ZAPYLANIE I PLONOWANIE 15 ODMIAN LUCERNY W ZALEŻNOŚCI OD OBFITOŚCI ICH KWITNIENIA I NEKTAROWANIA
tekst: Bolesław Jabłoński
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXX, 1986 — Bolesław Jabłoński
strona 207PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXX 1986
Bolesław Jabłoński
Oddział Pszczelnictwa ISK Puławy
WSTĘP
Powszechnie znana jest prosta zależność intensywności oblotu roślin entomofilnych przez owady zapylające od obfitości nektarowania ich kwiatów. Z intensywniejszym oblotem wiąże się lepsze krzyżowe zapylenie kwiatów, a w konsekwencji wyższe plony owoców i nasion. Dotychczas wielokrotnie stwierdzano znaczne zróżnicowanie klonów lucerny pod tym względem. Toteż od dawna już (m.in. Pedersen 1953, Kulijew i Asłanow 1959), a ostatnio coraz intensywniej (Wahler i inni 1974, Barnes i Furgala 1978, Teuber i Barnes 1979, 1979a, Tuber i inni 1980) prowadzi się badania w kierunku zwiększenia obfitości nektarowania kwiatów lucerny dla polepszenia jej zapylania i plonowania.
Można przypuszczać, że wśród uprawianych obecnie odmian lucerny istnieją różnice w wysokości plonów nasion związane bezpośrednio z intensywnością oblotu ich przez owady, a pośrednio z obfitością nektarowania kwiatów. Lepiej nektarujące odmiany mogą być bardziej atrakcyjne zwłaszcza dla pszczoły miodnej, która według wielu autorów (m.in. Vansell 1955, Anciferova 1959, Kropaĉova 1963, 1964, 1965, Kropaĉova i inni 1963a, 1966, Bojtôs 1966, Petkov i Simidĉev 1967, Tasei 1972) może odgrywać znaczącą rolę w zapylaniu tej rośliny, zwłaszcza przy obecnym niedostatku dzikich zapylaczy.
Głównym celem niniejszej pracy było zbadanie obfitości kwitnienia, nektarowania, oblotu przez owady zapylające oraz wiązania strąków i plonowania 15 odmian lucerny pochodzenia głównie europejskiego, a następnie szukanie zależności między badanymi cechami. Ze względu na prawdopodobieństwo niejednakowego zachowania się odmian pod tym względem w odmiennych warunkach klimatycznych, równoległe badania miały być wykonywane na Węgrzech, lecz planu tego z różnych przyczyn nie udało się w pełni zrealizować.
strona 208MATERIAŁ I METODA
Jako materiał do badań posłużyły 4 polskie odmiany lucerny mieszańcowej (Grimma, Kleszczewska, Tula, Warmińska) oraz 11 odmian zagranicznych (Cardinal, Du Puitz, Everest, Euner, Europa, Fade, Gemini, Gracier, Orca, Prima, Tapiôszelei). Nasiona odmian obcych otrzymano z Centralnego Instytutu Zootechniki i Żywienia Zwierząt w Gôdôlô na Węgrzech. Badania wykonano w Pszczelniczym Zakładzie Doświadczalnym ISK w Puławach, w latach 1982—84, na glebie bielicowej lekkiej kl. IV. Bezpośrednim przedplonem dla lucerny był rzepak ozimy. Zwapnowane (1000 kg wapna palonego na 1 ha) i podorane po rzepaku pole, jesienią zostało głęboko zaorane, a wiosną nawiezione nawozami mineralnymi. Dawki na 1 ha wynosiły: 100 kg K2O w postaci soli potasowej, 100 kg P2O5 w postaci superfosfatu i 20 kg N w postaci saletrzaku.
Doświadczenie założono 16 kwietnia 1982 r., metodą bloków losowych w 4 powtórzeniach. Podstawowe poletko stanowił rządek lucerny długości 10 m. Znajdowały się w nim 33 rośliny pozostawione po dokonaniu w maju przerywki co 30 cm jedna od drugiej. Odległości między rzędami wynosiły 1 m, gdyż chodziło o zapewnienie swobodnego poruszania się w trakcie obserwacji owadów. Pielęgnacja lucernika ograniczała się do kilkukrotnego motyczenia, w celu utrzymania gleby w stanie wolnym od chwastów. W drugim i trzecim roku po zasiewie stosowano na lucernę wiosną pogłównie po około 200 kg soli potasowej 40% i 200 kg superfosfatu potrójnego.
Główne badania wykonywano w ciągu 16 dni okresu pełni kwitnienia roślin, na odroście pierwszym w 1982 r., oraz na przyśpieszonym odroście drugim w roku 1983 (pierwszy odrost skoszono wtedy 10 maja). W roku 1984 trzeba było pole zwolnić, wobec czego określono tylko plon zielonej masy, skoszonej 28 maja. W czasie obserwacji każdego dnia przechodzono 3-krotnie (o godz. 10, 12 i 14) wzdłuż poszczególnych poletek i liczono wszystkie pracujące na kwiatach owady pszczołowate z rozróżnieniem gatunków. W tych samych dniach oznaczano nektarowanie lucerny, stosując powszechnie znaną metodę pipetową. Codziennie pobierano nektar z 20 kwiatów należących do 10 kwiatostanów zerwanych z 2—3 roślin danego poletka. Starano się, aby za każdym razem były to inne rośliny. Do izolowania kwiatów przed owadami używano woreczków z cienkiego tiulu. Stosowano 3-dniowy okres izolowania kwiatów, aby można było pobierać maksymalną ilość nagromadzonego w nich nektaru, co jest bardziej słuszne niż pobieranie porcji dobowych (Jabłoński, Szklanowska 1979).
Niezależnie od obserwacji owadów i pobierania nektaru, określano 3 razy w okresie pełni kwitnienia liczbę kwiatów w kwiatostanie. Z każdego poletka brano po 30 kwiatostanów, z których każdy należał do innej rośliny. Przed zbiorem dojrzewających nasienników lucerny ustalano na poszczególnej roślinie liczbę pędów owocujących, a następnie
strona 209liczbę gron na reprezentatywnym dla każdej rośliny pędzie. W dalszej kolejności z pędów tych obrywano wszystkie owocujące grona, po czym w 30 branych losowo liczono strąki, a dalej w 100 losowo pobranych strąkach — nasiona dorodne i słabo wykształcone. Z danych tych można było określić liczbę kwiatów i strąków na roślinie i na poletku oraz przybliżony plon nasion. Plon nasion określano też po dokonaniu młocki roślin z całych poletek.
Wyniki opracowano statystycznie, stosując analizę wariancji R. A. Fishera. Przyjęto poziom wiarygodności a — 0,05. Obliczono także współczynnik korelacji „r” dla określenia zależności niektórych badanych cech. Systematyczne wyniki badania nektarowania i obserwacji owadów przedstawiono na tle przebiegu pogody, co było możliwe dzięki ustawieniu w pobliżu doświadczenia termohygrografu i deszczomierza.
WYNIKI
CHARAKTERYSTYKA POGODY W LATACH BADAŃ
Sezony wegetacyjne lat 1982 i 1983 można ogólnie scharakteryzować jako znacznie cieplejsze od przeciętnych, uboższe w opady i bardziej słoneczne (tab. 1), a 1984 r. — jako chłodny i deszczowy. Bardzo ciepłe i słoneczne miesiące lipiec, sierpień i wrzesień w 1982 r. sprzyjały dobremu kwitnieniu (trwającemu od 18.VII do 5.IX), zapylaniu i dojrze-
Tabela 1 Niektóre dane meteorologiczne ze Stacji Meteorologicznej IUNG w Puławach Some meteorological data from meteorological Station in Pulavy
| Lata Years |
Miesiące — Months: IV | Miesiące — Months: V | Miesiące — Months: VI | Miesiące — Months: VII | Miesiące — Months: VIII | Miesiące — Months: IX |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Średnia temperatura w °C — Average temperaturein °C | ||||||
| 1982 | 5,7 | 14,8 | 16,3 | 19,2 | 19,6 | 15,7 |
| 1983 | 10,5 | 16,4 | 17,4 | 19,3 | 18,6 | 14,6 |
| x̄ | 7,7 | 13,6 | 17,1 | 18,7 | 17,5 | 13,6 |
| Suma opadów w mm — Total rainfall in mm | ||||||
| 1982 | 31 | 50 | 36 | 42 | 41 | 18 |
| 1983 | 48 | 84 | 33 | 99 | 37 | 62 |
| X̄ | 39 | 60 | 70 | 75 | 74 | 47 |
| Suma godzin usłonecznienia — Time of insolation in hours | ||||||
| 1982 | 140 | 269 | 234 | 254 | 258 | 180 |
| 1983 | 161 | 230 | 257 | 265 | 275 | 149 |
| X̄ | 212 | 247 | 225 | 223 | 215 | 159 |
x̄ — Średnie wieloletnie — Average from many years
strona 210waniu lucerny pochodzącej nawet z wiosennego siewu, dzięki czemu można było planowane badania o rok przyśpieszyć. Na podobnie sprzyjającą dobremu kwitnieniu (trwającemu od 16.VI. do 25.VIII.), zapylaniu i dojrzewaniu nasion pogodę trafiła lucerna przyśpieszonego pokosu drugiego w roku 1983, kiedy to, mimo nieco większej ilości opadów, było jeszcze lepsze usłonecznienie nż w roku poprzednim. Badane odmiany nie różniły się między sobą wyraźnie porą kwitnienia i dojrzewania, wobec czego wszystkie one miały podobne warunki pogody dla przebiegu tych faz.
SKŁAD GATUNKOWY OWADÓW ZAPYLAJĄCYCH LUCERNĘ
Sucha, słoneczna i ciepła pogoda w obu latach badań sprzyjała licznemu występowaniu dzikich owadów pszczołowatych, które stanowiły ponad 80% liczebności całej entomofauny zapylającej lucernę (tab. 2). Wyjątkowo licznie występowały na lucernie trzmiele, których w 1982 r. było ponad 80% ogółu zapylaczy, a w roku 1983 — blisko 70%. Wśród 5(7) rozróżnianych gatunków, w pierwszym roku dominował trzmiel rudy stanowiący 57,07% ogółu liczebności, w drugim zaś roku trzmiel ziemny (i gajowy) — 29,87%. Wysokie pod względem liczebności pozycje zajmował trzmiel kamiennik z podobnym lecz mniej licznie spotykanym na lucernie trzmielem rudonogim. Oba te gatunki stanowiły w pierwszym roku 5,90%, a w drugim 20,91% ogółu obserwowanych owadów pszczołowatych. Wśród 6 występujących na lucernie gatunków pszczół samotnic dominowała miesiarka lucernowa, której hodowla wolierowa znajdowała
Tabela 2 Skład gatunkowy owadów zapylających lucernę w Puławach w latach 1982—1983 w % The percentege of insects pollinating of alfalfa in Pulavy in years 1982—1983
| Gatunek owadów Species of insects |
Rok — Year: 1982 | Rok — Year: 1984 |
|---|---|---|
| Pszczoła miodna — Apis mellifera | 13,35 | 17,17 |
| Trzmiel ziemny — Bombus terrestris Trzmiel gajowy — Bombus lucorum |
19,27 | 29,87 |
| Trzmiel kamiennik — Bombus lapidarius Trzmiel rudonogi — Bombus ruderarius |
5,90 | 20,91 |
| Trzmiel rudy — Bombus pasyuorum | 57,07 | 16,84 |
| Trzmiel szary — Bombus sylvarum | 0,32 | 1,04 |
| Trzmiel parkowy — Bombus hypnorum | — | 0,26 |
| Spójnica lucernowa — Melita leporina | 0,83 | 4,15 |
| Wigorczyk lucernowy — Rhophitoides canus | 0,01 | 2,45 |
| Pszczelinka — Andrena sp. | 0,07 | 0,91 |
| Miesiarka lucernówka — Megachile rotundata | 3,05 | 5,20 |
| Miesiarka różówka — Megachile centuncularis | 0,02 | 0,10 |
| Miesiarka komonicówka — Megachile villoughbiella | 0,11 | 1,10 |
| Razem | 100,00 | 100,00 |
się w pobliżu. Pozostałe gatunki pszczół samotnic zwiększyły kilkakrotnie swą liczebność w drugim roku trwania lucernika. Liczebny udział pszczoły miodnej w roku 1982 wynosił 13,35%, a w 1983 — 17,17%.
ZAGĘSZCZENIE OWADÓW ZAPYLAJĄCYCH NA LUCERNIE W KOLEJNYCH DNIACH OBSERWACJI
Przez ponad 2-tygodniowy okres masowego kwitnienia lucerny, kiedy systematycznie wykonywano obserwacje owadów i pobierano nektar, warunki pogody nie ulegały większym wahaniom. W obu latach było ciepło, słonecznie i bezdeszczowo, z wyjątkiem 28.VI.1983 r., kiedy spadło 19 mm deszczu, a maksymalna temperatura obniżyła się do 20°C (tab. 3). Był to jedyny tzw. „dzień nielotny” dla owadów zapylających. W pozostałych dniach zagęszczenie owadów na kwiatach lucerny nie ulegało większym wahaniom. W początkowych dniach tego okresu w roku 1982 stopniowy wzrost zagęszczenia owadów na jednostce powierzchni, a w dniach końcowych spadek, wiązał się raczej wprost ze zmianą intensywności rozkwitania kwiatów. Podobnie z naturalnym zmniejszaniem się intensywności rozkiwtania kwiatów na poletkach należy wiązać spadek zagęszczenia pszczół miodnych i trzmieli w końcowych dniach okresu pełni kwitnienia lucerny w roku 1983. Uparcie jednak wzrastało wtedy zagęszczenie pszczół samotnic, których w lipcu przybywało i które niewątpliwie potrafiły wypierać pszczołę miodną i trzmiele z ubożejącego w nowo rozkwitające kwiaty łanu lucerny. Interesujący jest blisko 4-krotny wzrost zagęszczenia pszczoły miodnej na lucernie po deszczu w dniu 29.VI.1983 r. i taki sam spadek pszczół samotnic. Nie można tego wiązać z obfitością nektarowania poszczególnych kwiatów, bowiem było ono znacznie słabsze. Wzrost zagęszczenia pszczoły miodnej był następstwem zwiększenia się liczby rozkwitłych kwiatów na jednostce powierzchni, wskutek braku zapylania ich w dniu wystąpienia opadów oraz małej aktywności pszczół samotnic po deszczu.
PORÓWNANIE ODMIAN LUCERNY POD WZGLĘDEM OBFITOŚCI KWITNIENIA I NEKTAROWANIA ORAZ INTENSYWNOŚCI OBLOTU PRZEZ OWADY ZAPYLAJĄCE I PLONOWANIA
W tabeli 4 odmiany uszeregowano według wzrastającej liczby wytwarzanych przez nie kwiatów na jednostce powierzchni, jako cechy podstawowej dla plonu nasion. Różnice między odmianami pod względem obfitości kwitnienia okazały się istotne, pomimo podobnej liczby pędów owocujących na roślinie (około 21) oraz podobnej liczby kwiatów w kwiatostanie, (około 20 w roku 1982 i około 26 w roku 1983), czego w tab. 4 nie zamieszczono. Różnice te wynikają z odmiennej liczby wytwarzanych gron na pędach i na całych roślinach. Najwięcej kwiatów na 1 m2 (50,4 tys.) w 1982 r. wytwarzała odmiana Cardinal, a najmniej (34,2 tys.)
strona 212Tabela 3 Przebieg nektarowania i oblotu lucerny przez owady zapylające w szczytowym okresie jej kwitnienia Nectar secretion and insect foraging on alfalfa in full blooming period
| Rok Year |
Data Date |
Maksymalna temp. pow. w °C Max. temp. in °C |
Minim. wilgotn. względna pow. w % Minim. relat. humidity of air in % |
Ilość cukrów ze 100 kwiatów w mg Amount of sugar from 100 flowers in mg |
Zagęszczenie w godzinach południowych na 100 m2 Density at midday hours per 100 m2: pszczół miodnych honey bees |
Zagęszczenie w godzinach południowych na 100 m2 Density at midday hours per 100 m2: trzmieli bumble bees |
Zagęszczenie w godzinach południowych na 100 m2 Density at midday hours per 100 m2: pszczół samotnic solitery bees |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 29.VII. | 22 | 30 | — | 0,6 | 5,8 | 0,2 | |
| 30. | 24 | 36 | — | 1,6 | 4,4 | 0,5 | |
| 31. | 25 | 32 | — | 1,6 | 14,3 | 1,1 | |
| 1.VIII | 22 | 40 | — | 0,6 | 4,6 | 0,0 | |
| 2. | 25 | 40 | 22,7 | 3,7 | 17,1 | 1,1 | |
| 3. | 29 | 35 | 26,4 | 10,8 | 20,3 | 1,4 | |
| 4. | 29 | 32 | 27,5 | 7,1 | 20.6 | 0,7 | |
| 5. | 29 | 30 | 28,6 | 7,6 | 19,0 | 1,8 | |
| 1982 | 6. | 28 | 25 | 30.2 | 8,6 | 21,4 | 1,1 |
| 7. | 28 | 28 | 28,0 | 10,0 | 24,5 | 2,1 | |
| 8. | 29 | 29 | 29,2 | 13,1 | 34,1 | 3,1 | |
| 9. | 30 | 29 | 26,3 | 10,7 | 33,2 | 1,4 | |
| 10. | 26 | 50 | 30,2 | 8,1 | 39,0 | 1,1 | |
| 11. | 22 | 40 | 24,1 | 4,6 | 27,7 | 0,4 | |
| 12. | 25 | 28 | 25,5 | 2,7 | 17,7 | 0,4 | |
| 13. | 32 | 30 | 27,0 | 5,6 | 25,5 | 0,2 | |
| 22.VI. | 18 | 29 | 39,8 | 9,9 | 25,7 | 1,0 | |
| 23. | 20 | 25 | 33,2 | 9,3 | 30,2 | 1,2 | |
| 24. | 26 | 20 | 39,1 | 8,4 | 30,7 | 1,4 | |
| 25. | 30 | 24 | 42,4 | 4,1 | 31,5 | 2,8 | |
| 26. | 25 | 26 | 44,7 | 4,1 | 28,5 | 4,1 | |
| 27. | 25 | 35 | 42,8 | 4,5 | 28,9 | 1,7 | |
| 1983 | 28.* | 20 | 58 | — | — | — | — |
| 29. | 21 | 32 | 28,9 | 16,5 | 25,0 | 1,0 | |
| 30. | 22 | 32 | 27,5 | 13,9 | 25,8 | 3,9 | |
| 1.VII. | 27 | 32 | 39,7 | 9,6 | 33,2 | 3,6 | |
| 2. | 24 | 53 | 28,0 | 6,1 | 27,1 | 3,0 | |
| 3. | 23 | 20 | 32,8 | 5,2 | 22,8 | 4,7 | |
| 4. | 25 | 31 | 32,5 | 4,3 | 25,8 | 8,5 | |
| 5. | 25 | 34 | 39,9 | 3,8 | 13,6 | 7,4 | |
| 6. | 27 | 34 | 32,8 | 2,3 | 14,5 | 10,1 | |
| 7. | 26 | 23 | 29,8 | 2,9 | 14,9 | 9,5 | |
| 8. | 25 | 25 | 33,2 | 1,9 | 10,9 | 9,8 |
- Opad — 19 mm — * Rainfall — 19 mm
— Kleszczewska, zaś w roku 1983 najwięcej (81,5 tys.) — Tula, a najmniej (53,0 tys.) — Orca.
Pod względem procentowej zawartości cukrów w nektarze badane odmiany lucerny nie wykazały różnic istotnych, toteż wartości tych nie podano w tab. 4. Średnio w 1982 r. nektar lucerny zawierał 48,1% cukrów, a w roku 1983 — 52,4%. Istotne różnice w ilości cukrów ze 100 kwiatów stwierdzono tylko w roku 1983. Faktycznie lepiej nektarowały wtedy poszczególne kwiaty odmian Warmińska i Orca niż odmian Gracier, Prima i Tapiôszelei. Wydajność cukrów z jednostki powierzchni jest wypadkową liczby kwiatów i obfitości ich nektarowania. Najlepsza pod tym względem w 1982 r. była odmiana Cardinal (141 kg/ha), a najsłabsza Kleszczewska (89 kg), zaś w roku 1983 najlepsza Warmińska 305 kg/ha), a najsłabsza Gracier (188 kg/ha).
Średnie (w godzinach 10—14) zagęszczenie pszczół miodnych na 100 m2 wynosiło w 1982 r. 6,30, a w roku 1983 — 6,13, trzmieli odpowiednio — 21,7 i 24,6, a pszczół samotnic — 1,23 i 4,90. Różnice między odmianami pod tym względem nie są duże lecz istotne, co łatwo można prześledzić w tab. 4.
Analiza wykazała, że średnia liczba strąków w gronie wynosiła 6,32 w 1982 r. i 6,27 w roku 1983, liczba strąków na 1 m2 odpowiednio — 10,3 tys. i 14,3 tys., liczba wszystkich nasion w strąku — 3,69 i 4,72, a liczba nasion dorodnych w strąku — 1,47 i 2,75. Istotne różnice między odmianami występowały tylko w liczbie strąków na 1 m2 (szczegółowe dane zamieszczono w tab. 4), co w konsekwencji uwidoczniło się też istotnymi różnicami w plonie nasion. Średni plon nasion wynosił w 1982 r. 301,9 kg z 1 ha, a w roku 1983 — 773,7 kg z 1 ha. Najwyższe plony nasion w pierwszym roku wydała odmiana Tula, Warmińska, Fade, Kleszczewska i Grimma (382 — 300 kg/ha), najsłabsza zaś — Everest, Orca, Europa i Prima (242—264 kg/ha). Natomiast w drugim roku najlepiej plonowała Warmińska, Kleszczewska i Grimma (969—895 kg/ha) a najsłabiej — Orca, Prima i Du Puitz (618—697 kg/ha).
Plony zielonej masy, skoszonej w 1984 r. w dniu 28 maja, mieściły się w granicach od 210 do 290 q z ha, a kolejność odmian od najlepszej do najsłabszej układała się następująco: Fade, Wrmińska, Europa, Kleszczewska, Euner, Prima, Gemini, Grimma, Cardinal, Tapiôszelei, Everest, Da Puitz, Orca, Tula i Gracier.
WZAJEMNE ZALEŻNOŚCI NIEKTÓRYCH BADANYCH CECH LUCERNY
W roku 1982 nie stwierdzono zależności zagęszczenia owadów zapylających na jednostce powierzchni (100 m2) zarówno od liczby wytwarzanych kwiatów na 1 m2, jak też od ilości cukrów ze 100 kwiatów i z jednostki powierzchni plantacji (tab. 5), bo też zróżnicowanie tych cech było małe. Natomiast przy większym zróżnicowaniu odmian pod względem obfitości kwitnienia i nektarowania w 1983 r. zagęszczenie owadów
strona 214Tabela 4 Wyniki badań kwitnienia, nektarowania, oblotu przez owady zapylające i owocowania 15 odmian lucerny Results of blooming, nectar secretion, insect foraging and seed setting of 15 cultivars of alfalfa
| Rok Year |
Odmiana Cultivar |
Liczba kwiatów na 1 m2 Number of flowers on 1 m2 |
Ilość cukrów ze 100 kwiatów w mg Amount of sugar from 100 flowers in mg |
Wydajność cukrów w kg/ha Amount of sugar from 1 ha in kg |
Zagęszczenie pszczół miodnych na 100 m2 Density of honey bees on 100 m2 |
Zagęszczenie trzmieli na 100 m2 Density of bumble bees on 100 m2 |
Zagęszczenie pszczół samotnic na 100 m Density of solitery bees on 100 m2 |
Liczba strąków na pow. 1 m2 w tys. Number of pods on 1m2 |
Plon nasion dorodnych w kg/ha Yield of good seeds in kg/ha |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Kleszczewska | 34,2 | 26,0 | 89 | 6,95 | 20,5 | 1,05 | 9,9 | 288 | |
| Orca | 35,7 | 25,0 | 89 | 5,25 | 18,0 | 1,00 | 7,6 | 252 | |
| Everest | 37,5 | 27,6 | 104 | 6,75 | 23,8 | 0,80 | 7,7 | 242 | |
| Grimma | 38,1 | 26,0 | 102 | 8,25 | 22,2 | 1,95 | 10,8 | 314 | |
| Du Puitz | 39,0 | 29,1 | 114 | 5,25 | 18,8 | 1,35 | 10,9 | 286 | |
| 1982 | Euner | 39,6 | 26,5 | 105 | 4,75 | 20,5 | 0,90 | 10,2 | 290 |
| Prima | 39,9 | 28,5 | 114 | 6,68 | 23,8 | 1,35 | 9,2 | 264 | |
| Gemini | 39,9 | 30,5 | 122 | 6,10 | 22,0 | 1,05 | 10,6 | 300 | |
| Gracier | 42,3 | 25,0 | 106 | 7,70 | 19,9 | 1,10 | 10,1 | 302 | |
| Tula | 43,5 | 27,8 | 121 | 8,45 | 22,4 | 2,05 | 11,4 | 382 | |
| Fade | 43,8 | 28,7 | 126 | 5,05 | 21,3 | 1,20 | 11,1 | 344 | |
| Warmińska | 43,8 | 25,8 | 113 | 5,90 | 27,0 | 1,20 | 11,7 | 372 | |
| Europa | 45,0 | 27,8 | 125 | 5,70 | 22,3 | 1,23 | 11,4 | 262 | |
| Tapioszelei | 49,5 | 29,5 | 146 | 6,60 | 21,8 | 1,05 | 11,6 | 342 | |
| Cardinal | 50,4 | 27,9 | 141 | 5,15 | 21,0 | 1,20 | 10,8 | 288 | |
| Średnio — Average | 41,5 | 27,4 | 114,5 | 6,30 | 21,7 | 1,23 | 10,3 | 301,9 | |
| Różnica graniczna Least Significant Difference |
4,42 | — | x | 2,98 | 2,22 | 0,99 | 2,88 | 133,0 |
| Orca | 53,0 | 39,5 | 209 | 6,02 | 23,1 | 4,93 | 13,2 | 618 | |
| Du Puitz | 60,6 | 31,2 | 189 | 6,57 | 22,6 | 4,61 | 13,8 | 697 | |
| Fade | 61,0 | 35,8 | 218 | 7,04 | 27,9 | 5,08 | 13,4 | 730 | |
| Gracier | 62,3 | 30,2 | 188 | 5,56 | 22,0 | 4,70 | 13,3 | 732 | |
| Prima | 64,2 | 30,5 | 196 | 6,25 | 23,1 | 4,61 | 12,6 | 677 | |
| Europa | 64,7 | 35,7 | 231 | 5,57 | 21,5 | 5,67 | 13,6 | 711 | |
| 1983 | Everest | 67,1 | 37,1 | 249 | 5,78 | 24,7 | 3,68 | 12,4 | 720 |
| Gemini | 67,2 | 35,7 | 240 | 6,52 | 24,7 | 5,70 | 14,7 | 827 | |
| Euner | 71,8 | 36,4 | 260 | 6,80 | 27,2 | 4,07 | 14,6 | 752 | |
| Tapioszelei | 72,5 | 31,7 | 230 | 5,47 | 23,6 | 5,00 | 14,4 | 813 | |
| Cardinal | 76,1 | 35,7 | 272 | 4,61 | 22,8 | 4,39 | 14,4 | 804 | |
| Grimma | 76,7 | 34,6 | 265 | 5,02 | 25,5 | 4,61 | 15,6 | 895 | |
| Warmińska | 76,7 | 39,8 | 305 | 6,57 | 24,9 | 6,02 | 16,3 | 969 | |
| Kleszczewska | 79,0 | 35,4 | 280 | 7,03 | 28,8 | 4,61 | 16,1 | 899 | |
| Tula | 81,5 | 36,5 | 296 | 7,19 | 27,1 | 5,79 | 15,9 | 761 | |
| Średnio — Average | 69,0 | 35,1 | 241,9 | 6,13 | 24,6 | 4,90 | 14,3 | 773,7 | |
| Różnice graniczne Least Significant Difference |
12,11 | 7,05 | x | 2,11 | 3,71 | 2,18 | 2,91 | 226,4 |
- — Odmiany uszeregowano w kolejności wzrastającej liczby kwiatów wytworzonych na 1 m2 w danym roku
The cultivars are arrange according to the increace number of flowers developed on 1 m in particular year
strona 216Tabela 5 Wzajemna zależność niektórych badanych cech lucerny nasiennej Matual correlation of some investigated features of alfalfa
| Rodzaj zależności Kind of correlation |
Współczynnik korelacji „r” Correlation coefficient „r”: rok 1982 year 1982 |
Współczynnik korelacji „r” Correlation coefficient „r”: rok 1983 year 1983 |
|---|---|---|
| 1. Zależność zagęszczenia owadów zapylających na 100 m2 od: Dependence of insect density on 100 m2 from: |
||
| a) liczby kwiatów na 1 m2 number of flowers on 1 m2 |
0,000 | 0,516* |
| b) ilości cukrów ze 100 kwiatów w mg amount of sugar from 100 g flowers in mg |
0,000 | 0,393* |
| c) wydajności cukrowej w kg z 1 kg yield of sugar in kg from 1 ha |
0,000 | 0,566** |
| 2. Zależność liczby strąków na 1 m2 od: Dependance of number of pods on 1 m2 from: |
||
| a) liczby kwiatów na 1 m2 number of flowers on 1 m2 |
0,244 | 0,804*** |
| b) zagęszczenia owadów zapylających na 100 m2 density of poolinating insects on 100 m2 |
0,315 | 0,497* |
| 3. Zależność plonu nasion w kg z 1 ha od: Dependence of yield of seed in kg per 1 ha from: |
||
| a) liczby kwiatów na 1 m2 number of flowers on 1 m2 |
0,551* | 0,757*** |
| b) ilości cukrów ze 100 kwiatów w mg amount of sugar from 100 flowers in mg |
0,000 | 0,000 |
| c) wydajności cukrowej w kg z 1 ha yield of sugar in kg from 1 ha |
0,470* | 0,594** |
| d) zagęszczenia owadów zapylających na 100 m2 density of poolinating insects on 100 m2 |
0,537* | 0,497* |
*** — współczynnik koleracji „r” istotny przy a = 0,01
correlation coefficient „r” significant by
** — współczynnik korelacji „r” istotny przy a = 0,02
correlation coefficient „r” significant by
- — współczynnik korelacji „r” istotny przy a = 0,05
correlation coefficient „r” significant by
- — współczynnik korelacji „r” istotny przy a = 0,10
correlation coefficient „r” significant by
zapylających na 100 m2 wykazało silną zależność od liczby kwiatów na 1 m2 i od wydajności cukrowej w kg z 1 ha oraz słabą zależność od ilości cukrów ze 100 kwiatów.
Kolejna istotna dla plonowania lucerny cecha, jaką jest liczba wykształconych strąków na 1 m2, wykazała dużą zależność od liczby kwiatów na 100 m2. Natomiast plon nasion w kg z 1 ha bardzo silnie zależał w obu latach badań od liczby wytwarzanych kwiatów na 1 m2, od zagęszczenia owadów zapylających na 100 m2 i od wydajności cukrowej w kg z 1 ha, a nie wykazywał żadnych zależności od ilości cukrów ze 100 kwiatów, czyli od obfitości nektarowania kwiatów.
strona 217DYSKUSJA
Przedstawione w pracy wyniki wykazały małe zróżnicowanie odmian pod względem obfitości nektarowania kwiatów, co potwierdza wcześniejsze obserwacje autora (Jabłoński 1973). Dlatego to spodziewane proste zależności zagęszczenia owadów zapylających na poletkach od ilości wydzielanych przez kwiaty cukrów oraz zależności plonu nasion od tej cechy nie mogły się ujawnić wyraźnie. Poza tym trzeba sobie uprzytomnić, że kwiat lucerny, w odróżnieniu od kwiatów innych roślin, bywa w zasadzie tylko raz odwiedzany przez owada, który dokonuje jego otwarcia czyli eksplozji i przy okazji zapyla pyłkiem obcym lub własnym. Z chwilą uwolnienia pręcikosłupkowia z łódeczki następuje zamknięcie dostępu do nektarnika i kwiat taki przestaje być atrakcyjny dla owadów. Tylko czasem ze świeżo otwartych kwiatów, u których nie nastąpiło jeszcze owinięcie żagielka wokół przyciśniętej do niego kolumienki, drobne pszczoły samotnice i bardzo rzadko także pszczoły miodne zbierają resztki pyłku. Wielokrotnie natomiast bywają odwiedzane kwiaty lucerny przez zbieraczki nektaru, do których z reguły należą u nas wszystkie prawie pszczoły miodne oraz samce trzmieli i pszczół samotnic, jak również często robotnice trzmieli i rzadziej samice pszczół samotnic. W naszym doświadczeniu akurat pszczoły miodne stanowiły mały udział w populacji owadów odwiedzających kwiaty lucerny, a przeważały dzikie pszczoły otwierające kwiaty. Tym właśnie tłumaczy się brak zależności zagęszczenia owadów na poletkach od obfitości nektarowania kwiatów, zwłaszcza że była ona stosunkowo mało zróżnicowana.
Plony nasion okazały się jednak ściśle skorelowane wprost z zagęszczeniem owadów na poletkach. Pozwala to stwierdzić, że przy dostatku dzikich zapylaczy, pszczół samotnic i trzmieli, wystarcza stosunkowo słabe nektarowanie kwiatów lucerny do dobrego jej zapylenia, ponieważ owady te interesują się głównie pyłkiem. Otwierają one (i zapylają) kwiaty nawet świeżo rozkwitłe, które zdążyły wydzielić dopiero nikłe ilości nektaru (kwiaty lucerny nektarują zazwyczaj do 3-go dnia życia — Jabłoński 1970). Ale niesłusznie byłoby zrezygnować z usług zbieraczek nektaru, które przypadkowo otwierają pewną liczbę kwiatów lucerny, zwłaszcza przy pierwszym zetknięciu się z nią. Przy obecnym powszechnym niedostatku dzikich zapylaczy, obfite nektarowanie kwiatów lucerny, gwarantujące liczny oblot ich przez pszczoły miodne, może przyczynić się do poprawy zapylania tej rośliny. Efekt byłby zapewne zwiększony, gdyby hodowcy nowych odmian zwracali uwagę nie tylko na obfite nektarowanie kwiatów, ale i na łatwiejsze otwieranie się ich podczas odwiedzania przez pszczoły miodne.
strona 218PODSUMOWANIE I WNIOSKI
Stwierdzono małe zróżnicowanie badanych odmian lucerny pod względem obfitości nektarowania kwiatów. Znaczne natomiast różnice występowały między odmianami w obfitości ich kwitnienia, w wydajności cukrowej z jednostki powierzchni, w zagęszczeniu owadów zapylających na poletkach i w plonach nasion. Wysokość plonu nasion zależała wprost od liczby wytwarzanych kwiatów na jednostce powierzchni i od zagęszczenia owadów zapylających, natomiast zagęszczenie owadów skorelowane było z obfitością kwitnienia i z wydajnością cukrową. Można więc wnioskować, że przy dostatecznej liczebności dzikich zapylaczy kwiaty lucerny nie muszą wcale obficie nektarować, aby mogły być dobrze zapylane. Wysokie plony nasion zapewnia obfite kwitnienie plantacji i dostatek pszczół samotnic lub trzmieli.
Prowadzenie selekcji lucerny w kierunku obfitego jej nektarowania jest jednak wskazane, ponieważ przy obecnym powszechnym niedostatku dzikich zapylaczy uatrakcyjnienie kwiatów tej rośliny dla pszczoły miodnej, interesującej się głównie nektarem lecz otwierającej przy tym pewną liczbę kwiatów, pozwolić może na poprawę zapylania i plonowania plantacji nasiennych. W pracach selekcyjnych celowe byłoby zwracanie jednocześnie uwagi na łatwiejsze otwieranie się kwiatów lucerny podczas odwiedzania ich przez pszczoły miodne.
Zaobserwowana niespotykanie duża liczebność trzmieli otwierających kwiaty lucerny (70—80% ogółu owadów zapylających) skłania raz jeszcze do refleksji, że owady te odpowiednio chronione w przyrodzie lub rozmnażane przez człowieka mogą oddawać nieocenione usługi w zapylaniu lucerny. Dotyczy to zwłaszcza trzmiela zimnego (Bombus terrestris) i gajowego (B. lucorum) oraz trzmiela rudego (B. pasquarum) i kamiennika (B. lapidarius).
LITERATURA
Anciferova T. A. (1957) — Opylenie lucerny pĉełami. Pĉełovodstvo, 34(7): 28—32.
Barnes D. K., Furgala B. (1978) — Nectar characteristics associated with sources of alfalfa germplasm. Crop Science, Nov. — Dec., Vol. 18, p. 1087—1089.
Bôjtôs Z. (1966) — Honey bee activity in alfalfa (Medicago sativa L.) pollination in Hungary. Acta Agr. Akad. Scient. Hung., 15(1—2): 215—221.
Jabłoński B. (1970) — Badania biologii kwitnienia i zapylania lucerny mieszańcowej (Medicago media Pers.). Pszczeln. Zesz. Nauk., 14(1—2—3): 74.
Jabłoński B. (1973) — Nektarowanie zapylanie i plonowanie kilku odmian lucerny. Pszczeln. Zesz. Nauk. 17: 111—129.
Jabłoński B., Szklanowska K. (1979) — Propozycje zmiany metody badań nektarowania roślin. Pszczeln. Zesz. Nauk., 23: 105—114.
Kropaĉova S. (1963) — Nektàrnost vojteŝky (Medicago sativa L.) a nalet vĉel medonosnych (Apis mellifera L.). Sbornik VSZ v Brne, A (1): 37—44.
strona 219Kropaĉova S., Halsbahova H. (1963a) — Nektare otrudy vojtêŝky a opylovaci ĉînnost vĉely medonosne. Sbornik sz v Brne, A (3): 407—416.
Kropaĉova S. (1965) — Moẑnost zlepŝeni prace vĉely medonosne (Apis Mellifera L.) pri opylovâni vojtêky sete (Medicago sativa L.) Sbornik vsz v Brne, A (1): 112—122.
Kropačova S., Obertel R. (1966) — Triping resistence of lucrene flowers in relation to nectar and activity of pollinating bees. Sbornik VSZ v Brne, A (4): 674—679.
Kuliev A. M., Aslanov G. D. (1959) — Novyje pĉełoopylajemyje sorta i gribridy lucerny. Pĉełovodstvo 36(6): 31—32.
Pedersen M. W. (1953) — Environmental factors affecting nectar secretion and seed production in alfalfa. Agr. Journ., 8: 359—361.
Petkov V., Simidĉiev T. (1967) — Za rolata na pĉelite pri opraŝvaneto na lucernata. Restenievdni nauki, 4(5): 81—92.
Tasei J. N. (1972) — Observations sur la pollination de la luzerne par les abailes (Apis mellifica L.) en zone aride irriguèe au Maroc. Apidologii, 3(2): 105—124.
Teuber L. R., Barnes D. K. (1979) — Environmental and genetic influences on alfalfa nectar. Crop science. Nov. — Dec., Vol 19, p. 874—878.
Teuber L. R., Barnes D. K. (1979a) — Breeding Alfala for increased nectar production. Proc. IV-th Int. Symp. On Pollination, Md. Agric. Exp. Sta Spec. Misc. Publ. 1: 109—116.
Teuber L. R., Albertsen M. C., Barnes D., Heichel G. (1980) Structure of florad nectaries of alfalfa (Medicago sativa L.) in relation to nectar production. Amer. J. Bot., 7(4): 433—439.
Vansell G. H. (1955) — Alfalfa pollen on nectar — collecting honey bees. J. Econ. Ent., 48(4): 477.
Walher A. K., Barnes D. K., Furgala B. (1974) — Genetic and environmental effects on quantity and quality of alfalfa nectar, Crop Science, March — April, Vol. 14, p. 235—238.
ОПЫЛЕНИЕ И УРОЖАИ 15 СОРТОВ ЛЮЦЕРНЫ В ЗАВИСИМОСТИ ОТ ОБИЛИЯ ИХ ЦВЕТЕНИЯ И НЕКТАРОВЫДЕЛЕНИЯ
Б. Яблоньски
Резюме
В годах 1982—1983 исследовано в Пулавах обилие цветения, нектаровыделения, посещения насекомыми-опылителями и урожаи 15 сортов люцерны (Cardinal, Da Puits, Euner, Europa, Everest, Fade, Gemini, Gracier, Grimma, Kleszczewska, Orca, Prima, Tapiöszelei, Tula, Warmińska). Изыскивано зависимости между исследуемыми свойствами, чтобы вывести итоги для сельскохозяйственной практики и селекции растений, направленные к увеличению урожаев семян.
Обнаружено только небольшие разницы в обилии нектаровыделения цветков изучаемых сортов. Зато значительно дифференцированные урожаи семян проявляли точную прямую зависимость от дифференцированного также обилия цветения растений и загущения насекомых-опылителей. Большее загущение насекомых было связано с более обильным цветением. Главными насекомыми-опылителями были шмели (Bembus), составляющие 70—80% численности всей популяции насекомых-опылителей. Дикие одиночные пчелы составляли 4—14%, а медоносные пчелы — 13—17%.
strona 220На основании исследований сбнаружено, что при достаточной численности диких опылителей, которые занимаются пылинкой люцерны, цветки не обязаны выделять много нектара, чтобы быть хорошо опыленными. Высокие уромаи семян гарантирует обильное цветение плантации и соответственное число диких одиночных пчел или шмелей. Самые хорошие сорта (Warmińska, Kleszczewska, Grimma, Tapiöszei, Gemini) давали в 1982 г. свыше 300 кг семян с 1 га, а в 1983 г. — свыше 800 кг/га.
Учитывая всеобщий недостаток диких опылителей, целесообразной является селекция новых лучше выделяющих нектар сортов люцерны, притягивающих медоносные пчелы. Эти пчелы, хотя занимаются только нектаром, открывают некоторое число цветов, особенно при первом соприкосновении с люцерной. В селекционных работах следует одновременно обращать внимание на более легкое открывание цветов люцнрны при посещении их медоносной пчелой.
POLLINATION AND YIELDING OF 15 VARIETIES OF ALFALFA DEPENDING ON ABUNDANCE OF BLOOMING AND NECTAR SECRETION
Bolesław Jabłoński
Summary
In the years of 1982—1983 experiments were carried out in Pulawy on abundance of blooming, necter secretion, visiting by pollinating insects and yielding of 15 varieties of alfalfa (Cardinal, Du Puits, Euner, Europa, Fade, Gemini, Gracier, Grimma, Kleszczewska, Orca, Prima, Tapiôszeeli, Tula, Warmińska). Searching was made to find out correlation between investigated features in order to find conclusion for utilization of alfalfa by farmers and selection of plants for beteer yielding of seed.
There were only small differences in abundance of nectar secretion of investigated varieties of alfalfa. But great difference in seed yields shoved strict direct dependance from differenciated abundance of blooming as well as density of pollinating insects. Higher density of pollinating insects was conected with abundance of blooming. The main pollinators of alfalfa were bumblebees (Bombus) from 70 to 80% of the whole population of pollinating insects. Solitary bees shared from 4 to 14% and honej bees from 13 -to 17% of pollining insects of alfalfa.
On the basis of this investigation it has been stated thad with a large number of the pollinating insects which were searching for pollen of alfalfa, flowers do not need to secrete a lots of nectar for good pollination. The high crop of alfalfa seed can be obtained from the plantation with abundance of flowers and proper number of bumblebees and solitary bees. The best varieties (Warmińska, Kleszczewska, Grimma, Tapioszelei, Gemini) gave in 1982 over 300 kg of seed from 1ha and in 1983 over 800 kg par ha.
In the face of general lack of wild pollinators it is necessery to select new varieties of alfalfa wih higher secretion of necter in order to stimulate honey bees for visiting of flowers. Honey bees despite they were looking for nectar only they opened (tripped) some flowers, especially when visited flowers for the first time. In the selection of alfalfa it is necessery to pay attention for easier (tripping) opening of flowers by bees.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 207: „Tuber i inni” → Teuber i inni
- s. 209, tab. 1: „temperaturein” → temperature in
- s. 210: „nż w roku” → niż w roku
- s. 210, tab. 2: „percentege” → percentage
- s. 210, tab. 2: „pasyuorum” → pascuorum
- s. 210, tab. 2, główka: „Rok — Year: 1984″ → Rok — Year: 1983
- s. 211: „rozkiwtania” → rozkwitania
- s. 212, tab. 3; s. 214, tab. 4: „solitery” → solitary
- s. 213: „Wrmińska” → Warmińska
- s. 215, tab. 4: „are arrange” → are arranged
- s. 215, tab. 4: „increace” → increase
- s. 216, tab. 5: „Matual” → Mutual
- s. 216, tab. 5, 2×: „poolinating” → pollinating
- s. 216, tab. 5: „wydajności cukrowej w kg z 1 kg” → wydajności cukrowej w kg z 1 ha
- s. 216, tab. 5: „koleracji” → korelacji
- s. 218: „zimnego” → ziemnego
- s. 218, piśmiennictwo: „pasquarum” → pascuorum
- s. 219, piśmiennictwo: „Triping” → Tripping
- s. 219, piśmiennictwo: „resistence” → resistance
- s. 219, piśmiennictwo: „lucrene” → lucerne
- s. 219, piśmiennictwo: „gribridy” → gibridy
- s. 219, piśmiennictwo: „abailes” → abeilles
- s. 219, piśmiennictwo: „Apidologii” → Apidologie
- s. 219, piśmiennictwo: „Alfala” → Alfalfa
- s. 219, piśmiennictwo: „florad” → floral
- s. 219, streszczenie: „Bembus” → Bombus
- s. 220, streszczenie: „сбнаружено” → обнаружено
- s. 220, streszczenie: „уромаи” → урожаи
- s. 220, streszczenie: „люцнрны” → люцерны
- s. 220, streszczenie, 2×: „necter” → nectar
- s. 220, streszczenie: „beteer” → better
- s. 220, streszczenie: „shoved” → showed
- s. 220, streszczenie: „differenciated” → differentiated
- s. 220, streszczenie: „conected” → connected
- s. 220, streszczenie: „honej” → honey
- s. 220, streszczenie: „thad” → that
- s. 220, streszczenie: „par ha” → per ha
- s. 220, streszczenie, 2×: „necessery” → necessary
- s. 220, streszczenie: „wih” → with
