METODA WYCHOWU MATEK I DIPLOIDALNYCH TRUTNI Z JAJ POZA ULEM

tekst: Jerzy Woyke

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok VII, 1963 — Jerzy Woyke

strona 63

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK VII, Nr 2 GRUDZIEŃ 1963

Jerzy Woyke

Zakład Pszczelnictwa Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego, Skierniewice

WSTĘP

Od dawna stwierdzono, że hodowla wsobna wywołuje u zwierząt obniżenie żywotności potomstwa. Mackensen (1951) wykazał, że przy kojarzeniu pszczół w bliskim pokrewieństwie, część matek produkowała w plastrach pszczelich rozstrzelony czerw pomimo, że matki składały jaja do wszystkich komórek. Dalsze badania Mackensena (1955), Laidlawa, Gomesa i Kerra (1956) oraz Hachinohe i Jimbu (1958) potwierdziły uprzednie spostrzeżenia oraz wykazały, że zjawisko to zachodzi czasem również w wyniku kojarzenia osobników niespokrewnionych. Codziennie prowadzone obserwacje wykazały, że znikał czerw między trzecim a czwartym dniem po złożeniu jaja, czyli w dniu wylęgu larw. Na tej podstawie wyciągnięto wniosek, że homozygotyczna kombinacja pewnych alleli w zapłodnionym jaju wywołuje ich zamieranie. Uważano, że larwy nie wylęgają się z takich jaj i te ostatnie są usuwane przez pszczoły z komórek plastra.

Woyke (1962) wykazał jednak, że jaja składane przez wszystkie matki kojarzone w bliskim pokrewieństwie rozwijają się normalnie i larwy wylęgają się. Następnie udowodnił, że nie jaja, lecz młode larwy znikały w ulu z komórek plastra najczęściej w ciągu sześciu godzin po wylęgu. Dalsze badania wykazały (Woyke 1963 a, b), że te znikające larwy były trutowe. W ten sposób udowodniono, że przy pewnym sposobie kojarzenia, larwy trutowe mogą wylęgać się również z jaj zapłodnionych. Obserwacje prowadzone w specjalnie przygotowanych normal-

  • Badania niniejsze zostały przeprowadzone częściowo z zasiłku Ministerstwa Rolnictwa Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej (U.S.D.A.).
strona 64

nych ulach, lub ulikach obserwacyjnych dowiodły, że młode larwy trutowe wylęgnięte z jaj zapłodnionych, były zjadane przez pszczoły (Woyke 1963 a, d). Wyraźnie można było zauważyć, że zjadane larwy były żywe i nie wykazywały zmniejszonej żywotności. Istniała więc podstawa do przypuszczeń, że można je będzie dalej wychowywać. Larwy te trzeba było jednak chronić przed dostępem pszczół. Całkowity wychów czerwiu należało więc prowadzić poza ulem. Wychów trutni z zapłodnionych jaj miałby duże znaczenie w pszczelnictwie. Należało jednak najpierw opracować metodę wychowu pszczół z jaj poza ulem. Genetyczne aspekty otrzymywania larw trutowych z zapłodnionych jaj oraz biologia tych larw zostały opisane w odrębnej publikacji (Woyke 1963 e). Tu natomiast zostanie opisana głównie metoda wychowu pszczół z jaj poza ulem.

PRZEGLĄD LITERATURY

Od dość dawna próbowano wychować pszczoły poza ulem. Umożliwiałoby to dokładne kontrolowanie warunków wychowu i pozwalałoby na szczegółowe obserwacje czerwiu.

Bertholf (1927) wyjmował z ula trzydniowe larwy robocze i przetrzymywał je w wilgotnej szalce Petriego w termostacie o temperaturze 35°C. Do karmienia używał różnych węglowodanów, przy czym najlepsze rezultaty uzyskał po karmieniu larw 50% roztworem cukru trzcinowego. Tak karmione larwy przeżywały około 60 godz. Żadna jednak nie przepoczwarczyła się.

Velich (1930) wyjmował z komórek 4-ro do 5-ciodniowe larwy i trzymał je w cieplarce. Larwy w tym wieku nie wymagały już karmienia. Z młodszych larw otrzymywał tylko okazy przejściowe i małe przedpoczwarki, które wkrótce zamierały. Doświadczenia te udawały się znacznie gorzej z larwami trutowymi. Velich tłumaczy to mniejszą odpornością trutni niż robotnic i matek. Stwierdził również, że całkowity kokon nie jest konieczny do dalszego rozwoju czerwiu. Podściółka z oprzędu jest jednak niezbędna do normalnego rozwoju.

Bardzo intensywne badania nad wychowem larw poza ulem przeprowadził Rhein (1933). Aczkolwiek udało mu się w końcu wychować pszczołę robotnicę z jaja, pisze jednak, że jest to zadanie tak trudne, iż do wychowu brał zwykle starsze 2—4-dniowe larwy, które są odporniejsze. Początkowo zasiatkował komórki w ulu i sam karmił larwy. W ten sposób otrzymał jedną robotnicę z jaja. W tym wypadku rola człowieka ograniczała się jedynie do podawania pokarmu. Sam wychów był jednak prowadzony w ulu.

strona 65

Larwy wychowywane w cieplarce, Rhein umieszczał najczęściej w woskowych miseczkach. Następnie poddawał pipetą pokarm uprzednio wyjęty z ula. Jako pokarmu używał zarówno mleczko i papkę z komórek pszczelich oraz mleczko z mateczników. Larwy przepoczwarczały się w szalkach wyłożonych muślinem. Udało mu się otrzymać dorosłe osobniki. Nie zdołał jednak otrzymać matek z larw wziętych z komórek plastra roboczego. Matki zdołał otrzymać jedynie wówczas, gdy do wychowu brał larwy, które uprzednio znajdowały się w ulu w mateczniku. Przypuszczał więc, że bezpośredni kontakt między karmicielkami a larwą jest konieczny do otrzymania matki.

Weaver (1955) zdołał jednak wykazać, że bezpośredni kontakt między larwą i karmicielkami nie jest konieczny do wychowu matki. Po usunięciu z mateczników znajdujących się tam larw matecznych, przełożył do nich 36-godzinne larwy z komórek roboczych. Larwy te przekładał następnie co dwie godziny na mleczko do nowych mateczników. Mateczniki były zabezpieczone od dostępu pszczół. Wychował w ten sposób dwie matki. W podobny sposób zdołał uzyskać dwie dalsze matki prowadząc wychów poza ulem w cieplarce w temperaturze 35°C i wilgotności ponad 75%.

Hoffman (1956) wkładała larwy w wieku od 1 do 2 dni do sztucznych mateczników, które umieszczała w cieplarce o temperaturze 35—37°C i wilgotności 100%. Larwy karmiła za pomocą pipetki w odstępach od 4 do 7 godzin pokarmem pobieranym uprzednio z plastrów ula i przechowywanym w lodówce w temperaturze 4 do 5°C. Larwy były początkowo karmione mleczkiem, a gdy przekroczyły trzeci dzień życia otrzymywały papkę. Oprzędzanie i wydalanie kału następowało w tych samych matecznikach. Następnie larwy były przenoszone do szalek wyłożonych muślinem, gdzie następowało przepoczwarczenie. Hoffman otrzymała z 1973 larw wychowywanych tym sposobem 22,6% żywych poczwarek. Poczwarki utrwalała, tak, że nie wiadomo ile i jakich otrzymałaby dojrzałych osobników.

Obszerne badania nad wychowem larw poza ulem przeprowadził również Smith (1959). Odpowiednią wilgotność utrzymywał przez umieszczanie na dnie eksykatora kwasu siarkowego o określonym ciężarze właściwym. Wilgotność powietrza w okresie odżywiania larwy wynosiła 96%. W czasie przepoczwarczania obniżono ją do 80% a po przepoczwarczeniu do 60%. Do wychowu brano zwykle niedawno wylęgnięte larwy. Umieszczano je na mleczku w porcelanowych i szklanych szalkach, które wkładano następnie do eksykatora. Larwy przenoszono codziennie na nowe mleczko. Przepoczwarczanie następowało w szalkach wyłożonych bibułą i podzielonych paskami papieru na odpowiednie przedziałki. Smith badał wpływ różnego pokarmu na wychów larw. Używał

strona 66

więc zarówno świeże mleczko z mateczników jak i mleczko oraz papkę z komórek roboczych. Ponadto używał mleczko przechowywane przez kilka miesięcy w lodówce, oraz mleczko liofilizowane. W sumie otrzymał 25% dojrzałych osobników, wśród których były zarówno matki i robotnice oraz owady pośrednie między matkami i robotnicami. Próbował również wychowywać pszczoły z jaj. W jednym wypadku udało mu się otrzymać jedną robotnicę oraz jednego owada pośredniego.

Petit (1963) przekładała małe larwy na kroplę pokarmu do sztucznych komórek wydrążonych po trzy w jednym kawałku wosku. W celu przepoczwarczenia wkładała larwy do szklanych rurek. Spośród różnych kombinacji mleczka i miodu najlepsze rezultaty dawało karmienie larw mieszaniną składającą się z 80% mleczka i 20% miodu. Dodatek kazeiny do mleczka pogarszał wyniki wychowu.

Różni autorzy próbowali również wychowywać larwy na pokarmie sztucznym. Taki wychów udawał się jednak tylko z larwami starszymi, w wieku około trzech dni, tzn. larwami które pszczoły zaczęły już karmić papką.

Michael i Abramowitz (1955) próbowali opracować metodę, która pozwalałaby na przeprowadzenie poza ulem badań nad chorobami czerwiu. Początkowo umieszczali larwy w szklanych cylinderkach i karmili je miodem. Larwy w wieku od 1 do 2 dni nie przeżywały jednak nawet 48 godzin. Starsze larwy przeżywały w różnych seriach średnio od 5,0 do 8,3 dnia. Następnie autorzy ci opracowali inną metodę. Kładli mianowicie na dno szalki bawełnianą wyściółkę, którą nasycali wodnym roztworem zawierającym 25% miodu i 10% ekstraktu drożdży browarnianych. Wszystko to nakrywali plastykową siatką na której umieszczali trzydniowe larwy. Po dwu do trzech dniach przenosili larwy do przepoczwarczenia, do szalki z dnem pokrytym woskiem. W ten sposób uzyskali dorosłe pszczoły.

Rhein (1956) używając swej uprzedniej techniki karmił starsze larwy mieszaniną pyłku, miodu i wody w stosunku 3 : 20 : 65. Larwy przepoczwarczały się tylko wówczas gdy do mieszaniny tej dodawano mleczka z mateczników.

Wreszcie Hoffman (1960) karmiła trzydniowe larwy mieszaniną miodu lub cukru, drożdży browarnianych, żelatyny i wody w stosuku 1 : 2 : 1 : 7. Starsze larwy otrzymywały mieszaninę bogatszą w węglowodany a uboższą w białko (drożdże i żelatyna) w proporcji wagowej węglowodanów do białka i do wody jak 3 : (1—2) : 7. Z trzydziestu dwu larw otrzymano sześć robotnic.

Wychowem trutni poza ulem zajmował się jedynie Rhein (1951). Stosował przy tym taką samą technikę jak przy wychowie larw płci żeńskiej (1933). Pisze on obecnie, że eksperymentowanie z młodymi larwami

strona 67

trutowymi jest pełne niepowodzeń i dlatego brał do wychowu larwy starsze o wadze 51 do 123 mg, które w ulu są już karmione papką. Zdołał on otrzymać poczwarki w wieku trzech do siedmiu dni. Wychowywał również trzy młode larwy trutowe otrzymując poczwarki w wieku czterech do siedmiu dni.

Jay (1961) wychowywał dalej larwy, które uprzednio zostały wykarmione całkowicie w ulu. Do przepoczwarczania umieszczał je w żelatynowych kapsułkach o wielkości naturalnych komórek.

Z przedstawionego przeglądu badań wynika, że dotychczas wychowywano pszczoły poza ulem zwykle z larw starszych, gdyż wychów młodszych był bardzo utrudniony. Poza robotnicami i jednym owadem pośrednim, ze stadium jaja nie wychowano do tej pory poza ulem ani trutni ani matek.

MATERIAŁ I METODA

Badania opisywane w niniejszej pracy przeprowadzono w Zakładzie Pszczelnictwa S.G.G.W. w 1962 r.

W sumie wychowywano ponad 770 larw. Część larw tworzyła jednak tylko próbne serie wychowu. Około 300 larw utrwalono we wczesnych stadiach rozwoju dla przeprowadzenia badań mikroskopowych. W niniejszej pracy opisywane są głównie badania, dotyczące 370 larw, które miały możliwość dalszego rozwoju.

Jaja pobierane do wychowu pszczół pochodziły od matek hodowanych przez kilka pokoleń w bliskim pokrewieństwie. Matki te składały do roboczych komórek plastra jaja, z których w ulu rozwijało się jedynie 50% larw. Drugą połowę larw stanowiły trutnie z zapłodnionych jaj, które są w ulu zjadane przez pszczoły. Procent przeżywalności larw w ulu badano uprzednio opisaną metodą (Woyke 1962, 1963b).

Celem uzyskania jaj o znanym wieku postępowano dwojako. Pierwszy sposób polegał na tym, że wstawiano do ula w środek gniazda plaster o komórkach roboczych a następnie sprawdzano codziennie kiedy matka złożyła tam jaja.

Przy drugim sposobie odnajdywano w ulu matkę po czym zamykano ją pod kołpakiem z kraty odgrodowej na pustym plastrze w środku gniazda. Matka pozostawała zamknięta przez 1 dzień. Zanim najstarsze jaja osiągnęły wiek trzech dni, wycinano odpowiedni kawałek plastra i umieszczano w cieplarce. Czasem brano również jaja o nieznanym wieku. Ażeby uzyskać możliwie najstarsze jaja wycinano plaster w pobliżu miejsca gdzie właśnie zaczynały wylęgać się larwy. Przy pomocy mikroskopu stereoskopowego upewniano się, że są to jaja trzydniowe.

strona 68

Widać w nich embrion, a obydwa końce zawierają jedynie przezroczysty płyn.

Komórki wyciętego plastra skracano po czym wkładano go do szalki Petriego lub do cylindra, na których dnie znajdowało się trochę wody. Naczynia wraz z plasterkami umieszczono w cieplarce w temperaturze 34,5°C.

Następnie oglądano pod mikroskopem stereoskopowym co trzy godziny wszystek czerw. Larwy, które w międzyczasie wylęgły się z jaj, przekładano na mleczko pszczele.

Wszystkie przełożone larwy trzymano w cieplarce w eksykatorze zaopatrzonym w boczny tubus z umieszczoną w nim rurką fermentacyjną z wodą. Takie urządzenie zapobiegało zmianie ciśnienia w eksykatorze na skutek wahań temperatury. W eksykatorze utrzymywano żądaną wilgotność przez umieszczenie na dnie kwasu siarkowego o oznaczonym ciężarze właściwym. Względna wilgotność powietrza wynosiła w pierwszym okresie badań przez cały czas 96% (c. wł. kwasu 1,05). W następnych doświadczeniach larwa przebywała przez pierwszy dzień w atmosferze o wilgotności względnej 100% (czysta woda) a następnie 96%.

Larwy, przenoszone na mleczko, były wkładane do wyjętych z ula mateczników, z których usunięto znajdującą się tam larwę mateczną. Do jednego matecznika przekładano od razu cztery do dziesięciu, a najczęściej pięć do ośmiu larw. Przez pierwsze trzy dni przekładano je codziennie na świeże mleczko do nowych mateczników wyjętych z ula. W kolejnych dniach wkładano do poszczególnych mateczników stopniowo coraz mniej larw. Czwartego dnia przekładano je na świeże mleczko nie do mateczników, lecz do małych naczyniek wagowych, gdzie znowu zwiększono liczbę larw. Podobnie jak uprzednio, codziennie przenoszono je na świeży pokarm pobrany z ula.

W początkowym okresie badań używano mleczko z mateczników, w których znajdowały się larwy mateczne nie starsze niż trzy dni. Nie zwracano jednak dokładnej uwagi na ich wiek. Później brano jedynie mleczko z takich mateczników, w których znajdowały się larwy w podobnym wieku jak wychowywane w cieplarce. W szczególności zwracano uwagę na to, aby wylęgnięte w cieplarce larwy były najpierw wkładane na mleczko wzięte z mateczników od możliwie najmłodszych larw matecznych. Czasem nowo wylęgnięte larwy przekładano najpierw do komórek pszczelich na mleczko od najmłodszych larw roboczych. Oczywiście taki kawałek plastra z przełożonymi larwami pozostawał w eksykatorze w cieplarce. W ostatnim okresie badań, czterodniowe larwy przekładano nie na mleczko, lecz na papkę. Pobierano ją z komórek plastra za pomocą specjalnej pipetki, skonstruowanej w ten sposób, że papka

strona 69

zbierała się na dnie próbówki. Piątego dnia sprawdzano płeć larw i diploidalne trutnie oddzielano od samic. Każdą larwę przekładano zależnie od jej wielkości, rozpoczęcia oprzędzania i wydalania przez nią przezroczystego żółtawego płynu na przepoczwarczenie. Larwy płci żeńskiej przekładano zwykle 6 do 7 dnia, a trutowe 9 do 10 dnia.

Te, które przez cały okres wychowu były karmione mleczkiem, przekładano do mateczników tylko co zakrytych w ulu. W tym celu, wycinano w bocznej ściance takiego matecznika otwór, przez który usuwano znajdującą się tam larwę mateczną. Przez tenże otwór wkładano larwę wychowywaną dotychczas w cieplarce. Matecznik przylepiony do korka wkładano w ten sposób do probówki, aby boczna jej ścianka zakrywała otwór wycięty w mateczniku. Pozwalało to obserwować co dzieje się wewnątrz. Larwa, dzięki umieszczeniu jej w mateczniku a nie np. w szalce, miała możność odżywiać się podczas oprzędzania, jak to normalnie czyni w tym czasie w ulu. Mateczniki, z larwami normalnej wielkości, umieszczono w pozycji pionowej, a z larwami mniejszych rozmiarów — skośnie.

Larwy płci żeńskiej, karmione w ostatnim okresie odżywiania papką oraz wszystkie larwy trutowe, umieszczono na przepoczwarczanie w szalkach podobnych do opisanych przez Smitha (1959). Szalkę Petriego, na której dnie umieszczono bibułę lub gazę, dzielono za pomocą pasków kartonu na prostokątne przedziałki. Były one mniejsze niż podawane przez Smitha i wielkością zbliżały się do odpowiednich komórek trutowych lub roboczych względnie mateczników.

Wszystkie oprzędzające. się larwy umieszczono w eksykatorze o wilgotności powietrza wynoszącej 80% (ciężar właściwy kwasu 1,200). Po przepoczwarczeniu wilgotność obniżano w dalszym ciągu do około 60%. Larwy jedenastu ostatnich serii wychowu ważono przed przełożeniem ich do przepoczwarczania.

W czasie karmienia larw zapisywano codziennie ile ich pozostało przy życiu. Dorosłe osobniki przeważnie utrwalano i przechowywano w alkoholu lub formalinie.

WYNIKI

Jednym z istotnych składników niniejszych badań było wypracowanie samej metody wychowu pszczół z jaja poza ulem. Metoda ta została opisana w poprzednim rozdziale. Aczkolwiek celem pracy nie było badanie wpływu środowiska na żywotność larw, to jednak w czasie kolejnych prób jak też w trakcie właściwego wychowu zdołano uchwycić wpływ niektórych czynników na badane larwy.

strona 70

WPŁYW WARUNKÓW WYCHOWU NA MŁODSZE LARWY

Wydaje się, iż najważniejszymi czynnikami wpływającymi na rezultat wychowu jest utrzymywanie właściwej wilgotności i dostarczanie odpowiedniego pokarmu.

Larwy trzymane przez cały czas wychowu w atmosferze o wilgotności 100% nie rozwijały się dobrze. Wiele lepsze rezultaty uzyskano, gdy wilgotność względną utrzymywano na poziomie 96%. Ten procent wilgotności był jednak zbyt niski dla mleczka podawanego przez pszczoły najmłodszym larwom. Takie mleczko wysychało niezależnie od tego czy znajdowało się w matecznikach czy w komórkach pszczelich. Najlepsze rezultaty osiągnięto, gdy larwy wylęgnięte w cieplarce przenoszono na mleczko wzięte od najmłodszych larw z ula i następnie trzymano je przez pierwszy dzień w wilgotności 100%. Drugiego dnia wilgotność obniżono do poziomu 96%.

Mleczko pszczele, dostarczane przez pszczoły wylęgającym się i najmłodszym larwom, jest przezroczyste i wodniste. Różni się ono wyraźnie od białego mleczka dostarczanego później. Wydaje się, że to wodniste mleczko jest bardzo potrzebne najmłodszym larwom. Wychowywane sztucznie larwy rozwijały się lepiej, jeżeli je najpierw przekładano na to wodniste mleczko.

Larwy karmione mleczkiem z mateczników, do których pszczoły dostarczały je tylko w przeciągu jednej doby nie rozwijały się dobrze. Rosły one lecz dostawały duże, brązowo-przezroczyste plamy. Następnie ginęły bądź w stadium larwalnym bądź w stadium przedpoczwarki w czasie przepoczwarczania się. Miało to miejsce również w tym wypadku, jeżeli mleczko brano z mateczników, do których poprzedniego dnia włożono larwy dwudniowe lub starsze. Najlepsze rezultaty wychowu osiągnięto jeżeli dla otrzymania mateczników przekładano do sztucznych miseczek w ulu możliwie najmłodsze larwy, a następnie dla wychowywanych w cieplarce, brano mleczko od larwy w podobnym wieku.

PRZEŻYWALNOŚĆ LARW WYCHOWYWANYCH DO PIĄTEGO DNIA ŻYCIA NA MLECZKU

Ponieważ wychowywane larwy pochodziły od matek, które produkowały 50% jaj homozygotycznych pod względem alleli płciowych, więc połowę larw stanowiły samice a połowę trutnie z zapłodnionych jaj. Płeć żywych wychowywanych larw można było określić bezbłędnie dopiero piątego dnia. Do tego czasu zarówno samice jak i trutnie z zapłodnionych jaj były wychowywane razem. Szczegółowa analiza żywotności larw trutowych z zapłodnionych jaj w stosunku do larw samiczych nie zostanie tu przeprowadzona, gdyż uczyniono to już uprzednio. (Woyke 1963 e).

strona 71

Tabela 1 Żywotność larw płci żeńskiej i diploidalnych trutni wychowywanych z jaj w cieplarce Viability of female and diploid drone larvae reared in incubator from the egg stage

Nr matki i serii Queen and series No. Liczba przełożonych larw No. of grafted larvae % larw żywych w kolejnych dniach %. of alive larvae in succesive days: 1 % larw żywych w kolejnych dniach: 2 % larw żywych w kolejnych dniach: 3 % larw żywych w kolejnych dniach: 4 % larw żywych w kolejnych dniach: 5 Liczba larw żywych po 5 dniach No. of larvae after 5 days Procent płci Percent of sex: Larwy żeńskie female Procent płci Percent of sex: Larwy męskie male Procent płci Percent of sex: nierozpoznane undistinguished
266 I 27 92,6 85,2 70,4 48,1 37,0 10 40,0 50,0 10,0
II 39 94,9 89,7 87,2 79,5 71,8 28 42,8 57,1
581 I 13 92,3 92,3 92,3 92,3 92,3 12 41,6 58,3
II 42 97,6 92,9 83,3 76,2 66,7 28 46,4 50,0 3,6
652 IV 36 100,0 100,0 100,0 97,2 86,1 31 67,7 32,3
V 30 100,0 90,0 76,7 70,0 50,0 15 26,7 46,7 26,7
VI 9 100,0 100,0 100,0 55,6 44,4 4 50,0 25,0 25,0
VII 12 100,0 100,0 100,0 100,0 83,3 10 50,0 50,0
VIII 23 100,0 65,2 60,8 60,8 52,1 12 41,7 58,3
IX 29 100,0 100,0 96,6 86,2 86,2 25 60,0 40,0
X 34 88,2 79,4 58,8 52,9 50,0 17 35,3 58,8 5,9
XI 15 86,7 86,7 73,3 66,7 66,7 10 30,0 70,0
XII 7 100,0 71,4 57,1 57,1 57,1 4 100,0 —
XIII 6 100,0 83,3 66,7 66,7 66,7 4 50,0 50,0
XIV 12 91,7 91,7 91,7 83,3 66,7 8 50,0 50,0
XV 32 93,8 87,5 87,5 84,4 78,1 25 60,0 40,0
XVI 4 100,0 100,0 75,0 75,0 75,0 3 33,3 66,7
Razem Total
Licz. No. 370 355 330 291 276 246 246 121 117 8
% 100 95,9 89,2 78,6 74,6 66,5 100 49,2 47,6 3,2
% martwych % dead 0 4,1 6,7 10,6 4,0 8,1

Procent przeżywalności w poszczególnych dniach przedstawiono w tabl. 1. Wynika z niej, że ilość larw pozostała przy życiu w kolejnych dniach wychowu stopniowo zmniejszała się. W jednej serii udało się jednak utrzymać w ciągu czterech dni 100% żywych larw. Piątego dnia pozostało w różnych seriach od 37,0 do 92,3% żywych larw. Przeżywalność larw z wszystkich serii wynosiła w kolejnych dniach odpowiednio 95,9%, 89,2%, 78,6%, 74,6% i wreszcie piątego dnia pozostało przy życiu 66,5%. Razem więc dla wszystkich serii ginęło w poszczególnych dniach od 4,0% do 10,6% średnio 6,6% larw. Nie zauważono w jakimś dniu wyraźnego wzrostu śmiertelności. Piątego dnia wychowu można było

strona 72

według kryteriów uprzednio opisanych (Woyke 1963 c) rozróżnić płeć żywych larw. Jak wynika z tabeli nr 1, po pięciu dniach wychowu pozostało przy życiu 49,2% larw płci żeńskiej i 47,6% płci męskiej. U 3,2% słabo rozwiniętych larw nie udało się w tym dniu rozróżnić płci. Tak więc widać, że po pięciu dniach wychowu pozostało przy życiu prawie tyle samo larw trutowych z zapłodnionych jaj co larw płci żeńskiej. Wynika z tego, że żywotność larw trutowych z jaj zapłodnionych jest do piątego dnia taka sama jak larw robotnic czy matek. Wynik ten jest tym bardziej zaskakujący jeżeli zważy się, że larwy trutowe są w ulu zjadane w ciągu kilku godzin po wylęgnięciu.

PORÓWNANIE WYNIKÓW DALSZEGO WYCHOWU LARW NA MLECZKU I PAPCE

W piątym dniu wychowu część larw przenoszono w dalszym ciągu na mleczko ze starszych mateczników. Część jednak larw przenoszono na papkę pobieraną z plastra od starszych larw robotnic. Miarą wpływu pokarmu na rozwój larw może być ciężar jaki osiągały one w chwili przełożenia do przepoczwarczania. Niestety ważono tylko larwy jedenastu ostatnich serii. Otrzymane wyniki przedstawiono graficznie na wykresie nr 1, a zestawienie wyników podano w tabeli 2. Zarówno na wykresie jak i z tabeli widać, że larwy płci żeńskiej karmione przez cały czas mleczkiem osiągały wagę od 106 do 275 mg a karmione w ostatnich dniach papką od 175 do 385 mg. Zarówno ciężar najmniejszych jak i największych larw karmionych papką jest większy od tegoż ciężaru larw

Tabela 2 Waga larw płci żeńskiej i diploidalnych trutni karmionych w ostatnich dniach życia mleczkiem lub papką Weight of female and diploid drone larvae fed in the last days with royal jelly or mixed food of older worker larvae

Płeć Sex Rodz. pokarmu Kind of food Sztuk No. Rozpiętość Range mg. Średnia i błąd Mean and standard error mg. Średnie odchylenie Standard deviation mg.
Samice Females Mleczko Royal jelly 33 106—275 173,6 ± 6,6 37,7
Samice Females Papka Mixed food 15 175—385 261,5 ± 12,6 48,9
Trutnie Drones Mleczko Royal jelly 15 115—312 199,1 ± 16,2 62,9
Trutnie Drones Papka Mixed food 13 258—500 406,1 ± 19,5 70,4
strona 73

karmionych tylko mleczkiem. Larwy karmione przez cały czas mleczkiem osiągały najczęściej ciężar od 160 do 180 mg, a średnio 173,6 mg, natomiast karmione w ostatnich dniach papką osiągały najczęściej ciężar od 260 do 280 mg, a średnio 261,5 mg. Tak więc średni ciężar larw płci

Ryc. 1.. Waga larw płci żeńskiej i diploidalnych trutni karmionych w ostatnich dniach mleczkiem lub papką
Ryc. 1.. Waga larw płci żeńskiej i diploidalnych trutni karmionych w ostatnich dniach mleczkiem lub papką A. Larwy płci żeńskiej karmione mleczkiem. B. Larwy płci żeńskiej karmione papką. C. Larwy diploidalnych trutni karmione mleczkiem. D. Larwy diploidalnych trutni karmione papką Fig. 1. Weight of female and diploid drone larvae fed in the last days with royal jelly or mixed food of older worker larvae A. Female larvae fed with royal jelly. B. Female larvae fed with mixed food. C. Diploid drone larvae fed with royal jelly. D. Diploid drone larvae fed with mixed food
strona 74

żeńskiej karmionych w ostatnich dniach papką wynosił 150,6% w stosunku do ciężaru larw żywionych tylko mleczkiem.

Larwy trutni z zapłodnionych jaj karmione przez cały czas tylko mleczkiem ważyły od 115 do 312 mg, natomiast karmione od piątego dnia papką — od 258 do 500 mg. Średni ciężar larw diploidalnych trutni odżywianych tylko mleczkiem wynosił 199,1 mg podczas gdy karmionych papką — 406,1 mg. Tak więc średni ciężar larw trutowych karmionych papką wynosił 204,0% ciężaru larw karmonych tylko mleczkem.

Zadziwiający jest tak znaczny wzrost larw odżywianych w ostatnich dniach papką w stosunku do karmionych przez cały czas mleczkiem. Zwykle natomiast uważa się, że mleczko jest bardziej odżywcze niż papka. Pojedyncze larwy płci żeńskiej karmione papką (385 mg) były znacznie cięższe od larw matecznych wychowywanych w ulu (322,6 mg.). Natomiast u diploidalnych trutni, nawet średni ciężar (406,1 mg.) przewyższał największy ciężar osiągany przez larwy trutowe w ulu (384,8 mg.). Oczywiście najcięższe larwy trutowe wychowywane w laboratorium (500 mg.) ważyły znacznie więcej niż karmione w ulu przez pszczoły. Na papce można więc było wychowywać pszczoły olbrzymy. Prawdopodobnie w papce brak jest czynnika hamującego wzrost i wywołującego wcześniejsze przepoczwarczanie się jak to dzieje się w mateczniku. W ulu czynnikiem takim może być brak pokarmu, który występuje po zasklepieniu komórki plastra.

PORÓWNANIE PRZEŻYWALNOŚCI I PRZEPOCZWARCZANIA LARW KARMIONYCH W OSTATNICH DNIACH MLECZKIEM LUB PAPKĄ

Ilość larw jaka przeżyła do chwili przełożenia ich na przepoczwarczanie i ilość przepoczwarczonych przedstawiono w tabl. 3. Nie uwzględniono tam jedynie larw serii pierwszej i ostatniej jak i kilku innych, które z pewnych względów techncznych nie mogły się przepoczwarczyć.

Z tabeli 3 widać, że spośród larw płci żeńskiej karmionych tylko mleczkiem przeżyło do chwili przełożenia na przepoczwarczenie około 80% tych, które żyły w piątym dniu wychowu. Procent żywych larw, które były karmione w ostatnich dniach papką był nieznacznie wyższy. Spośród larw karmionych mleczkiem całkowicie przepoczwarczało się 21%, a spośród karmionych papką 34% czyli wyraźnie więcej. Część poczwarek nie zrzuciła całkowicie skórki larwalnej. W takim wypadku bez skórki była tylko głowa i część tułowia. Poczwarki tak wyglądające określono jako przepoczwarczone częściowo. Zamierały one zwykle w trakcie dalszego wychowu.

Spośród larw trutowych żywych w piątym dniu, przeżyło do chwili przełożenia do przepoczwarczania 56% karmionych tylko mleczkiem

strona 75

Tabela 3 Żywotność larw karmionych mleczkiem lub papką Viability of larvae fed with royal jelly or mixed food

Treść Contents Larwy płci żeńskiej Female larvae: Mleczko Royal jelly: Liczba No. Larwy płci żeńskiej Female larvae: Mleczko Royal jelly: % Larwy płci żeńskiej Female larvae: Papka Mixed food: Liczba No. Larwy płci żeńskiej Female larvae: Papka Mixed food: % Larwy diploidalnych trutni Diploid drone larvae: Mleczko Royal jelly: Liczba No. Larwy diploidalnych trutni Diploid drone larvae: Mleczko Royal jelly: % Larwy diploidalnych trutni Diploid drone larvae: Papka Mixed food: Liczba No. Larwy diploidalnych trutni Diploid drone larvae: Papka Mixed food: %
5-cio dniowe larwy 5 days old larvae 87 100 29 100 70 100 30 100
Przełożono do przepoczwarczenia Transferred to pupation 69 79 24 83 39 56 17 57
Przepoczwarczone całkowicie Pupated completly 18 21 10 34 8 11 9 32
Przepoczwarczone częściowo Pupated partly 9 10 6 21 1 1 7 23

i 57% karmionych w ostatnich dniach papką. Aczkolwiek te dwie liczby są prawie identyczne, to jednak w tym wypadku stosunki ilościowe absolutnie nie charakteryzują stosunków jakościowych. Prócz tego, że larwy trutowe karmione tylko mleczkiem były lżejsze (tab. 2), to zewnętrzny ich wygląd był również nienaturalny; larwy te przed przepoczwarczeniem były żółtawe i miały duże przezroczysto brązowe plamy na bokach poszczególnych segmentów. Spośród larw karmionych tylko mleczkiem przepoczwarczyło się całkowicie 11%, a karmionych papką aż 32% czyli znacznie więcej. Po dodaniu procentu larw niecałkowicie przepoczwarczonych okazało się, że prawie wszystkie larwy trutowe, które dożyły do chwili zakończenia karmienia przepoczwarczyły się, chociaż duża ich część nie dokonała tego całkowicie. Ostatecznie więc widać, że larwy diploidalnych trutni przepoczwarczały się znacznie lepiej, gdy w ostatnich dniach były karmione papką zamiast mleczkiem.

WYCHÓW OWADÓW DOSKONAŁYCH

Wszystkie larwy przełożone do przepoczwarczenia, czy to do krytych mateczników, czy też do przedziałek w szalkach, były wychowywane dalej. Owady przełożone do mateczników zwykle nie wymagały żadnej pomocy. Zauważono jednak, że larwy które nie przykleiły końca odwłoka za pomocą kału do ścianki matecznika lub przedziałki szalki nie zrzucały kompletnie larwalnego oskórka. Sfałdowana wylinka pozostawała przyczepiona do końca odwłoka poczwarki. Warstwa oskórka pozostawała

strona 76

również wewnątrz jelita tylnego. W wyższej wilgotności, na zewnętrznym egzuwium rozwijała się pleśń. Lekkie ciągnięcie sfałdowanej wylinki ku tyłowi uwalniało poczwarkę zarówno od jej części zewnętrznej jak i od tkwiącej w jelicie tylnym.

Niestety nie można tu przedstawić dokładnych danych ilościowych, dotyczących wychowanych osobników doskonałych. Gdy larwy przełożono do przepoczwarczenia i przez pewien czas nie ruszano cieplarki, to wskutek wadliwego jej działania wzrastała temperatura powodując śmierć wszystkich poczwarek karmionych papką. Niektóre poczwarki znajdowały się już w daleko posuniętym stadium rozwoju. Z wyglądu poszczególnych poczwarek płci żeńskiej można było zorientować się, że powstaną z nich robotnice. Nie ulegało również wątpliwości, że owady określone w piątym dniu życia jako larwy trutowe z zapłodnionych jaj rzeczywiście były trutniami.

Niektóre serie larw karmione przez cały czas tylko mleczkiem nie uległy zniszczeniu. Spośród larw płci żeńskiej karmionych tylko mleczkiem otrzymano 8 owadów doskonałych. Zbadano ich ogólny kształt i wygląd, wrąb na żuwaczkach i miejsce na koszyczek na tylnych nogach. Stwierdzono, iż wychowano sześć doskonale wykształconych matek oraz dwa owady pośrednie między matką a pszczołą. Owady pośrednie miały trudności z przegryzieniem wieczka matecznika i wyjściem nażewnątrz. Charakterystyczne jest, iż nie otrzymano przy tym sposobie karmienia żadnej pszczoły robotnicy jak to podają inni autorzy, którzy wychowywali poza ulem pszczoły ze stadium larwy. Matki te są pierwszymi opisanymi w literaturze, które udało się wychować poza ulem ze stadium jaja. (Dotychczas otrzymano matki tylko ze stadium larwy). Wydaje się, iż rezultat ten należy przypisać stosowaniu mleczka odpowiadającego kolejnym etapom rozwoju larwy.

Wiele bardziej interesujący jest jednak fakt, iż spośród larw karmionych cały czas mleczkiem, udało się uzyskać 3 wykształcone trutnie pochodzące z jaj zapłodnionych. Rezultat ten jest tym bardziej zadziwiający, że z zapłodnionych jaj otrzymano zarówno starsze larwy i poczwarki jak i całkowicie wykształcone trutnie pomimo, że rozwinęły się one z larw, które w ulu zostałyby zjedzone w ciągu kilku godzin po wylęgnięciu.

Na podstawie obserwacji wszystkich poczwarek wydaje się, iż można stwierdzić, że łatwiej jest wychować owady płci żeńskiej jak i męskiej, jeżeli larwy w ostatnim okresie są karmione papką. Oczywiście larwy z których chce się wychować matki nie powinny być karmione papką.

Przeprowadzone badania wykazują, że poza ulem można wychowywać ze stadium jaja zarówno matki jak i diploidalne trutnie.

strona 77

WNIOSKI

  1. Opisana metoda pozwala na wychowanie poza ulem pszczół poczynając od stadium jaja.
  1. Wydaje się, że najważniejszymi czynnikami wychowu są utrzymywanie właściwej wilgotności i dostarczanie odpowiedniego pokarmu. Wartość obydwu czynników winna być różna w kolejnych stadiach rozwoju.
  1. Larwy karmione w ostatnich dniach papką rosły lepiej niż larwy karmione tylko mleczkiem. Ciężar larw płci żeńskiej oraz diploidalnych trutni karmionych papką w porównaniu do karmionych tylko mleczkiem wynosił odpowiednio 151% i 204%.
  1. Zarówno larwy płci żeńskiej, jak i trutnie z zapłodnionych jaj karmione w ostatnich dniach papką, przepoczwarczały się w większym procencie niż larwy karmione tylko mleczkiem.
  1. Po raz pierwszy udało się wychować poza ulem ze stadium jaja całkowicie wykształcone matki.
  1. Opisane trutnie są w ogóle pierwszymi, które powstały z zapłodnionych jaj.

LITERATURA

Bertholf L.M. (1927) — Utilization of carbohydrates as food by honeybee larvae. J. Agr. Res. 35; 429—425.

Hachinohe Y. Jimbu M. (1958) — Occurrence of the lethal eggs in the honeybee. Bull. nat. Inst. Agric Sci., Ser. G.(14): 123—130.

Hoffman J. (1956) — Die Aufzucht weiblicher Bienenlarven (Apis mellifica L.) ausserhalb des Volkes. Z. Bienenforsch. 3(6): 134—138.

Hoffman J. (1960) — Rearing worker honeybee larvae in an incubator. Bee World. 41(1): 10—11.

Jay C. (1961) — Laboratory rearing and life history studies of the honey bee. 10 pp. Centr. Assoc. Bee-Keepers, Ilford, Essex.

Laidlaw H.H. Jr., Gomes F.P., Kerr W.E. (1956) — Estimation of the number of lethal alleles in a panmitic population of Apis mellifera L. Genetics 41(2): 179—188.

Mackensen O. (1951) — Viability and sex determination in the honey bee (Apis mellifera L.). Genetics 36(5): 500—509.

Mackensen O. (1955) — Further studies on a lethal series in the honey bee. J. Hered. 46(2): 72—74.

Michael A.S. and Abramovitz M. (1955) — A method of rearing honeybee larvae in vitro. J. Econ. Ent. 48(1): 43—44.

Petit J. (1963) — Etude „in vitro” de la croissance des larves d’abeilles (Apis mellifica L.) Ann. Abeille 6(1): 35—52.

Rhein W. von (1933) — Ueber die Entstehung des weiblichen Dimorphismum im Bienenstaate. Roux. Arch. Entw. Mech. Organ. 129(4): 601—655.

Rhein W. von (1951) — Ueber die Ernährung der Drohnenmaden. Z. Bienenforsch. 1(4): 63—66.

Rhein W. von (1956) — Ueber

strona 78

die Ernährung der Arbeitermade von Apis mellifica L., insbesondere in der Altersperiode. Insect. Soc. 3(1): 203—212.

Smith M.V. (1959) — Queen differentiation and the biological testing of royal jelly. 56 pp. Corn. Univ., Exp. Sta. Mem. 356.

Vellich A.V. (1930) — Entwicklungsmechanische Studien an Bienenlarven. Z. Wiss. Zool. 136(2): 210—222.

Weaver N. (1955) — The rearing of honeybee larvae on royal jelly in the laboratory. Science 121(3145): 509—510.

Woyke J. (1962) — The hatchability of „lethal” eggs in a two sex-allele fraternity of honeybees. J. Apic. Res. 1: 6—13.

Woyke J. (1963a) — Drones from fertilized eggs and the biology of sex determination in the honey bee. Bull. Acad. Polonaise Sci. CL. V. 11(5): 251—254.

Woyke J. (1963b) — Drone larvae from fertilized eggs in the honeybee. J. Apic. Res. 2(1): 19—24.

Woyke J. (1963c) — Rozpoznawanie płci żywych larw pszczelich (How to determine the sex of living honey bee larvae?) Pszczeln. Zesz. Nauk. 7(1): 23—31.

Woyke J. (1963d) — What happens to the diploid drone larvae in a honeybee colony? J. Apic. Res. 2(2) (w druku).

Woyke J. 1963e) — Rearing and viability of diploid drone larvae. J. Apic. Res. 2(2) (w druku).

МЕТОД ВОСПИТАНИЯ МАТОК И ДИПЛОИДНЫХ ТРУТНЕЙ ИЗ ЯИЦ ВНЕ УЛЬЯ

Ежи Войке

Резюме

Вследствие того, что пчелы поедают личинок диплоидных трутней вкратце после их выхода из яиц, дальнейшее воспитание таких личинок можно проводить только при условии недопущения к ним пчел.

Для вывода брались яйцы маток, для получения которых в течении нескольких поколений применялось родственное скрещивание. Только 50% личинок выходящих из таких яиц оставалось в ульях. Воспитание велось следующим образом. Вырезали кусочек сота с трехдневными яйцами, вкладывали его в сосуд с небольшим количеством воды на дне и помещали в термостате. Через каждые 3 часа, вышедших личинок переносили в маточники на молочко, которое служило пищей для личинок не старше 1 дня. В одном маточнике умещали от 4 до 10 личинок. Маточники с личинками вставляли в эксикатор, в котором относительная влажность воздуха равнялась 100%. На следующий день влажность понижали до 96%. Личинок ежедневно перекладывали в новые маточники на свежее молочко оставшееся после личинок приблизительно того же возраста. Число личинок в маточниках постепенно уменьшали, а на третий или четвёртый день переносили их на молочко в низкие бюксы. На пятый день определяли пол личинок и отделяли личинок трутневых (вышедших из оплодотворенных яиц) от женских. Часть мужских и женских личинок продолжали кормить молочком, а остальным начиная с этого дня давали кашицу. Личинок женского пола переносили для окукливания на шестой, седмой день, а мужского на девятый, десятый. Все личинки

strona 79

получавшие в последних днях кашицу и часть получавших только молочко перекладывали в чашки Петри, выложенные фильтровальной бумагой и поделенных картонными перегородками на отдельные ячейки. Почти всех женских и часть мужских личинок кормленных только молочком для окукливания перекладывали в недолго перед тем запечатанные маточники. Через боковое отверстие удаляли маточную личинку, а на её место помещали экспериментальную. После этого маточник с личинкой вкладывали в стеклянную пробирку таким образом, что её стенка закрывала сделаное в маточнике отверстие. Еще перед переносом личинок для окукливания, постепенно понижали влажность воздуха в эксикаторе так, чтобы в день переноса оно равнялось 80%. Иногда в следующие дни её доводили до 60%.

Повидимому при воспитании найболее важным фактором являются влажность воздуха и корм личинок. Однако в очередных стадиях развития количество и качество пищи и степень влажности воздуха должны быть разные. Из 372 личинок в очередных днях воспитания жило: 95,9%, 89,2%, 78,6%, 74,6% и 66,5% (Табл. 1). На пятый день половина 246 личинок оставшихся в живых, было женского, а другая мужского пола — трутневые из оплодотворенных яиц. Средний вес личинок, получавших в последнее дни перед окукливанием кашицу, у женских особей доходил до 151%, а у мужских, диплоидных до 204%, по сравнению со средним весом особей соответствующего пола, получавших только молочко (рис. 1 и Таб. 2). Как женские, так и мужские, диплоидные личинки питавшиеся кашицей окукливались в большем проценте чем личинки кормленные только молочком (Табл. 3).

В первые удалось воспитать из яиц, вне улья 6 вполне развитых маток. Из оплодотворенных яиц воспитано много трутневых личинок (Табл. 1), куколок (Табл. 3) и несколько вполне развитых трутней.

METHOD OF REARING HONEY BEE QUEENS AND DIPLOID DRONES FROM EGGS OUTSIDE THE HIVE *

J. WOYKE

Summary

The diploid drone larvae are eaten in the hive by the bees. Rearing of such larvae can be carried out only without bees outside the hive.

The brood to be reared originated from sibling mated queens, which produced in worker cells brood, surviving only in 50%. Pieces of worker combs containing 3 days old eggs, were placed in incubators at 34,5°C., in a desiccator or Petri dish with a little water in the bottom. The eggs were checked every 3 hours and hatched larvae were grafted into queen cells on royal jelly taken from larvae which were younger than 1 day. 4 to 10 larvae were grafted per one queen cell. The queen cells were placed into desiccators with relative humidity of 100%. The humidity was decreased the next day to 96%. Every day the larvae were transferred into new queen cells on fresh food taken from larvae in similar age as the reared ones. The number of larvae per cell was gradually reduced in

  • This investigation was supported in part by a research grant from the United States Departament of Agriculture, authorized by Public Law 480.
strona 80

subsequent days. After the third or forth day, more larvae were again placed together on a layer of royal jelly in a small glass dish. The fifth day the sex of the larvae was determined and the diploid drone larvae were separated from the female ones. From. that time a part of the female and a part of male larvae were fed in the dishes with mixed food of older worker larvae. The female larvae were transferred to pupation on sixth to seventh day and the diploid drone larvae on ninth to tenth day. Larvae fed with mixed food of older worker larvae were transferred to Petri dishes lined with filter paper or gauze and divided into 10 compartments by cardboard partitions. Larvae fed only with royal jelly, especially females were mostly transferred to just sealed queen cells. Through an opening cut out in the side wall, the queen larva remaining up there was removed and the reared one was put in. The queen cell with the new larva was put into a test tube. The glass side of the tube covered the hole in the queen cell. The relative humidity of the desiccator chamber was gradually decreased to 80% at the time of transferring the larvae to pupation .

The most important factors in the rearing period seems to be the maintenance of right humidity and supplying suitable food. Both factors should change and correspond to the different development stages. The following percentages of 372 grafted larvae were alive in succesive days: 95,9; 89,2; 78,6; 74,6 and 66,5 (Tab. 1). Diploid drone larvae created one half of the 246 larvae which were living in the 5-th day of rearing.

Larvae fed in the last days with mixed food of older worker larvae grew better, than larvae fed all the time with royal jelly (Fig. 1, Tabl. 2). The mean weight of female and diploid drone larvae fed with mixed food was 51% and 104% relatively heigher, than the weight reached by larvae fed only with royal jelly.

The female and diploid drone larvae fed in the last days with mixed food, pupated in higher percentage than larvae fed only with royal jelly (Tab. 3).

For the first time six completly developed queens were reared outside the hive from the egg stage.

Many drone larvae (Tab. 1), pupae (Tab. 3) and few imaginal drones were reared from fertilized eggs.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 66: „stosuku” → stosunku
  • s. 74: „karmonych” → karmionych
  • s. 74: „mleczkem” → mleczkiem
  • s. 74: „techncznych” → technicznych
  • s. 76: „nażewnątrz” → na zewnątrz
  • s. 71 (tab. 1) i s. 80: „succesive” → successive
  • s. 75 (tab. 3) i s. 80: „completly” → completely
  • s. 77, LITERATURA: „Dimorphismum” → Dimorphismus
  • s. 78, LITERATURA: „Vellich” → Velich
  • s. 78, streszczenie rosyjskie: „яйцы” → яйца
  • s. 78, streszczenie rosyjskie: „в течении” → в течение
  • s. 78, streszczenie rosyjskie: „седмой” → седьмой
  • s. 79, streszczenie rosyjskie: „сделаное” → сделанное
  • s. 79, streszczenie rosyjskie: „найболее” → наиболее
  • s. 79, streszczenie rosyjskie: „последнее дни” → последние дни
  • s. 79, streszczenie rosyjskie: „В первые” → Впервые
  • s. 79, przypis: „Departament” → Department
  • s. 80, streszczenie angielskie: „forth” → fourth
  • s. 80, streszczenie angielskie: „heigher” → higher

Podobne wpisy