WIOSENNY ROZWÓJ RODZIN PSZCZELICH W ULACH RÓŻNEGO TYPU

tekst: Wojciech Bojarczuk, Leon Bornus, Krystyna Bownik, Michał Gromisz, W. Maksymiuk

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XV, 1971 — W. Bojarczuk, L. Bornus, K. Bownik, M. Gromisz, W. Maksymiuk

strona 29

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XV, NR 1-2 WRZESIEŃ 1971

W. Bojarczuk, L. Bornus, K. Bownik, M. Gromisz, W. Maksymiuk

Oddział Pszczelnictwa

WPROWADZENIE

Znane są kontrowersyjne informacje o przydatności różnych systemów uli w chowie pszczół. Przeważnie powstają one na podłożu ekonomiki i gospodarki pasiecznej, ale nie brakuje także argumentów z zakresu biologii rojów. Zapewne ul powinien być wygodny dla pszczelarza, ale ma on spełniać również warunki odpowiedniego pomieszczenia dla pszczół, zapewniając im korzystne środowisko w sezonowym rozwoju.

O dobrych wynikach rocznej produkcji rodzin pszczelich w znacznej mierze decyduje kształtowanie się ich wiosennego rozwoju. O tej porze roku dobre warunki „mieszkaniowe” mogą pszczołom ułatwić wychowywanie większej ilości czerwiu. Pojemność ula i kształt ramki może mieć tu pewne znaczenie (Brzósko 1936, W. B. — 1946). W pierwszych latach po drugiej wojnie światowej ówczesny Instytut Pszczelarski w Lublinie zebrał na terenie kraju materiały o wiosennym rozwoju rodzin w różnych systemach uli. Materiały te były fragmentarycznie wykorzystywane w zależności od aktualnych potrzeb w opiniowaniu poszczególnych systemów uli (Bojarczuk 1950). Zbiorcze ich opracowanie pragniemy przedstawić w niniejszej pracy.

MATERIAŁ I METODA

Wiosenne pomiary czerwiu przeprowadzano w latach 1947—1951 głównie na terenie województw: białostockiego, lubelskiego, poznańskiego i wrocławskiego (ryc. 1). Badaniami objęto ogółem 639 rodzin pszczelich w ulach warszawskich zwykłych (145 rodzin), warszawskich poszerzonych (63), dadana (67), wielkopolskich (91), słowiańskich (28) i różnych innych

strona 30

o ramce nisko-szerokiej lub zbliżonej kształtem do kwadratu (245). Duży więc zakres wymiarów ramki i powierzchni plastrów (tab. 1).

Pomiarów czerwiu dokonywano w okresie kwitnienia agrestu. Do pomiarów polecono wybierać rodziny siły dobrej. Pomiary przeprowadzała komisja składająca się z trzech pszczelarzy, zwolenników różnych systemów uli. Powierzchnię zajętą na plastrze przez czerw — kryty, otwarty i jajeczka — mierzono w osi pionowej i poziomej centymetrową podziałką.

Ryc. 1. Sieć pasiek wytypowanych do pomiaru czerwiu
Ryc. 1. Sieć pasiek wytypowanych do pomiaru czerwiu Distribution of the apiaries choosen for measurements of brood

Wyniki zapisywano na specjalnym formularzu (protokole), na którym podawano także system ula (wymiary ramek) i rasę pszczół oraz adres pasieki. Formularze za pośrednictwem Wojewódzkich Związków Pszczelarskich gromadzone były w Instytucie Pszczelarstwa.

Materiał zawarty w formularzach, częściowo wykorzystany w minionym

strona 31

Tabela 1 Zewnętrzne wymiary ramek niektórych systemów uli Outer dimensions of the frames some types of hives

System ula (ramki) Wymiar w mm / Dimension in mm: poziomy / horizontal Wymiar w mm / Dimension in mm: pionowy / vertical Powierzchnia użytkowa plastra w dm2 / Useful surface of a comb in dm2
Warszawski poszerzony 300 435 11,50
Dadan 435 300 11,31
Wielkopolski 360 260 8,16
Warszawski zwykły 240 435 9,07
Słowiański 227 480 9,49
Langstroth 446 232 9,13
Root 435 230 8,38
Zander 420 220 8,00
Kuntsch 330 250 7,26

okresie (Bojarczuk 1950), został opracowany w 1969—1970 roku w Oddziale Pszczelnictwa IS. Wielkość powierzchni czerwiu na plastrach obliczano według wzoru na powierzchnię elipsy:

P = π ab / 4

gdzie a i b wyrażają pionowy i poziomy pomiar na ramce (1 dcm2 powierzchni czerwiu = około 400 komórek). Do opracowania wykorzystano także materiały opracowane przez Gromisza i Bownik (1969), na podstawie danych z sieci korespondentów Oddziału Pszczelnictwa IS.

Wyniki obserwacji opracowano statystycznie. Obliczano średnie arytmetyczne i ich przedziały ufności w przekrojach: a — systemów uli, b) — województw (regionów) i c) — lat obserwacji. W celu stwierdzenia istotności różnic pomiędzy średnimi przeprowadzano analizy wariancji według wzorów stosowanych w doświadczeniach zootechnicznych (Ruszczyc 1955). Liczbę obserwacji symbolizowano przez n, średnią arytmetyczną — x̄, odchylenie standardowe — S, średni błąd średniej — S_x, wskaźnik zmienności — V.

WYNIKI

Na terenie kraju w latach 1947—1951 dokonano wiosną pomiaru czerwiu w 639 rodzinach pszczelich. W jednej rodzinie czerw zajmował średnio 33,9 dm2 powierzchni plastrów. W poszczególnych systemach uli wartości średnie zamykały się w granicach od 31,4 dm2 dla uli warszawskich zwykłych

strona 32

do 40,6 dm2 w warszawskich poszerzonych. Różnica wynosi 9,2 dm2, więcej niż pół plastra zaczerwionego obustronnie w ulu wielkopolskim. Nie mało to czerwiu w ostatniej dekadzie kwietnia. Około 3700 robotnic, które z niego się wygryzą w maju, zapewnić może lepsze przygotowanie rodzin do wykorzystania pożytku. Warunki zatem korzystne do intensywnego rozwoju rodzin w ulach niektórych systemów mogą przedstawiać duże znaczenie praktyczne. Postaramy się ocenić wielkość stwierdzonych różnic i ich istotność.

Tabela 2 Powierzchnia czerwiu rodzin w ulach różnego systemu (w dm2) Surface of the brood of the colonies in different types of hives (in dm2)

System ula / Types of hives n x̄ S_x̄ V Przedział ufności (poziom 5 %) / Confidence interval (level 5 %)
Warszawski poszerzony 63 40,6 2,17 42,5 36,4< x <44,9
Dadan 67 37,9 1,82 39,2 34,3< x <41,5
Wielkopolski 91 34,1 1,98 55,3 31,2< x <38,0
Warszawski zwykły 145 31,4 1,29 49,6 28,9< x <33,9
Słowiański 28 37,1 2,46 35,1 32,1< x <42,1
Różne inne 245 32,2 0,90 43,5 30,4< x <34,0

Pomiarów czerwiu dokonywano w rodzinach wybranych z większej zbiorowości. Reprezentują one zatem wszystkie inne rodziny w okolicy, są ich próbą. Na podstawie badania próby możemy charakteryzować zbiorowość. Możemy wyznaczyć, z określonym prawdopodobieństwem, granice, w jakich należy przypuszczalnie oczekiwać średniej ilości czerwiu z pomiarów we wszystkich rojach zbiorowości. W tabeli 2 podano te granice (przedział ufności) dla poszczególnych systemów uli, przyjmując poziom omyłki na 5%. Przedziały ufności są dość szerokie, na przykład dla uli wielkopolskich realna średnia ilość czerwiu w rodzinach znajduje się gdzieś w przedziale od 31,2 dm2 do 38,0 dm2. Różnica sięga zatem prawie połowy ramki czerwiu (około 2800 robotnic), a więc bez mała tyle, ile od siebie różnią się krańcowe wartości średnie dla poszczególnych systemów uli.

Duża wartość przedziału ufności wypływa częściowo z silnego zróżnicowania rodzin pszczelich pod względem ilości czerwiu (ryc. 2). Krańcowe wartości pomiarów, jakie notowano w ulach wielkopolskich, wynoszą 8,4 dm2 i 80,5 dm2. Podobnie duży rozrzut dają także pomiary czerwiu rodzin w pozostałych systemach uli. Standardowe odchylenia (S) waha się tu od 13,0 dm2 do 18,9 dm2 ,natomiast wskaźniki zmienności (V) od 35,1% do 55,3% (tab. 2).

Źródła takiego zróżnicowania są zapewne wielorakie. Wypływają one jednak głównie z odrębności warunków rozwoju rodzin w poszczególnych

strona 33

pasiekach na terenie kraju. W tej sytuacji starania o dobór ujednoliconego materiału do badań na podstawie oceny siły i fazy rozwoju rodzin, o co troszczyli się organizatorzy obserwacji, dają tylko w części oczekiwane rezultaty. Metodyka podaje na przykład, że do pomiarów czerwiu należy typować rodziny o sile dobrej — warunek słuszny i łatwy do spełnienia, ale nie może on uwzględnić różnicowania się wartości w poszczególnych pasiekach. Inny przykład: fazę rozwoju rodzin określano na podstawie zjawisk fenologicznych (kwitnienie agrestu) — nie zostają tu jednak eliminowane

Ryc. 2. Kształtowanie się czerwienia matek w ulach różnych systemów (wiosna 1947—1951)
Ryc. 2. Kształtowanie się czerwienia matek w ulach różnych systemów (wiosna 1947—1951) Laying of queens in hives varions systems (spring, 1947—1951) a — warszawski poszerzony, b — dadan, c — wielkopolski, d — warszawski zwykły

różnice w wiosennym starcie rodzin, wynikające między innymi z kształtowania się zimowli pszczół.

W rezultacie różnicowania się wpływu poszczególnych czynników na rozwój rodzin zachodzi duża zmienność wyników pomiarów na podłożu geograficznym i między latami obserwacji. Wartości średnich arytmetycznych (w dm2) i przedziały ufności (x) obliczone dla województw układają się następująco (przy nazwach województw podano liczbę obserwacji):

białostockie 77 29,7 dm2 26,0 < × < 33,4 dm2
bydgoskie 24 28,9 dm2 24,6 < × < 33,1 dm2
gdańskie 6 8,5 dm2 5,8 < × < 11,2 dm2
katowickie 3 18,3 dm2 15,9 < × < 20,7 dm2
strona 34
kieleckie 33 39,6 dm2 31,6 < × < 47,6 dm2
lubelskie 116 35,9 dm2 33,4 < × < 38,4 dm2
łódzkie 3 16,2 dm2 7,0 < × < 25,5 dm2
opolskie 6 18,7 dm2 7,4 < × < 30.0 dm2
poznańskie 134 32,7 dm2 30,0 < × < 35,4 dm2
rzeszowskie 15 38,2 dm2 32,1 < × < 44,4 dm2
szczecińskie 6 9,4 dm2 5,3 < × < 13,6 dm2
warszawskie 30 31,5 dm2 26,8 < × < 36,2 dm2
wrocławskie 164 37,1 dm2 34,9 < × < 39,3 dm2
zielonogórskie 22 42,3 dm2 35,8 < × < 48,8 dm2

Zestawiając te wartości według lat obserwacji otrzymujemy dane:

1947 82 32,7 dm2 29,7 < × < 35,7 dm2
1948 400 37,2 dm2 35,6 < × < 38,8 dm2
1949 48 25,0 dm2 20,9 < × < 29,0 dm2
1950 5 48,7 dm2 35,0 < × < 62,4 dm2
1951 104 25,7 dm2 23,3 < × < 28,0 dm2

Różnice między średnimi są tu duże, także wartość przedziałów ufności jest znaczna. Szczególnie dobry przykład tego dają pomiary czerwiu w pasiekach województwa lubelskiego i białostockiego (wschodnia Polska), albo z 1948 roku. W wymienionych województwach wyniki pochodzą z czteroletnich obserwacji rozwoju rodzin w różnych systemach uli (tab. 3). Wahania wyników w tym okresie — mierzone średnim kwadratem odchyleń (wariancja) — są wyższe o 22,4% niż stwierdzono w obrębie jednego roku obserwacji. Podobne wskaźniki otrzymamy, gdy dokonamy podziału regionalnego obserwacji z 1948 roku. Na terenie kraju różnicuje się bardziej rozwój rodzin niż w obrębie poszczególnych regionów.

Zastosowanie analizy statystycznej w opracowaniu materiału umożliwia podział ogólnej zmienności na jej części składowe. Można zatem w naszym przypadku eliminować wpływ regionu i sezonu na kształtowanie się rozwoju rodzin, co pozwala zarazem dokładniej sprecyzować różnice w ilości czerwiu w zależności od systemu ula. Różnice te są w istocie inne niż sugeruje porównanie średnich wartości pomiarów czerwiu. Ta niezgodność wynika z dużego zróżnicowania liczby obserwacji z poszczególnych systemów uli w przekroju lat lub regionów. Nieproporcjonalna przewaga jakiegoś systemu ula na przykład w roku 1948, kiedy świetnie się rodziny rozwijały, gwarantuje mu automatycznie lepszą pozycję w porównaniu do innych systemów, które stosunkowo liczniej są reprezentowane w pozostałych latach. Różnice prawidłowe w ilości czerwiu dla poszczególnych systemów uli obliczano w obrębie grup rojów według uporządkowania w tabeli 3, a także oddzielnie dla województwa lubelskiego i dla zachodniej Polski (wrocławskie, poznańskie).

Ze wszystkich porównań wynika, że najlepiej rozwijają się rodziny w ulu warszawskim poszerzonym, a w dalszej kolejności w dadanie, wielkopolskim i warszawskim zwykłym (tab. 4). Niektóre różnice w powierz-

strona 35

Tabela 3 Powierzchnia czerwiu (dm2) w zależności od roku obserwacji i regionu Surface of the brood in dm2 in dependence on the year of the observation and region

System ula / Types of hives Wschodnia Polska / East of Poland: 1947 Wschodnia Polska / East of Poland: 1948 Wschodnia Polska / East of Poland: 1949 Wschodnia Polska / East of Poland: 1951 Wschodnia Polska / East of Poland: wszystkie obserwacje / all observations: n Wschodnia Polska / East of Poland: wszystkie obserwacje / all observations: x̄ 1948: Lubelskie i białostockie 1948: poznańskie i wrocławskie 1948: wszystkie obserwacje / all observations: n 1948: wszystkie obserwacje / all observations: x̄
Warszawski poszerzony 37,8 44,6 25,0 29,8 42 37,7 46,9 48,7 34 48,0
Dadan 36,9 38,7 34,1 25,8 44 36,9 31,2 37,5 65 36,7
Wielkopolski 46,5 31,2 25,6 27,1 27 34,6 42,2 42,4 36 42,3
Warszawski zwykły 31,8 39,0 22,8 21,5 113 30,4 35,7 42,1 52 38,4
Wszystkie obserwacje: n 55 90 41 40 226 — 69 118 187 —
All observations: x 36,0 39,4 25,7 25,0 — 33,5 39,0 41,0 — 40,3

chni czerwiu pomiędzy poszczególnymi systemami uli są znaczne. Niewiele z nich jednak przekracza granicę błędu doświadczenia (oznaczano w tabeli gwiazdą), który jest dosyć duży. Kształtowanie się czerwienia matek zależy prawdopodobnie w dużej mierze i od czynników, których zakresu działania nie można było w badaniach uwidocznić. Ich wpływ jest znaczny i w naszych warunkach przypuszczalnie odgrywają one większą rolę w rozwoju rodzin niż wymiary ramki. Uważamy, że czynniki te są ściśle związane z kierowaniem rozwojem pszczół, a więc znajdują się w zasięgu oddziaływania pszczelarza.

W naszych badaniach ul warszawski zwykły wypada niekorzystnie i zajmuje końcową pozycję, a ul warszawski poszerzony pierwsze miejsce (różnica istotna). Ze względu na to, że ul warszawski zwykły nie jest zalecany do rozpowszechniania, możemy zostawić go spokoju. Natomiast warto się zająć ulem warszawskim poszerzonym, pomimo że jest on niezbyt popularny u nas. Wszędzie wypada on dobrze, ale szczególnie dobrze rozwijały się w nim rodziny na terenie zachodniej Polski, lepiej niż w ulu wielkopolskim i dadanie, a także w ulach innych systemów, na jakie tu natrafiano. W porównaniach tych różnice sięgają wielkości plastra ramki warszawskiej poszerzonej obustronnie zaczerwionego (około 8000 robotnic) i są istotne przy poziomie 1% (tab. 4, 5).

Sądzimy, że lepsza pozycja ula warszawskiego poszerzonego wiąże się

strona 36

Tabela 4 Wartości różnic w dm2 powierzchni czerwiu w ulach poszczególnych systemów (* i ** — różnice istotne i wysoce istotne) Value of the difference in dm2 brood surface in different types of hives (* and ** — differences significant and high significant)

Porównywane systemy uli / Types of compare d hives Kryterium uporządkowania rojów / Criterion of arrangement of the colonies: 1947—1951 Wschodnia Polska / Eeast of Poland Kryterium uporządkowania rojów / Criterion of arrangement of the colonies: 1947, 1948, 1951 lubelskie / Eeast—south of Poland Kryterium uporządkowania rojów / Criterion of arrangement of the colonies: Wschodnia i zachodnia Polska 1948 / Eeast and west of Poland 1948 Kryterium uporządkowania rojów / Criterion of arrangement of the colonies: Zachodnia Polska 1948 / West of Poland 1948
Warszawski poszerzony — dadan 2,8 0,8 5,6 25,3**
Warszawski poszerzony — wielkopolski 2,7 2,3 12,4 20,3**
Warszawski poszerzony — warszawski zwykły 6,0* 7,3** 8,8 14,9**
Dadan — wielkopolski 1,8 5,7 6,6 3,7
Dadan — warszawski zwykły 3,6 7,8 3,5 2,0
Wielkopolski — warszawski zwykły 4,0 5,4 —4,9 —5,8
Suma obserwacji / Sum of the observations 226 161 187 91

także z utrzymywaniem w nim rodzin przeciętnie silniejszych niż w ulach innych systemów, zwłaszcza o niskiej ramce. Takie rodziny mają korzystniejsze warunki startu wiosną i dlatego matki mogą wykazać się intensywniejszym czerwieniem. Na Lubelszczyźnie, gdzie zimują na ogół rodziny silniejsze niż na zachodzie kraju (Gromisz i Bownik 1969), czerwienie matek w ulu warszawskim poszerzonym mniej się wyróżnia zwłaszcza w porównaniu z rodzinami w ulach wielkopolskich. Różnice jednak występują i w każdym porównaniu wypadają one na korzyść ula warszawskiego poszerzonego. Bliski mu ilością czerwiu jest dadan, natomiast ule o mniejszych ramkach zajmują dalsze pozycje. Rodziny pszczele rozwijają się zatem lepiej na ramce dużej. Przypuszczalnie wiąże się to z korzystniejszym układem przestrzennym czerwiu w ulu o takich ramkach. W kwietniu, kiedy pszczoły rozluźniają kłąb i wzrasta czerwienie matek, utrzymanie odpowiedniej temperatury w ulu wymaga zużytkowania dużej ilości energii robotnic. Oszczędność w jej rozchodowywaniu zapewnia rozkład czerwiu na plastrach zbliżony do regularnego koła.

strona 37

Tabela 5 Rozwój rodzin w ulach o różnym kształcie ramki i w ulach uznanych systemów (prawidłowa wartość różnicy w dm2) Development of colonies in hives with different shape of the frame and in accepted in Poland types of hives (value of the difference in dm2)

System ula / Types of hives x̄ Kształt ramki (system ula) / Shape of the frame: kwadratowa / square (—) Kształt ramki (system ula) / Shape of the frame: nisko-szeroka / low-wide (—)
Warszawski poszerzony 49,1 20,4** 21,3**
Dadan 36,1 1,9 8,7
Wielkopolski 34,4 1,1 2,6
Warszawski zwykły 39,9 4,6 8,5
Różne inne:
ramka kwadratowa 34,5 0 3,5
ramka nisko-szeroka 32,6 —3,5 0

W rozwijającej się rodzinie układ ten może być utrzymany jedynie do pewnych granic, wyznaczonych wymiarami ramek. Dalszy przyrost powierzchni czerwiu zarysowuje na plastrach co raz bardziej spłaszczone elipsy, o ile ramka ma kształt prostokąta. Prawdopodobnie tempo czerwienia matek wówczas słabnie, tym wyraźniej im prędzej zachodzi potrzeba wydłużania jednej z osi powierzchni zajętej przez czerw. O intensywności rozwoju rodzin może więc decydować nie tylko wielkość ramki ale i stosunek wymiarów jej boków.

Na duże zróżnicowanie wymiarów ramek natrafiano w pasiekach województwa poznańskiego i wrocławskiego. Badano tam 59,7% rojów w ulach systemów nieuznawanych, w tym 8,9% w warszawskim zwykłym, 6,1% ulach Langstrotha, Roota, Zandera i 44,7% w różnych innych o kształcie ramki zbliżonej do kwadratu, a o powierzchni podobnej ramce wielkopolskiej.

Rodziny w ulach wszystkich systemów nieuznawanych rozwijały się gorzej niż w ulach warszawskich poszerzonych (różnica istotna) i dadanach ale podobnie jak w wielkopolskich. Ilość czerwiu w ulach wielkopolskich kształtowała się prawie na poziomie ilości czerwiu w ulach o ramce kwadratowej. Ule z takimi ramkami wypadły lepiej niż ule Langstrotha i Roota, z ramkami nisko-szerokimi, ustępowały natomiast warszawskim zwykłym. W okresie wiosennego rozwoju rojów najkorzystniejsza jest zatem ramka wąsko-wysoka (ale nie za wąska), a w dalszej kolejności kwadratowa i wreszcie nisko-szeroka. W naszym doświadczeniu różnice między średnimi ilościami czerwiu w tych systemach uli nie przekraczają granic

strona 38

błędu. Sugerują one jednakże istnienie zależności tempa rozwoju rodzin od kształtu wymiarów ramki i gniazda. Przy tej samej powierzchni wypadają korzystniej ramki o większym wymiarze pionowym niż poziomym, na przykład ramka warszawska zwykła (stojąca) i Roota (leżąca). Potwierdza to także porównanie czerwienia matek w ulu warszawskim poszerzonym i dadanie (40,6 dm2 i 37,9 dm2, tab. 2). W tych systemach ramki różnią się jedynie sposobem zawieszenia w ulu. Prawie wszystkie ramki, zbliżone kształtem do kwadratu, są przeważnie w osi pionowej krótsze niż w osi poziomej. Zajmują więc one pod względem stosunku wymiarów wysokości do szerokości pośrednie miejsce pomiędzy ulem warszawskim zwykłym i na przykład Roota. Taka sama pozycja przypada im w porównywaniu uzyskanych ilości czerwiu.

W roku 1948 dokonano pomiarów czerwiu w 69 rojach na terenie województwa lubelskiego i białostockiego, oraz w 118 rojach w województwie wrocławskim i poznańskim. Średnie ilości czerwiu dla tych regionów wynoszą 39,0 dm2 i 41,0 dm2. Prawidłowa wartość różnicy między tymi średnimi równa się 3,9 dm2 i mieści się w granicach błędu. Natomiast istotnie się różnią niektóre średnie ilości czerwiu dla lat 1947, 1948 i 1951 w badaniach 161 rojów na terenie województwa lubelskiego (tab. 4). Prawidłowe wartości różnic między nimi wynoszą:

1947—1948 — 3,0 dm2 1947—1951 — 7,5 dm2 (*) 1948—1951 — 10,6 dm2 (**)

Czerwienie matek pszczelich różnicuje się więc bardziej w poszczególnych latach na podłożu geograficznym. Wszystkie pomiary czerwiu dokonywano w okresie kwitnienia agrestu i w przybliżeniu wypadało to w każdym regionie w tyle samo dni po pierwszym oblocie wiosennym pszczół (białostockie: 39—49 dni, lubelskie: 41—45 dni, poznańskie: 40—46 dni). W datach fenologicznych nie notowano więc większych odchyleń regionalnych i rocznych, a mimo to zachodziło czasami duże różnicowanie się rozwoju rodzin. Dopatrujemy się tutaj znacznego wpływu czynnika zmieniającego z roku na rok stan rodzin pszczelich i ich przygotowanie do podjęcia wiosną wychowu czerwiu. O wiosennym rozwoju rodzin decyduje więc w dużej mierze utrzymanie rodzin jesienią poprzedniego roku i przebieg zimowania. Przypuszczalnie dlatego prawie brakuje różnic między regionami, natomiast między latami są one duże, równolegle do tego jak kształtuje się zimowanie pszczół.

W odniesieniu do dat fenologicznych czerwienie matek pszczelich układa się podobnie na wschodzie i na zachodzie kraju. Zachodzi jednak znaczne zróżnicowanie w datach kalendarzowych. Kwitnienie agrestu na wschodzie Polski (23—28 IV) wypada przeciętnie o 9 dni później niż w województwie poznańskim i wrocławskim (14—20 IV) i w tym okresie kalendarzowym istnieją już duże różnice w pozimowym rozwoju rodzin między tymi regionami. Na zachodzie Polski wiosna rozpoczyna się wcześniej, zimy są

strona 39

krótsze. Rodziny pszczele są tam w mniejszej mierze narażone na ujemne skutki, jakie może przynieść zima. W takich warunkach jest tam o wiele łatwiej przyspieszać wiosenny rozwój rojów i uzyskiwać dobre rezultaty przy zastosowaniu prostych ale efektywnych w skutkach zabiegów. Z tego względu pszczelarze zachodniej Polski mogą mniej się liczyć z oddziaływaniem systemu ula na czerwienie matek, niż ich koledzy z północno-wschodniej Polski. Ci ostatni w kierowaniu wiosennym rozwojem pszczół winni także pośród innych czynników uwzględniać dobór odpowiedniej ramki i ula.

Z ogólnej liczby 639 rojów objętych pomiarami czerwiu 26,9% zaliczano do pszczół niemiejscowych. Poza 8 rojami grupowały się one na terenie województwa poznańskiego i wrocławskiego. Rozróżniano wśród nich rasy: kraińską, Nigrę, włoską i ich mieszańce z pszczołą miejscową. Wartość średnia powierzchni czerwiu w rodzinach tych pszczół wynosi 34,8 dm2, a w rodzinach pszczół miejscowych badanych na tamtejszym terenie — 39,4 dm2. Prawidłowa wartość różnicy między tymi średnimi — z uwzględnieniem różnorodności systemów uli — równa się 2,4 dm2 i nie przekracza granic błędu.

DYSKUSJA

W dużym różnicowaniu się wiosennego czerwienia matek, jakie wystąpiło w badanych pasiekach, udział wpływu systemu ula wydaje się niewielki, mniejszy niż innych czynników, których skutki oddziaływania rozszerzyły znacznie granice błędu obserwacji. W tego rodzaju badaniach materiał zbierany masowo nie daje oczekiwanych rezultatów. Ocenę przydatności poszczególnych systemów uli można przeprowadzać dobrze jedynie w warunkach wyrównanych, z zakresu gospodarki pasiecznej i pochodzenia pszczół. Przypuszczamy, że i w tak zaplanowanej serii doświadczalnej obiektywnych rezultatów trudno byłoby otrzymać, ponieważ bardzo zróżnicowane możliwości pszczelarzy w oddziaływaniu na wiosenny rozwój rodzin przesłoniłyby różnice pochodzące z systemu uli. Opracowane przez nas wyniki sugerują mimo to nie tylko technologiczne znaczenie istniejącego w gospodarce pasiecznej problemu wymiarów, kształtu i powierzchni ramki. Rozwiązanie go może mieć oczywiście dużą wartość praktyczną w procesie intensyfikacji pszczelarstwa, ale musi niewątpliwie cpierać się na potrzebach i wymaganiach pszczół w mikrośrodowisku ula i w określonych warunkach klimatyczno-pożytkowych. Często wskazany jest tu kompromis.

Rodziny najgorzej rozwijają się na ramkach nisko-szerokich, lepiej na kwadratowych i najlepiej na wąsko-wysokich przy tej samej powierzchni plastrów. Natomiast ewolucja w „ulepszaniu” wymiarów ramki, obserwowana w ostatnich kilku dziesięcioleciach zmierza w odwrotnym kierunku

strona 40

— od ramki wąsko-wysokiej przez kwadratową do nisko-szerokiej. W zadowalający sposób możnaby pogodzić te tendencje przez uznanie ramki zbliżonej do kwadratu, ale o odpowiedniej powierzchni. W przybliżeniu odpowiada temu ramka ula wielkopolskiego. W ostatnich czasach ul wielkopolski znacznie się u nas rozpowszechnił, zwłaszcza na terenach wschodnich, gdzie po wojnie występował niezbyt licznie (Bornus 1955). Na Lubelszczyźnie wypada on bardzo dobrze, lepiej niż na zachodzie Polski, ale nasze badania zaledwie sygnalizują jego zalety na tym terenie, bo wyniki opierają się na małej liczbie obserwacji.

O wyborze przez pszczelarza odpowiedniej ramki rozstrzyga wiele czynników, których ważkość kształtuje się w zależności od lokalnych warunków, potrzeb i zapatrywań. Stąd wynikają duże różnice w opiniowaniu ramki tego samego systemu. Noszą one często charakter regionalny i wynikają między innymi z odrębności układu pożytków pszczelich.

Różnice w ilości czerwiu wiosną informują, że jedne rodziny rozwijają się szybciej, inne wolniej. Odpowiednio do tego kształtują się i daty osiągania przez nie pełni zdolności produkcyjnej. Systemy uli, w których czerwienie matek jest intensywniejsze, dobrze nadają się w okolicach o wczesnych pożytkach, bo rodziny dochodzą w nich prędzej do siły. Natomiast przy rozporządzaniu tylko późnymi wziątkami, mogą one zawieść srodze pszczelarza, gdyż najczęściej pszczoły się wyroją przed pożytkiem. W tym drugim przypadku pożądane są ule, które hamują wiosenny rozwój rodzin. Wydaje się jednak, że rozwiązanie tego rodzaju problemów należy szukać przede wszystkim w selekcji i hodowli pszczół oraz w metodzie kierowania rozwojem rodzin, a nie wyłącznie w preferowaniu ramki określonego systemu. Niemniej trzeba rojom zapewnić także odpowiedni ul do ich rozwoju i pracy.

Nasze badania nie wykazały istotnych różnic w rozwoju wiosennym między pszczołami miejscowymi i niemiejscowymi. Różnice w intensywności czerwienia matek, jakie niewątpliwie występują, są jednak głównie uwarunkowane dziedzicznie. Można je obserwować, porównując sezonowy rozwój rojów pszczół różnych ras oraz ich mieszańców, przede wszystkim pierwszego pokolenia (Gromisz 1965). Odchylenia mogą zachodzić na plus lub na minus w stosunku do pszczoły miejscowej. Pszczelarze są jednakże prawie zawsze przekonani o wyższości użytkowej obcych pszczół, co często wynika z obserwacji pierwszego pokolenia ich mieszańców z pszczołą miejscową. Dalsze pokolenia mieszańców wypadają jednak inaczej i nie rzadko przynoszą pszczelarzom przykre niespodzianki. Przypuszczamy, że pszczoły określane w naszych badaniach jako rasy obce lub mieszańce, reprezentują w większości dalsze pokolenia przypadkowych mieszańców, do których dochodzi się zawsze przy niekontrolowanym wprowadzaniu do pasieki matek importowanych. Wyniki pomiarów czerwiu w takich pasiekach wskazują, czego możemy oczekiwać, rozprowadzając chaotycznie pszczoły ras obcych.

strona 41

WNIOSKI

Wpływ systemu ula (wymiarów i powierzchni ramki) na wiosenne czerwienie matek pszczelich jest niewielki w porównaniu z wpływem innych czynników, przede wszystkim z zakresu utrzymywania pszczół. W większym stopniu można kształtować wiosenny rozwój rodzin przez otoczenie ich odpowiednią opieką niż przez wprowadzenie do pasieki uli określonego systemu. W wyborze systemu ula trzeba zatem uwzględniać w równej mierze ekonomikę pasieczną — pracę, transport co i biologię sezonowego rozwoju rodzin pszczelich, w nawiązaniu oczywiście do miejscowych warunków klimatyczno-pożytkowych. Na wczesne pożytki nadają się ule o dużej ramce, zbliżonej do kwadratu ale z przewagą wysokości (w pionie) nad szerokością (w poziomie), bo w takim ulu wiosną pszczoły wychowują dużo czerwiu. Na późniejsze natomiast pożytki praktyczniejsze są ule o ramce mniejszej i o odwrotnym stosunku wymiarów szerokości do wysokości, oddalające się kształtem od kwadratu. Krańcowe warianty tych dwóch typów uli reprezentują u nas ul warszawski poszerzony (duża ramka stojąca) i ul Langstrotha lub Roota (mała ramka leżąca).

LITERATURA

Bojarczuk W. (1950) — Dotychcasowe wyniki wiosennych pomiarów czerwiu. Pszczelarstwo, 1 (5): 1—4

Bornus L. (1955) — Z badań nad pszczelnictwem w Polsce. Prace Instytutu Sadownictwa, 1: 221—236

Brzósko S. (1936) — Praktyczne pszczelarstwo, Wydawnictwo Tow. Oświaty Rolniczej, Warszawa

Gromisz M. (1965) — Wstępna ocena wartości użytkowej pszczół mieszańców międzyrasowych w warunkach pożytkowych Dąbrowic k. Skierniewic. Pszczeln. Zesz. Nauk., 9 (1—2): 35—48

Gromisz M. i Bownik K. (1969) — Warunki przyrodniczo-pożytkowe i osiągnięcia produkcyjne pasiek w Polsce w latach 1946—1966. Pszczeln. Zesz. Nauk., 13 (1—3): 1—55

Ruszczyc Z. (1955) — Metodyka doświadczeń rolniczych, PWRiL, Warszawa

W. B. (1946) — Z prac instytutu pszczelarskiego, Pasieka, 1 (6): 108—113

НАРНЩИВАНИЕ ПЧЕЛОСЕМЬЕЙ ВЕСНОЙ В УЛЬЯХ РАЗНЕГО ТИПА

В. Боярчук, Л. Борнус, К. Бовник, М. Громиш, В. Максымюк

Резюме

В 1948—1952 гг. измерено весной наращивание силы в 639 пчелосемьях. Семья были в ульях разных типов: в варшавским, варшавским широким, славянским, Лангстрота и в других с малой рамкой.

strona 42

Найлучшие наращивание обнаружено в ульях варшавских широких (300 × 435 мм) а найхуже в ульях Лангстрота. Поверхност расплода была соответственно 40,6 дм2 и 32,6 дм2. Влияние типа улья на червление пчелиной матки весной не оказалось великим в сравнении с другими факторами а особенно с методами содержания пчел.

SPRING DEVELOPMENT OF HONEYBEE COLONIES IN DIFFERENT TYPES OF HIVES

W. Bojarczuk, L. Bornus, K. Bownik, M. Gromisz, W. Maksymiuk

Summary

In the years 1948—1952 during the spring time the surface of the brood in 639 colonies were measured. The colonies were kept in the following types of hives: Warsaw standard, Warsaw modified, Ciesielski, Langstroth, and others with a small frames.

The best spring development was observed in the Warsaw modified hives (300 × 435 mm) and the weakest in the Langstroth hives (446 × 232 mm).

The average surface of the brood in these hives were respectively 40,6 dm2 and 32,6 dm2. The influence of hive type on the laying of queen in spring was rather small in comparision to other factors, and above all the bee managemant.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 30, podpis ryc. 1: „choosen” → chosen
  • s. 33, ryc. 2, oś X: „Sufrace” → Surface
  • s. 33, podpis ryc. 2: „varions” → various
  • s. 36, tab. 4, główka: „compare d” → compared
  • s. 36, tab. 4, główka, 3×: „Eeast” → East
  • s. 39: „cpierać” → opierać
  • s. 41, LITERATURA: „Dotychcasowe” → Dotychczasowe
  • s. 41, tytuł rosyjski: „НАРНЩИВАНИЕ” → НАРАЩИВАНИЕ
  • s. 41, tytuł rosyjski: „РАЗНЕГО” → РАЗНОГО
  • s. 42, streszczenie rosyjskie: „Поверхност” → Поверхность
  • s. 42, Summary: „comparision” → comparison
  • s. 42, Summary: „managemant” → management

Podobne wpisy