CHARAKTERYSTYKA MORFOLOGICZNA PSZCZÓŁ KAUKASKICH IMPORTOWANYCH W LATACH 1965—1975

tekst: Michał Gromisz

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXII, 1978 — Michał Gromisz

strona 85

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XXII 1978

Michał Gromisz

Oddział Pszczelnictwa IS

WSTĘP

W latach sześćdziesiątych wystąpiło u nas silne zainteresowanie pszczołą kaukaską. Znalazło ono wyraz w imporcie matek tej rasy, trwającym do dnia dzisiejszego. W niektóre lata sprowadzano ich z ZSRR po 1000—2000 sztuk.

Wprowadzenie i rozpowszechnienie pszczół obcej rasy wnosi zmiany w strukturze genetycznej użytkowanej u nas pszczoły. Powstają mieszańce międzyrasowe różnych kombinacji, co komplikuje prowadzenie selekcji hodowcom pszczół. Pracę hodowlaną w takich warunkach może ułatwiać poznanie rasowego składu populacji wprowadzanej. Do tego celu najlepiej nadają się cechy morfologiczne.

Celem tej pracy było scharakteryzowanie pod względem morfologicznym pszczół kaukaskich (Apis mellifica caucasica), importowanych do Polski w ostatnich dziesięciu latach.

PRZEGLĄD LITERATURY

W pierwszych morfologiczno-matematycznych opracowaniach pszczół różnych ras uwzględniana była także Apis mellifica caucasica (Chochłow 1916). Interesowano się nią głównie ze względu na jej długie języczki. To też fragmentarycznych wzmianek na ten temat spotyka się wiele, zwłaszcza w radzieckiej literaturze fachowej z lat powojennych. Pszczoły kaukaskie są opisywane tam przeważnie jako komponent do krzyżowania międzyrasowego. Obszerniej scharakteryzował pszczołę kaukaską pod względem długości języczka Skorikow (1929) w swojej monografii. Także Ałpatow (1948) poświęcił jej wiele miejsca, opisując ją pod względem morfologicznym. Obecnie w charakteryzowaniu materiału selekcyjnego w Krasnej Polanie w ZSRR, skąd importujemy matki

strona 86

pszczele, brane są pod uwagę także cechy morfologiczne (Winogradow 1970).

W latach przedwojennych w Polsce Piwowarski (1928) starał się oznaczać długość języczka pszczół kaukaskich. Ostatnimi czasy zainteresowano się bardzo u nas i innymi cechami morfologicznymi pszczoły tej rasy, przede wszystkim jako konkretnego materiału wyjściowego do doświadczeń nad krzyżówkami międzyrasowymi (Gromisz 1965, Zmarlicki 1972, 1975, Gromisz i inni 1974). Cechy morfologiczne A. m. caucasica były także przedmiotem badań w ocenie ich przydatności taksonomicznej (Gromisz 1967, Gromisz i Skowronek 1975, Bornus, Gromisz i Nowakowski 1976). Na podstawie wyników tych badań wytypowano cechy do charakteryzowania pszczoły kaukaskiej w przedłożonym niżej opracowaniu.

MATERIAŁ I METODA

W latach 1965—1975 pobrano próbki od 113 rojów z matkami oryginalnymi Apis mellifica caucasica, importowanymi z ZSRR do Polski. Matki te pochodziły z hodowli Gospodarstwa Pasiecznego w Krasnej Polanie, podlegającego Instytutowi Pczełowodstwa w Rybnom. Trafiały one w Polsce między innymi do Instytutu Sadownictwa, Akademii Rolniczych, Wojewódzkich Ośrodków Postępu Rolniczego, z których to instytucji pochodziły nasze próbki pszczół.

Pobierania próbek pszczół, ich utrwalania i potem oznaczania cech morfologicznych dokonano według metodyki przyjętej przez Instytut Sadownictwa w tego rodzaju badaniach (Bornus, Demianowicz, Gromisz 1966). W próbce z każdego roju mierzono na 30 robotnicach następujące cechy: szerokość III i IV tergitu odwłokowego, długość języczka, powierzchnię lusterka woskowego na IV sternicie, długość skrzydła przedniego i indeks kubitalny. Następnie obliczano średnie arytmetyczne wartości tych cech dla rojów i na tych liczbach przeprowadzano dalszą analizę, a mianowicie:

  1. obliczano średnie arytmetyczne i standardowe odchylenia dla każdej partii importowanych matek (badano 8 partii),
  1. obliczano średnie wartości cech dla populacji zbiorczej (łącznie 8 partii matek) dwoma sposobami: średnie ważone i średnie z sumy średnich dla poszczególnych partii matek,
  1. ułożono modele matematyczne populacji pszczoły kaukaskiej według wzorów podanych przez Bornusa i Gromisza (1969).

Przykłady do obliczeń statystycznych, przede wszystkim oceny istotności różnic (test Duncana) zaczerpnięto z podręcznika Ruszczyca (1970).

Powierzchnię lusterka woskowego i długość języczka oznaczano w 105 i w 102 rojach, wszystkie inne cechy w 113 rojach.

strona 87

WYNIKI

RÓŻNICE POMIĘDZY PARTIAMI MATEK

W latach 1965—1975 matki rasy kaukaskiej importowano corocznie. Dokonaliśmy charakterystyki morfologicznej pszczół—robotnic, potomstwa ośmiu takich partii matek. Średnie arytmetyczne wartości cech populacji poszczególnych partii różniły się znacznie, ale wyrównanie rojów wewnątrz każdej partii matek było duże (tab. 1). Największe różnice

Tabela 1 Charakterystyka morfologiczna pszczół-robotnic córek matek importowanych z ZSRR x — średnia wartość S — standardowe odchylenie

Rok Liczba rojów Szerokość III i IV tergitu w mm: x̄ Szerokość III i IV tergitu w mm: S Długość języczka w mm: x̄ Długość języczka w mm: S Powierzchnia lusterka woskowego w mm²: x̄ Powierzchnia lusterka woskowego w mm²: S Długość skrzydła w mm: x̄ Długość skrzydła w mm: S Indeks kubitalny: x̄ Indeks kubitalny: S
1965 8 4,541 0,0458 7,064 0,1503 2,250 0,0768 9,320 0,0800 58,8 2,189
1968 24 4,700 0,0678 7,049 0,0689 2,305 0,0566 9,444 0,0424 53,3 2,078
1969 7 4,738 0,0574 7,069 0,0817 2,310 — 9,340 — 50,0 1,952
1970 4 4,670 0,0424 7,043 0,0843 2,363 0,1216 9,285 0,0600 53,5 2,532
1971 25 4,712 0,0742 6,896 0,1039 2,343 0,0656 9,356 0,1044 56,5 4,243
1972 11 4,653 0,1077 6,938 0,1196 2,260 0,1049 9,284 0,0964 56,1 4,058
1974 18 4,633 0,0548 6,902 0,0992 2,286 0,0574 9,225 0,0592 54,0 3,569
1975 16 4,684 0,0728 7,003 0,0814 2,336 0,0671 9,269 0,0693 54,2 3,320
średnia ważona 113 4,675 0,0837 6,976 0,1183 2,309 0,0762 9,326 0,1058 54,7 3,800
średnia ze średnich 8 4,666 0,0706 6,996 0,0980 2,294 0,0709 9,315 0,0778 54,6 3,215

pomiędzy średnimi (d) dla partii matek oraz ich wartość wyrażona w procentach średniej arytmetycznej (%) dla populacji zbiorczej, a także średnie wskaźniki zmienności (V) wewnątrz partii matek były następujące:

d % V
szerokość III i IV tergitu w mm 0,197 4,11 1,51
długość języczka w mm 0,173 2,47 1,40
powierzchnia lusterka woskowego w mm² 0,113 4,93 3,09
długość skrzydła w mm 0,219 2,35 0,88
indeks kubitalny 8,8 16,12 5,89
strona 88

Różnice rzędu 0,1—0,2 mm wartości takich cech, jak na przykład długość języczka, odgrywają zasadnicze znaczenie zarówno w ocenie statystycznej populacji, jak i pod względem gospodarczym. Poświęcimy tu nieco uwagi stronie statystycznej. Otóż test istotności wypada w takich przypadkach na ogół pozytywnie. Znaczy to, że niektóre partie matek pod względem jakiejś cechy różniły się istotnie między sobą. Różnice te mogą wypływać z zabiegów hodowlanych lub z wpływu środowiska, nie mniej jednak zostaje stwierdzona statystycznie odrębność poszczególnych partii matek. Z tym trzeba się liczyć w ogólnym charakteryzowaniu pszczoły rasy kaukaskiej. Inna sprawa, że wartości różnic granicznych, obliczanych do tego testu istotności, są niewielkie. Przy porównywaniu średnich dwóch grup matek o liczebności (n) każdej 5, 10 i 20 rojów wynoszą one dla poszczególnych cech (poziom istotności — 0,05):

n = 5 n = 10 n = 20
szerokość III i IV tergitu w mm 0,103 0,066 0,045
długość języczka w mm 0,143 0,092 0,063
powierzchnia lusterka woskowego w mm² 0,103 0,067 0,046
długość skrzydła w mm 0,113 0,073 0,050
indeks kubitalny 4,67 3,01 2,05

OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA POPULACJI

Porównując wartości różnic granicznych z wartościami średnimi cech zestawionymi w tabeli 1, uderza brak jednorodności pomiędzy poszczególnymi partiami matek. Ze względu na tę różnorodność obliczyliśmy dwojakiego rodzaju średnie wartości cech, charakteryzujące populację zbiorczą: średnie ważone i średnie z sumy średnich właściwych dla poszczególnych partii matek. Tę drugą wartość uważamy za bardziej reprezentatywną, bo każda partia matek w naszych badaniach różniła się liczbą rojów. Między wartościami jednej i drugiej średniej nie zachodziły w zasadzie większe różnice. Były one znaczniejsze jedynie w sumie szerokość III i IV tergitu odwłokowego i długości języczka (tab. 1).

W celu scharakteryzowania zmienności populacji zbiorczej obliczyliśmy standardowe odchylenie dwoma sposobami, podobnie jak i jej średnie. W pozycji „średnia ważona” tabeli 1 podajemy wartość standardowego odchylenia obliczonego dla populacji zbiorczej, traktowanej jako jednorodna. Tuż pod spodem podajemy standardowe odchylenie jako wartość średnią standardowych odchyleń dla poszczególnych partii matek. Jest ono mniejsze, niż te obliczone pierwotnie, ale lepiej nadaje się do szacowania zmienności pszczół kaukaskich, importowanych do Polski. Taki pogląd uzasadniamy 1) dużą różnorodnością poszczególnych partii matek (z punktu widzenia statystycznego) i 2) stosunkowo małą liczebnością rojów badanych w każdej partii.

strona 89

MODELE MATEMATYCZNE

Znając wartość średnią arytmetyczną i standardowe odchylenie jakiejś cechy możemy określić teoretyczny zakres jej zmienności w populacji. Dla szerokości III i IV tergitu otrzymamy na przykład wartości graniczne —4,454 mm i +4,878 mm, gdyż średnia arytmetyczna wynosi 4,666 mm, a standardowe odchylenie — 0,0706 mm. Spodziewamy się, że w tym przedziale znajduje się 99,7% rojów pszczół rasy kaukaskiej od matek importowanych w latach 1965—1975 do Polski. Miejsce jakiegoś roju tej rasy pszczół w takim modelu populacji możemy określić następująco:

y_f = (x_t — 4,666) : 0,0706

gdzie x_t jest średnią arytmetyczną dla roju, a y_f wyraża jego wskaźnik podobieństwa do populacji pod względem szerokości III i IV tergitu odwłokowego. Po wykonaniu działań rachunkowych w tym równaniu otrzymujemy ostateczną postać matematycznego modelu populacji pszczoły kaukaskiej, charakteryzowanej szerokością III i IV tergitu:

y_f = 14,1643 x_t — 66,0907

Modele matematyczne dla innych cech morfologicznych po wykonaniu rachunkowych obliczeń przedstawiają się następująco:

długość języczka

y_j = 10,2041 x_j — 71,3878

powierzchnia lusterka woskowego

y_w = 14,1044 x_w — 32,3554

długość skrzydła

y_s = 12,8535 x_s — 119,7301

indeks kubitalny

y_i = 0,311 x_i — 16,983

Korzystanie z modeli odbywa się w bardzo prosty sposób. Wystarczy znajomość wartości cechy dla roju, aby określić jego wskaźnik podobieństwa do rasy kaukaskiej. Podstawiamy tę wartość do odpowiedniego wzoru w miejsce x i dokonujemy obliczeń. Wynik mieszczący się w granicach od —3 do +3 wskazuje na to, że oceniany rój mieści się w granicach zmienności charakterystycznej dla pszczół rasy kaukaskiej.

strona 90

ŚREDNI WSKAŹNIK PODOBIEŃSTWA

Przynależność rasową pszczół określamy zwykle, oceniając więcej niż jedną z cech morfologicznych. Stosunek badanego roju do populacji możemy wyrazić wówczas średnim wskaźnikiem podobieństwa. Otrzymujemy go sumując bezwzględne wartości wskaźników podobieństwa pod względem poszczególnych cech i dzieląc wynik przez ich liczbę. Jest to jednak droga pośrednia.

Do bezpośredniego obliczenia średniego wskaźnika podobieństwa (ȳ) możemy ułożyć równanie, które się składa z elementów równań odpowiadających wzorom na wskaźniki podobieństwa dla poszczególnych cech. Po wykonaniu działań ostateczna postać tego zbiorczego równania dla populacji pszczół kaukaskich, określanej na podstawie 5 cech jest następująca:

ȳ = |2,8329x_t — 13,2181| + |2,0408x_j — 14,2776| + |2,8209x_w — — 6,4711| + |12,8535x_s — 23,9460| + |0,0622x_i — 3,3966|

Po podstawieniu w miejsce x wartości średnich cech ocenianego roju i dokonaniu działań albegraicznych otrzymujemy średni wskaźnik podobieństwa tego roju do populacji pszczoły kaukaskiej. Im wartość wskaźnika jest bliższa zeru, tym podobieństwo jest większe, to znaczy, że wartości cech roju są bliskie średnich dla populacji. Średni wskaźnik podobieństwa nie uwidacznia kierunku odchylenia tych średnich. Jest on tylko ogólną miarą podobieństwa.

UŻYTECZNOŚĆ MATEMATYCZNYCH MODELI POPULACJI

Model matematyczny obliczaliśmy na podstawie badania morfologicznego potomstwa różnych partii matek, które różniły się nieraz znacznie między sobą. W ten sposób nasze informacje o zakresie zmienności pszczół rasy kaukaskiej stały się pełniejsze. Dobrze to świadczy o naszym modelu, jako o obiektywnym odniesieniu w charakteryzowaniu poszczególnych rojów pszczół tej rasy. Możemy bowiem dokładnie określić kierunek zmian, jakie mogą zachodzić w populacji, na przykład w wyniku selekcji, której ta rasa pszczół jest przedmiotem zarówno w ZSRR, jak i u nas w Polsce. Precyzyjność modelu jest duża. Każdy rój o znaczniejszym odchyleniu wartości cechy znajdzie się poza modelem, to znaczy otrzyma wskaźnik mniejszy od —3 lub większy od +3. Takie oceny notowano nawet w grupie 113 rojów, które brano pod uwagę w konstruowaniu modelu. Pszczoły jednego z tych rojów były nieco za duże jak na kaukaskie, i miały za wielkie lusterka woskowe, innego natomiast charakteryzowały się zbyt krótkimi skrzydełkami, i wreszcie trzeciego — za dużym indeksem kubitalnym. Ochylenia te nie były

strona 91

Tabela 2 Ocena morfologiczna 10 rojów pszczół kaukaskich z grupy selekcyjnej x — średnia arytmetyczna, y — wskaźnik podobieństwa

Nr roju Szerokość III i IV tergitu w mm: x̄ Szerokość III i IV tergitu w mm: y Długość języczka w mm: x̄ Długość języczka w mm: y Indeks kubitalny: x̄ Indeks kubitalny: y ȳ
33 4,683 +0,24 7,014 +0,18 51,1 —1,09 0,50
34 4,698 +0,45 6,802 —1,98 54,2 —0,13 0,85
38 4,792 +1,78 6,627 —3,76 59,4 +1,49 2,34
39 4,644 —0,31 6,971 —0,26 59,3 +1,46 0,68
40 4,633 —0,47 7,069 +0,74 50,7 —1,22 0,81
41 4,707 +0,58 6,904 —0,94 57,6 —0,93 0,82
42 4,665 —0,01 6,557 —4,48 60,0 +1,68 2,06
43 4,676 +0,14 7,084 +0,90 52,6 —0,62 0,55
49 4,626 —0,52 6,781 —2,19 53,3 —0,41 1,04
52 4,773 +1,52 7,070 +0,76 56,2 +0,50 0,93
ȳ 0,60 1,62 0,95 1,06

wszakże znaczne. Poza tym nie możemy oczekiwać, że całe 100% rojów rasy kaukaskiej znajdzie się zawsze w obrębie tego modelu. Wyjątki nie mogą być jednak liczne. Jeżeli jest inaczej, to wskazuje na odrębność morfologiczną ocenianej populacji w porównaniu do populacji modelowej, charakteryzowanej w latach 1965—1975.

Śledzenie zmian wartości cech morfologicznych, jakie mogą zachodzić w reprodukcji populacji pszczół kaukaskich, jest pożyteczne nie tylko dla hodowców i systematyków, ale także i dla praktyków pszczelarzy. Chodzi tu przede wszystkim o długość języczka, a więc o cechą, której przepisuje się duże znaczenie gospodarcze. Pod tym względem matematyczny model populacji oddaje nieocenione usługi. W tabeli 2 zestawiliśmy dla przykładu wartości cech morfologicznych i wskaźniki podobieństwa 10 rojów, które mają w metryce obustronne pochodzenie od matek rasy kaukaskiej. Dobór cech do porównania ograniczyliśmy do trzech, tak jak stosuje się w pasiekach zarodowych. Widzimy, że pod względem wielkości ciała (sumy szerokości III i IV tergitu) i indeksu kubitalnego oceniane roje mieszczą się w modelu pszczoły kaukaskiej, przy czym większość z nich zajmuje jego centralną część od —1 do +1, to znaczy odpowiada zakresowi wartości cechy, w jakim według naszych obliczeń spodziewamy się znaleźć około 68% rojów rasy kaukaskiej. W długości języczka sprawa nie jest tak oczywista. Badane roje charakteryzowały się na ogół stosunkowo krótkimi języczkami, a dwa z nich znalazły się nawet poza naszym modelem populacji. W każdym bądź razie miejsce każdego roju w modelowej populacji pszczół kaukaskich zostało ściśle określone, tak jak i można to zrobić dla wszystkich innych rojów tej rasy pszczół. Wykorzystanie wyników tego rodzaju oceny należy do hodowców.

strona 92

WNIOSKI

Badaniom morfologicznym należy poddawać pszczoły od każdej partii matek w celu jej dokładnej charakterystyki, ponieważ różnice między grupami importowanymi są duże. Wyniki charakterystyki powinny być podawane do wiadomości nabywcom matek, aby mogli oni ustosunkować się do zakresu wykorzystania materiału importowanego.

LITERATURA

Ałpatow W. W. (1948) — Porody miedonosnoj pczeły. Moskwa

Bornus L., Demianowicz A., Gromisz M. (1966) — Morfometryczne badania krajowej pszczoły miodnej. Pszczeln. Zesz. Nauk., 10(1—4):1—72

Bornus L. i Gromisz M. (1969) — Matematyczne modele populacji pszczół różnych ras. Pszczeln. Zesz. Nauk., 13(1—3):78—83

Bornus L. Gromisz M., Nowakowski J. (1976) — Use of some morphological features in taxonomy of honey bee. Międzynarodowe Sympozjum genetyki, selekcji i reprodukcji pszczół, Moskwa, 22—28 sierpnia 1976

Chochłow W. P. (1916) — Untersuchungen über Rüssellänge der Arbeiterinnen der Honigbienen. Streszczenie w Archiv f.Bienen (1926), 7 : 35—36

Gromisz M. (1965) — Wstępna ocena wartości użytkowej pszczół mieszańców międzyrasowych w warunkach pożytkowych Dąbrowic k/Skierniewic. Pszczeln. Zesz. Nauk., 9(1—2):35—48

Gromisz M. (1967) — Przydatność niektórych cech morfologicznych w systematyce wewnątrz gatunku Apis mellifica L. Pszczeln. Zesz. Nauk. 11(1—3): 37—50

Gromisz M. i współautorzy (1974) — Ocena morfologiczna mieszańców międzyrasowych pszczoły miodnej. Pszczeln. Zesz. Nauk., 18: 77—90

Gromisz M. i Skowronek W. (1975) — Ocena przydatności przesunięcia diskoidalnego w systematyce pszczoły miodnej. Pszczeln. Zesz. Nauk. 19: 93—107

Piwowarski J. (1928) — Rasy i odmiany pszczoły miodonośnej. Miechów

Ruszczyc Z. (1970) — Metodyka doświadczeń zootechnicznych. Warszawa, PWRiL

Skorikow A. S. (1929) — K poznaniu porod kawkaskich pczeł (Gen. Apis). Izw. Otd. Prikl. Entomoł., 4(1): 1—60

Winogradow M. N. (1970) — Specjalizacja w pczełowodstwie. Moskwa, Rossielchozdat

Zmarlicki C. (1972) — Wartość użytkowa mieszańców pszczoły kaukaskiej z pszczołą miejscową. Pszczeln. Zesz. Nauk. 16: 43—51

Zmarlicki C. (1975) — Wartość użytkowa mieszańców pszczoły kraińskiej z pszczołą kaukaską. Pszczeln. Zesz. Nauk., 19: 121—130

МОРФОЛОГИЧЕСКАЯ ХАРАКТЕРИСТИКА КАВКАЗКИХ ПЧЕЛ ИМПОРТИРОВАННЫХ В ГОДАХ 1965—1975

М. Громиш

Резюме

В последнее время в Польше популярны пчелы кавказской породы. На основании исследований 113 роев, морфологически схарактеризовано пчелы этой породы импортированные в 1965—1975 гг. Средние величины признаков следующие:

strona 93

ширина 3-го и 4-го тергитов — 4,666 мм, длина хоботка — 6,996 мм, поверхность воскового зеркалца — 2,294 мм², длина переднего крыла — 9,315 мм, кубиталный индекс — 54,6.

MORPHOLOGICAL FEATURES OF CAUCASIAN HONEYBEES IMPORTED TO POLAND IN THE YEARS OF 1965—1975

M. Gromisz

Summary

In the last years have been imported to Poland many Caucasian queens of honeybee. The workerbees from 113 colonines of Caucasian queens, imported in 1965—1975, were morphologicaly described. The average value of the morphological features were as follows: the width of the III and IV tergit of abdomen — 4,666 mm, the length of the tongue — 6,996 mm, the surface of the wax mirror — 2,294 mm², the length of the fore wing — 9,315 mm and cubital index — 54,6.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 87, kol. %, tergit: „4,11″ → 4,22
  • s. 87, kol. V, skrzydło: „0,88″ → 0,84
  • s. 88: „w sumie szerokość” → w sumie szerokości
  • s. 90: „albegraicznych” → algebraicznych
  • s. 90, wzór: „12,8535x_s” → 2,5707x_s
  • s. 90: „Ochylenia” → Odchylenia
  • s. 91, tab. 2, rój 41: „—0,93″ → +0,93
  • s. 91: „o cechą, której przepisuje się” → o cechę, której przypisuje się
  • s. 92, streszczenie: „КАВКАЗКИХ” → КАВКАЗСКИХ
  • s. 93, streszczenie: „зеркалца” → зеркальца
  • s. 93, streszczenie: „кубиталный” → кубитальный
  • s. 93, streszczenie: „colonines” → colonies
  • s. 93, streszczenie: „morphologicaly” → morphologically

Podobne wpisy