 18 | B. hypnorum (L.) | 1 | 1 | 1 | 1 | 2 | Papaver sp. |
| 19 | Psithyrus barbutellus K. | 17 | — | — | |||
| 20 | P. rupestris (F.) | 7 | — | — | |||
| 21 | P. vestalis Fouer | 4 | 1 | — | |||
| 22 | P. campestris Pz. | 1 | — | — | |||
| 23 | Eucera longicornis L. | 7 | 7 | 1 | 1 | 3 | T. pratense |
| 24 | Anthophora quadrimaculata (Pz.) | 4 | 4 | 4 | 4 | 3 | T. pratense, Hypericum sp. |
| 25 | A. aestivalis Pz. | 1 | — | — | |||
| 26 | Clison furcatus (Pz.) | 1 | — | — | |||
| f. Halictidae | |||||||
| 27 | Halictus calceatus (Scop.) | 92 | 56 | 22 | 4 | 24 | Fagopyrum sagittatum, Taraxacum, typ, Convolvulus arvensis, Achillea typ. |
| 28 | H. tumulorum (L.) | 80 | 39 | 22 | 20 | 19 | T. pratense, Phlox |
| 29 | H. Pauxillus Schck. | 74 | 2 | — | |||
| 30 | H. subfasciatus Imh. | 69 | — | — | |||
| 31 | H. laevigatus (K.) | 16 | 5 | 2 | 2 | 5 | Taraxacum typ. |
| 32 | H. malachurus (K.) | 16 | 10 | 7 | 5 | 14 | Achillea typ, Daucus carota, Sinapis arvensis |
| 33 | H. quadrinotatus (K.) | 15 | — | — | |||
| 34 | H. rubicundus (Christ.) | 12 | 11 | 11 | 8 | 10 | T. pratense, Fagopyrum sp. |
| Lp. | Gatunek owada | Liczba odłowionych owadów: ogółem: ♀♀+☿☿+ +♂♂ | Liczba odłowionych owadów: ogółem: ♀♀+☿☿ | Liczba odłowionych owadów: ♀♀+☿☿: ogółem z pyłkiem | Liczba odłowionych owadów: ♀♀+☿☿: z pyłkiem Trifolium pratense* | Rośliny wchodzące w skład wziątku pyłkowego: ogółem określonych gatunków | Rośliny wchodzące w skład wziątku pyłkowego: gatunki dominujące według numeracji w tabeli 2 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 35 | H. lateralis | 7 | 7 | — | |||
| 36 | H. albipes (F.) | 5 | 4 | 3 | 1 | 7 | Taraxacum typ, Convolvulus arvensis |
| 37 | H. eurygnathus Bl. | 4 | 1 | — | |||
| 38 | H. nitidus (Panz.) | 4 | 2 | — | |||
| 39 | H. laticeps Schck. | 4 | 1 | — | |||
| 40 | H. viridiaeus Bl. | 4 | 3 | — | |||
| 41 | H. lativentris Schck. | 3 | — | — | |||
| 42 | H. maculatus Sm. | 3 | — | — | |||
| 43 | H. sextrigatus Schck. | 3 | 1 | — | |||
| 44 | H. fulvicornis (K.) | 3 | 2 | 1 | — | 2 | Stachys palustris, Phlox |
| 45 | H. linearis Schck. | 2 | 2 | — | |||
| 46 | H. minutus (K.) | 2 | 2 | — | |||
| 47 | H. nitidiusculus (K.) | 2 | 2 | — | |||
| 48 | H. palens Brülle | 2 | — | — | |||
| 49 | H. zonulus Sm. | 2 | — | — | |||
| 50 | H. fratellus Per. | 1 | — | — | |||
| 51 | H. leucozonius (Schck.) | 1 | — | — | |||
| 52 | H. villosulus (K.) | 1 | — | — | |||
| 53 | Systropha planidens Girand. | 2 | — | — | |||
| f. Andrenidae | |||||||
| 54 | Andrena gelriae v. d. Vecht. | 55 | 50 | 25 | 25 | 6 | T. pratense |
| 55 | A. propinqua Schck. | 19 | 16 | 4 | |||
| 56 | A. albofasciata Ths. | 13 | — | — | — | 6 | Sinapis arvensis, Fagopyrum sp. |
| Lp. | Gatunek owada | Liczba odłowionych owadów: ogółem: ♀♀+☿☿+ +♂♂ | Liczba odłowionych owadów: ogółem: ♀♀+☿☿ | Liczba odłowionych owadów: ♀♀+☿☿: ogółem z pyłkiem | Liczba odłowionych owadów: ♀♀+☿☿: z pyłkiem Trifolium pratense* | Rośliny wchodzące w skład wziątku pyłkowego: ogółem określonych gatunków | Rośliny wchodzące w skład wziątku pyłkowego: gatunki dominujące według numeracji w tabeli 2 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 57 | A. flavipes Pz. | 12 | 11 | 11 | 9 | 15 | Taraxacum typ, T. pratense, Fagopyrum sp., Sinapis arvensis |
| 58 | A. bicolor F. | 9 | 9 | 3 | — | 10 | Melilotus sp., Campanula rapunculoides |
| 59 | A. wilkella K. | 6 | 6 | 4 | 4 | 2 | T. pratense |
| 60 | A. gravida Imh. | 4 | 4 | 4 | 4 | 9 | T. pratense |
| 61 | A. minutula K. | 4 | 3 | — | |||
| 62 | A. saundersella Perk. | 3 | 1 | — | |||
| 63 | A. fulvicornis Schck. | 2 | — | — | |||
| 64 | A. carbonaria L. | 1 | — | — | |||
| 65 | A. hattorfiana F. | 1 | — | — | |||
| 66 | A. labialis L. | 1 | 1 | 1 | |||
| 67 | A. dorsata K. | 1 | 1 | — | 3 | Sinapis arvensis | |
| f. Melittidae | |||||||
| 68 | Melitta leporina Pz. | 10 | 8 | 6 | 4 | 7 | Medicago media, T. repens, Campanula rapunculoides |
| 69 | M. haemorrhoidalis F. | 2 | 2 | 1 | — | 3 | |
| f. Colletidae | |||||||
| 70 | Prosopis communis Nyl. | 7 | [?] | — | |||
| 71 | Colletes daviesanus Sm. | 2 | 2 | 1 | |||
| f. Megachilidae | |||||||
| 72 | Megachile nigriventris Schck. | 1 | 1 | 1 | 1 | 4 | Campanula rapunculoides |
| 3647 | 2475 | 1213 |
- Pełne taksony gatunków roślin podano w tabeli 2.
tunków zaliczanych do chwastów polnych. Pozostałe gatunki należały do ziół bądź roślin ruderalnych.
Skład florystyczny pyłku znalezionego na ciele badanych owadów przedstawia tabela 2. Ułożono w niej rośliny według malejącej liczby oblatujących je gatunków owadów. Z tabeli tej wynika, że niektóre gatunki roślin dostarczały pyłku wielu gatunkom owadów pszczołowatych. Rośliny te mogą być konkurencyjne w stosunku do koniczyny czerwonej ale jednocześnie stanowią ważne ogniwo w taśmie pokarmowej omawianych owadów (Ruszkowski 1970).
POWIĄZANIA TROFICZNE DZIKICH APOIDEA Z KONICZYNĄ CZERWONĄ
We wziątku pyłkowym badanych błonkówek niejednokrotnie stwierdzano dużą rozmaitość florystyczną. Dla większości gatunków owadów można było jednak ustalić wyraźne powiązania troficzne z określonymi gatunkami roślin. Obejmowały one bądź koniczynę czerwoną, bądź jeden lub kilka gatunków innych roślin, co wykazano w tabeli 1. Gatunki trzmieli i dzikich pszczół z pyłkiem koniczyny czerwonej, których liczebność przekraczała 20 osobników przedstawiono w tabeli 3. Obejmuje ona średni procentowy udział pyłku tej koniczyny w zbiorze ogólnym i częstotliwość jego występowania. Trzeba jednak zaznaczyć, że procent ten wahał się niejednokrotnie w znacznym stopniu u różnych osobników w obrębie gatunków mniej zainteresowanych tą rośliną.
Pyłek koniczyny czerwonej znaleziono łącznie we wziątku 31 gatunków dzikich Apoidea, przy czym dla 22 gatunków roślina ta była głównym źródłem pożytku pyłkowego. Prawie wszystkie trzmiele zbierały pyłek koniczyny czerwonej, co świadczy o ich ścisłym powiązaniu troficznym z tą rośliną. Nawet gatunek krótkojęzyczkowy — B. terrestris — jeden z głównych zapylaczy lucerny (Anasiewicz 1975) oblatywał kwiaty T. pratense dla zbiorów nektaru i pyłku. W jego odnóżach znajdowano średnio 50% pyłku koniczyny czerwonej, a u licznych osobników nawet do 100%.
Niektóre gatunki dzikich pszczół zbierały duże ilości pyłku z koniczyny czerwonej. Na szczególną uwagę pod tym względem zasługują Andrena gelriae i Halictus tumulorum (tabela 1 i 3).
DYSKUSJA WYNIKÓW
OCENA ROLI BADANYCH BŁONKÓWEK JAKO ZAPYLACZY TRIFOLIUM PRATENSE L.
W oparciu o wyniki analizy pyłkowej wśród badanych Apoidea wyróżniono 3 grupy o różnej użyteczności jako zapylacze koniczyny czerwonej.
strona 77Tabela 2 Skład florystyczny pyłku zebranego przez dzikie Apoidea złowione na Trifolium pratense L.
| Lp. | Roślina | Dzikie Apoidea z pyłkiem: numery oznaczają gatunki owadów według tabeli nr 1 | Dzikie Apoidea z pyłkiem: liczba gatunków |
|---|---|---|---|
| 1 | Trifolium pratense L. | 1—16, 18, 23, 24, 27, 28, 31, 32, 34, 36, 51, 57, 59, 60, 68, 72 | 31 |
| 2 | Achillea typ. | 1—4, 6—8, 10—12, 14, 27, 28, 32, 57, 60, 71 | 17 |
| 3 | Serratula typ. | 1—7, 9, 10, 12, 15, 27, 34, 57, 58, 59, 60 | 17 |
| 4 | Fagopyrum sagittatum Gilib. | 1, 2, 4—6, 10, 12, 24, 27, 31, 34, 36, 51, 55, 57, 58, 60 | 17 |
| 5 | Sinapis arvensis L. | 1—5, 8, 12, 23, 27, 28, 32, 55, 57—60, 68 | 17 |
| 6 | Taraxacum typ. | 1—6, 9, 14, 27, 28, 31, 34, 36, 55, 57, 58, 68 | 17 |
| 7 | Trifolium repens L. | 1—6, 8—10, 14, 28, 32, 34, 36, 51, 57, 68 | 17 |
| 8 | Centaurea cyanus L. | 1—8, 12, 15, 27, 28, 32, 34, 57, 58 | 16 |
| 9 | Chenopodium | 1—8, 10, 16, 27, 32, 51, 55, 57, 58 | 16 |
| 10 | Papaver | 1—6, 8—10, 12, 13, 18, 27, 32, 57 | 15 |
| 11 | Lotus corniculatus L. | 1—6, 8, 10, 12, 13, 16, 23, 31, 32 | 14 |
| 12 | Linaria | 2—4, 6—8, 10, 27, 34, 36, 68 | 11 |
| 13 | Gramineae | 1—4, 6, 8, 12, 27, 57, 68 | 10 |
| 14 | Knautia arvensis L. | 1—4, 6—8, 12, 27, 57 | 10 |
| 15 | Lythrum salicaria L. | 1—8, 10, 12 | 10 |
| 16 | Phlox | 2, 4, 27, 28, 34, 36, 44, 51, 55, 60 | 10 |
| 17 | Vicia | 1—8, 10, 16 | 10 |
| 18 | Filipendula ulmaria L. | 1—6, 8, 11, 28 | 9 |
| 19 | Helianthus | 1, 2, 4, 5, 10, 12, 27, 28, 31 | 9 |
| 20 | Umbelliferae | 1—8, 12 | 9 |
| 21 | Convolvulus arvensis L. | 2, 3, 27, 28, 32, 36, 57, 58 | 8 |
| 22 | Hypericum | 1—5, 10, 12, 24 | 8 |
| 23 | Medicago media Pers. | 1, 3, 4, 5, 8, 12, 51, 68 | 8 |
| 24 | Campanula rapunculoides L. | 1, 2, 7, 32, 58, 69, 72 | 7 |
| 25 | Centaurea jacea L. | 1—3, 6, 9, 12, 27 | 7 |
| 26 | Coronilla varia L. | 1, 2, 4, 5, 6, 8, 12 | 7 |
| 27 | Daucus carota L. | 27, 32, 34, 57, 60, 68, 71 | 7 |
| 28 | Galeopsis | 1—6, 12 | 7 |
| 29 | Plantago lanceolata L. | 1—3, 12, 27, 55, 57 | 7 |
| 30 | Raphanus raphanistrum L. | 1, 2, 5, 7, 57, 60, 68 | 7 |
| 31 | Cruciferae | 1—3, 27, 28, 60 | 6 |
| 32 | Melilotus | 1, 2, 6, 10, 28, 58 | 6 |
| 33 | Rumex | 1, 2, 4, 6, 8, 10 | 6 |
| Lp. | Roślina | Dzikie Apoidea z pyłkiem: numery oznaczają gatunki owadów według tabeli nr 1 | Dzikie Apoidea z pyłkiem: liczba gatunków |
|---|---|---|---|
| 34 | Viola tricolor L. (hort.) | 1, 5, 8, 10, 12, 27 | 6 |
| 35 | Caryophyllaceae | 6, 12, 16, 28 | 4 |
| 36 | Cerinthe minor L. | 1, 5, 8, 10 | 4 |
| 37 | Lycopsis arvensis L. | 1, 4, 10, 12 | 4 |
| 38 | Onobrychis viaciaefolia Scop. | 2, 6, 8, 10 | 4 |
| 39 | Geranium | 9, 27, 28 | 3 |
| 40 | Heracleum | 2, 4, 8 | 3 |
| 41 | Labiatae | 1, 2, 6 | 3 |
| 42 | Papilionaceae | 2, 8, 51 | 3 |
| 43 | Ranunculus | 27, 28, 32 | 3 |
| 44 | Stachys palustris L. | 28, 32, 44 | 3 |
| 45 | Arctium lappa L. | 1, 6 | 2 |
| 46 | Compositae | 1, 4 | 2 |
| 47 | Echium vulgare L. | 3, 7 | 2 |
| 48 | Galium | 1, 6 | 2 |
| 49 | Geum | 1, 2 | 2 |
| 50 | Lamium typ | 1, 4 | 2 |
| 51 | Leontodon | 3,7 | 2 |
| 52 | Melampyrum | 2, 10 | 2 |
| 53 | Rosaceae | 1, 4 | 2 |
| 54 | Thymus | 34, 58 | 2 |
| 55 | Allium | 2 | 1 |
| 56 | Anchusa officinalis L. | 1 | 1 |
| 57 | Brassica | 2 | 1 |
| 58 | Clarkia (hort.) | 9 | 1 |
| 59 | Fragaria | 1 | 1 |
| 60 | Lupinus | 1 | 1 |
| 61 | Melandium album (Mill.) Garcke | 27 | 1 |
| 62 | Myosotis | 28 | 1 |
| 63 | Phaseolus | 3 | 1 |
| 64 | Pisum | 72 | 1 |
| 65 | Pinus silvestris L. | 1 | 1 |
| 66 | Prunella | 4 | 1 |
| 67 | Scrophularia nodosa L. | 1 | 1 |
| 68 | Spiraea (hort.) | 12 | 1 |
| 69 | Tropaeolum majus L. | 1 | 1 |
| 70 | Verbascum | 28 | 1 |
| Nieznane | 27, 28, 32, 72 | 4 | |
| Zarodniki | 1—16, 24, 27, 28, 32, 34, 36, 44, 51, 57—59, 68 | 28 | |
| Rafidy | 3, 27 | 2 |
Tabela 3 Udział pyłku Trifolium pratense L. w zbiorach najliczniejszych gatunków dzikich Apoidea
| Gatunek owada | Liczba ♀♀ i ☿☿ z pyłkiem | % pyłku T. pratense: średni udział | % pyłku T. pratense: częstotliwość występowania |
|---|---|---|---|
| Bombus hortorum | 207 | 96,1 | 100,0 |
| B. equestris | 42 | 95,0 | 100,0 |
| Andrena gelriae | 25 | 94,4 | 100,0 |
| Bombus muscorum | 155 | 90,6 | 100,0 |
| B. agrorum | 33 | 89,2 | 100,0 |
| B. pomorum | 36 | 86,8 | 100,0 |
| B. ruderarius | 55 | 85,5 | 100,0 |
| B. silvarum | 152 | 81,9 | 97,4 |
| B. lapidarius | 213 | 69,5 | 94,7 |
| Halictus tumulorum | 22 | 60.9 | 86,3 |
| Bombus terrestris | 148 | 48,3 | 66,3 |
Grupa I: do grupy tej zaliczono gatunki bardzo silnie związane troficznie z koniczyną czerwoną, występujące najliczniej. Są one najcenniejszymi zapylaczami tej ważnej rośliny paszowej, odgrywając główną rolę wraz z pszczołą miodną w gospodarce nasiennej. Należy tu 9 gatunków trzmieli i 2 gatunki dzikich pszczół. Są one wymienione w tabeli 3 i zasługują na specjalną uwagę.
Grupa II: grupę tę tworzą gatunki silnie związane troficznie z koniczyną czerwoną, jednak na obserwowanych plantacjach spotykane nielicznie lub sporadycznie. Zapylają one skutecznie koniczynę czerwoną i obecność ich na plantacji jest bardzo pożądana. W tej grupie wystąpiły B. subterraneus, B. distinguendus, B. humilis, B. ruderatus, B. confusus, B. laesus, Andrena gravida, A. vilkella, Anthophora quadrimaculata, Eucera longicornis i Halictus rubicundus. Owadom z grupy I i II należy zapewnić optymalne warunki bytowania i objąć próbami udomowiania.
Grupa III: zaliczono tu gatunki, u których nie znaleziono pyłku koniczyny czerwonej w ogóle, bądź tylko niewielkie jego ilości. Należą tu B. lucorum, B. hypnorum, H. calceatus, H. malachurus, H. albipes, H. laevigatus, H. fulvicornis, Andrena flavipes, A. propinqua, A. bicolor, A. dorsata, Melitta leporina, M. haemorrhoidalis, Colletes daviesanus, Megachile nigriventris. Najliczniejszy w tej grupie był H. calceatus, pozostałe gatunki występowały zazwyczaj sporadycznie.
Pyłek zebrany przez przedstawicieli tej grupy pochodził głównie z roślin zachwaszczających pola koniczyny czerwonej, bądź rosnących w sąsiedztwie. Nieraz był to pyłek Sinapis arvensis, Fagopyrum sp., Melilotus sp., Campanula rapunculoides, Convolvulus arvensis oraz Achillea typ (przypuszczalnie zebrany z Tripleurospermum inodorum). Przedstawiciele
strona 80tej grupy dla T. pratense są elementem obojętnym i dla gospodarki nasiennej nie przedstawiają specjalnej wartości.
Uzyskane przez nas wyniki odnoszą się do samic i robotnic zbierających pyłek. Trzeba jednak pamiętać, że także osobniki zbierające tylko nektar mogą również zapylać kwiaty koniczyny czerwonej i są one istotnym składnikiem entomofauny wpływającej na plon nasion.
UWAGI KOŃCOWE
Wykonana praca potwierdza celowość stosowania metody pyłkowej przy ocenie zapylaczy koniczyny czerwonej a także innych upraw nasiennych. W warunkach Polski badania takie mają szczególne znaczenie w regionach, gdzie gospodarka przechodzi z drobnotowarowej na wielkotowarową. Stale wzrastające powierzchnie monokultur mogą doprowadzić do spadku plonów mimo optymalnej agrotechniki i prawidłowego nawożenia. Rośliny owadopylne muszą być bowiem oblatywane przez określone gatunki zapylaczy, a ich znaczenie dla gospodarki nasiennej można dokładnie określić właśnie na podstawie analizy pyłkowej. Niejednokrotnie bowiem łowiono owady na określonej roślinie, niosące jednak na ciele zupełnie inny pyłek. W takich przypadkach ich znaczenie jako zapylaczy jest co najmniej dyskusyjne. Sama bowiem liczba owadów spotkanych na danej uprawie nie świadczy jeszcze o ich roli zapylającej.
Uzyskane przez nas wyniki wskazują na celowość kontynuacji badań zespołowych prowadzonych przez palinologów i entomologów. Pozwolą one na dokładną ocenę błonkówek pszczołowatych spotykanych w uprawach nasiennych w różnych warunkach przyrodniczych.
PIŚMIENNICTWO
Akerebrg E., (1960) — Pollination and setting in red clover, lucerne and rape. XVII Congr. Internazion. degli Apicoltori, Bologna, II vol. 185—201.
Anasiewicz A. (1975) — The bees (Apoidea, Hymenoptera) on alfalfa (Medicago media Pers.) plantations, II. Trophis relationship to vegetation. Ekol. Pol. 23: 147—162.
Anasiewicz A., Warakomska Z. (1969) — Occurrence of bumble-bees on alfalfa (Medicago media Pers.) in the province of Lublin and pollen analysis of their pollen loads. Seria A, 17: 587—609.
Anasiewicz A., Warakomska Z. (1971) — Anallysis of pollen collected by wild Apoidea from fruit trees and bushes. Ekol. Pol. 19: 509—523.
Andrejew W. N. (1926) — Pylca sobierajemaja pčołami. Charków.
Armbruster L., Oenike G. (1934—35) — Pollenformen und Honigherkunft-Bestimmung. Verlag Archiv für Bienenkunde. Berlin.
Bornus L., Biliński M., Jabłoński B. (1975) — Hummelzuchtversuche haben eine reiche Tradition. Supplément au Bulletin Technique Apicole. 2: 279—290.
strona 81Demianowicz Z. (1957) — O oblatywaniu przez pszczoły dwu odmian koniczyny czerwonej. Pszczeln. Zesz. Nauk. 1: 79—93.
Dylewska M. (1974) — Klucze do oznaczania owadów Polski, część XXIV, Błonkówki — Hymenoptera, 68 d: 3—79. Warszawa PWN.
Góral St. (1968) — Wpływ nektarowania i oblotu owadów na osadzanie nasion u di- i tetraploidalnej koniczyny czerwonej (Trifolium pratense L.). Cz. II. Zapylanie i osadzanie nasion. Roczniki Nauk Roln. 95—A—1: 113—138.
Gromisz M. (1972) — Ocena morfologiczna pszczół z pasiek zarodowych. Pszczeln. Zesz. Nauk. 16: 1—22.
Hodges D. (1952) — The pollen loads of the honeybee, Bee Reas. Assot. Limited. London.
Honczarenko J. (1965) — Trzmiele (Bombus Latr.) zapylające koniczynę czerwoną (Trifolium pratense L.) w okolicach Szczecina. Szczec. Tow. Naukowe, Wydz. Nauk Przyrodn.-Roln. 20, 1: 1—63. Szczecin.
Jabłoński B. i inn. (1972) — Nektarowanie koniczyny czerwonej (Trifolium pratense L.) w kilku miejscowościach Polski. Pszczeln. Zesz. Nauk 16: 91—124.
Louveaux J. i inn. (1970) — Les méthodes de la mélissopalynologie. Apidologia, 2: 211—227.
May J. (1959) — Čmielaci w ČSR, jeich bionomije, chov a hospodařsky wýznam. Praha.
Pittioni B. (1939) — Die Hummeln und Schmarotzerhummeln der Balkan-Halbinsel, B. 12, Sofia.
Ruszkowski A. (1970) — Badania nad roślinami pokarmowymi trzmieli. Pam. Puł., Supl. do zesz. 37: 1—60.
Ruszkowski A., Biliński M. (1968) — Oblot koniczyny czerwonej przez trzmiele. Pam. Puł. 31: 201—220.
Strawiński K. (1959) — Trzmiele jako zapylacze koniczyny. Pol. Pismo Ent. 1—2: 63—76.
Warakomska Z. (1972) — Badania nad wydajnością pyłkową roślin. Pszczeln. Zesz. Nauk. 16: 63—90.
Wawryn T. (1970) — Wykorzystanie pszczół w podnoszeniu plonu nasion koniczyny czerwonej (Trifolium pratense L.). Dyssertacja, Biblioteka Główna AR w Lublinie.
Wodehouse R. P. (1959) — Pollen Grains. Hafner Publishing co. New York.
Wójtowski F. (1963) — Observations on the biology and reproduction of bumble-bees (Bombinae). 13: 3—18. Zoologica Poloniae.
Wójtowski F. (1963) — Observations on the construction and arrangement of bumble-bee nests (Bombinae). Zoologica Poloniae 13: 137—152.
Wójtowski F. (1964) — Z doświadczeń nad tworzeniem przenośnych kolonii porobnic (Anthophora parietina F.). Roczn. WSR Poznań, 19: 177—184.
Wójtowski F. (1965) — Zastosowanie błonkówek pszczołowatych z rodzaju Bombus Latr. oraz Anthophora Latr. (Hymenoptera, Apoidea) do zapylania plantacji nasiennych roślin motylkowych. Roczn. WSR Poznań, 24: 223—274.
Wójtowski F. (1971) — Bioekologiczne i techniczne problemy hodowli i praktycznego użytkowania pszczół samotnic. Wiadomości Ekol. 17: 53—58.
Zander E. (1937, 1941, 1951). Beiträge zur Herkunftsbestimmung bei Honig, II, III, V, Verlag Liedloft Loth Michaelis. Leipzig.
strona 82ПЫЛЬЦЕВОЙ МЕТОД ОЦЕНКИ НАСЕКОМЫХ ОПЫЛЯЮЩИХ КРАСНОЙ КЛЕВЕР
А. Анасевич, З. Варакомска
Резюме
Авторы применили метод пыльцевого анализа взятка диких насекомых посещающих вокруг семенников красного клевера. В 1965—1968 гг. велись районные исследования в четырех местностях люблинского воеводства. На намеченных плантациях дважды на неделе отлавливали дикие Апоидеа в течение 15 минут в 5 временах дня.
Вместе скоплено материал составляющий 3647 особей принадлежащих к 72 видам (таб. 1). Среди них, огромное большинство составляли шмели (3024 особи), а преоблагали виды Bombus terrestris, B. lapidarius. Из собранного материала выделили самки диких пчел и шмелей, а также рабочие пчелы шмелей (всего 2473). Эти особи тщательно осмотрено и на теле 1213 особей принадлежащим к 37 видам, нашли пылинку, из которой сделали препараты. На основании пыльцевого качественного анализа, составлено флористический перечень облетаемых ими растений. Результаты исследований представлено в таблицах 1, 2, 3.
Микроскопический анализ пылинки обнаружыл, что у 31 вида нашли пыльца красного клевера, которая преоблагала у 21 вида. Почти все шмели собрали пыльца клевера, свидетельствует о том, что они сыграют самую большую роль в семенном хозяйстве этого растения в исследованном раионе. На основании результата пыльцевого анализа выделено 3 группы Апоидеа с разной потребительской для семеноводства стоимостью красного клевера. Приведенные виды в группе I и II следует одомашнить и гарантировать им оптимальные условия житья. Самым ценными красного клевера являются виды: B. hortorum, B. lapidarius. B. muscorum, B. silvarum. Эти виды очень верные клеверу и выступают в большом количестве Внимания заслуживает также шмель Bombus terrestris с коротким хоботком. Он выступает в большом количестве, а половиной его сборов была пыльца красного клевера.
Дикие пчелы имеют меньшее участие в опылении цветов красного клевера, учитывая как их немногочисленное выступание, так и сравнительно меньше трофические связы с этим растением. Хотя у видов Andrena geliare, Halictus tumulorum и у нескольких других был на теле большой процент пыльца красного клевера, доходящий до даже 100%, то однако, принимая во внимание малое участие их популяции в облете плантации, они не могли сыграть большей роли в растительной продукции этого растения.
POLLEN METHOD OF EVALUATION INSECTS POLLINATING RED CLOVER
A. Anasiewicz, Z. Warakomska
Summary
The authors used pollen analysis method for the evaluation of pollen loads of wild Apoidea visiting red clover. In 1965—68 investigations were carried out in four places of the Lublin district.
On the selected plantations twice per week wild Apoidea were collected 5 times a day for 15 minutes. The total of 3647 specimens were collected which were classified in to 72 species (tab. 1). The majority of the above were bumble bees (3029), mainly Bombus terrestris and B. lapidarius.
strona 83Microscopic analysis of pollen indicated that T. pratens pollen was found at 31 species which dominated at 21 species (tab. 2, 3). Three groups of Apoidea of different value for pollination of T. pratense were separated on the basis of microscopic analysis.
The most valuable pollinators of T. pratense are: B. hortorum, B. lapidarius, B. muscorum, B. silvarum. The short tongue bumble bee B. terrestris is worth mentioning. It is found in great numbers and half of their pollen was from T. pratense.
Wild bees are not so important for the pollination of T. pratense. Admittedly some species, as Andrena gelriae, Halictus tumulorum and some others, had as much as 100% of T. pratense pollen on their bodies, but they do not constitute a large population on the lowers of red clover.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 70: „Ambruster” → Armbruster
- s. 72, tab. 1: „T. protense” → T. pratense
- s. 72, tab. 1: „B. silvarium” → B. silvarum
- s. 72, tab. 1: „B. substerraneus” → B. subterraneus
- s. 72, tab. 1: „B. ruderarus” → B. ruderatus
- s. 72, tab. 1: „B. distinquendus” → B. distinguendus
- s. 73, tab. 1: „Clison furcatus” → Clisodon furcatus
- s. 74, tab. 1: „H. sextrigatus” → H. sexstrigatus
- s. 74, tab. 1: „H. palens” → H. pallens
- s. 74, tab. 1: „planidens Girand.” → planidens Giraud.
- s. 78, tab. 2: „Onobrychis viaciaefolia” → Onobrychis viciaefolia
- s. 78, tab. 2: „Melandium album” → Melandrium album
- s. 79: „A. vilkella” → A. wilkella
- s. 80, piśmiennictwo: „Akerebrg” → Akerberg
- s. 80, piśmiennictwo: „Trophis relationship” → Trophic relationship
- s. 80, piśmiennictwo: „Anallysis” → Analysis
- s. 81, piśmiennictwo: „jeich” → jejich
- s. 81, piśmiennictwo: „Liedloft” → Liedloff
- s. 82, streszczenie: „преоблагали” → преобладали
- s. 82, streszczenie: „обнаружыл” → обнаружил
- s. 82, streszczenie: „преоблагала” → преобладала
- s. 82, streszczenie: „раионе” → районе
- s. 82, streszczenie: „связы” → связи
- s. 82, streszczenie: „Andrena geliare” → Andrena gelriae
- s. 82, streszczenie: „EVALUATION INSECTS” → EVALUATION OF INSECTS
- s. 83, streszczenie: „T. pratens pollen” → T. pratense pollen
- s. 83, streszczenie: „lowers of red clover” → flowers of red clover
