ZALEŻNOŚĆ WIELKOŚCI PSZCZOŁY OD SZEROKOŚCI GEOGRAFICZNEJ
tekst: Leon Bornus, Michał Gromisz
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok VII, 1963 — Leon Bornus, Michał Gromisz
strona 49PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK VII, Nr 2 GRUDZIEŃ 1963
Leon Bornus i Michał Gromisz
Zakład Pszczelnictwa I.S.
WSTĘP
Badaniami morfometrycznymi pszczół zajmowano się już od dość dawna. Stosowano je w różnych celach, ale chyba najbardziej naukowców interesowała sama zmienność cech morfologicznych, zarówno między gatunkami i rasami pszczół, jak i wewnątrz tej samej rasy. Między innymi stwierdzono pewną regularność zmienności niektórych cech morfologicznych, jak na przykład zmienność sezonową wielu cech, zmienność długości języczka związaną z położeniem geograficznym.
Przedmiotem przedstawionej pracy są badania nad zmiennością geograficzną wielkości pszczoły na terenie Polski. Poza tym było naszym skromnym życzeniem przyczynić się do pełniejszego poznania morfologicznego naszej pszczoły i określenia jej miejsca w Europie. Praca ta nawiązuje do naszych poprzednich badań biometrycznych nad pszczołą krajową, co staje się jakby dobrą tradycją naszego Zakładu. Miło jest nam przy tym stwierdzić, że ostatnimi czasy prawie w każdym kraju biometrią posługują się naukowcy pszczelarze, jak i praktycy hodowcy (Kotogian i Gezolan 1950, Rihar 1960, 1961, Foti 1961, Groege i Zeitz 1961, Hejtmanek 1962 i inni).
PRZEGLĄD LITERATURY
Ałpatow (1930) stwierdził na podstawie pomiarów tergitów odwłokowych, że pszczoły z Italii są mniejsze od pszczół Europy wschodniej: ukraińskich i środkoworosyjskich. Dużymi rozmiarami wyróżniały się zwłaszcza pszczoły środkoworosyjskie. Goetze (1940) mierząc szerokość tułowia znalazł również, że pszczoły ras północnych Apis mellifica
strona 50mellifica mellifica L. i A. mellifica mellifica lechceni B.-R. są większe od pszczół południowych: A. mellifica carnica Pollm. i A. mellifica ligustica Spin.
Na oddziaływanie środowiska w kształtowaniu się rozmiarów ciała pszczoły zwrócili uwagę liczni autorzy; wymienimy tu tylko Michajłowa (Mikhailoff 1927 a, b, c, 1931) i Goetzego (1930, 1940). Stwierdzono, że warunki termiczne, pokarmowe, pielęgnacyjne (siła rodzin) mogą wywoływać w okresie wzrastania pszczół zmiany ich wielkości i ciężaru. Szczególnie dużo badań poświęcono wpływowi rozmiarów komórek plastra na wielkość wychowywanych w nich pszczół, wiążąc to z korzyściami gospodarczymi. Powiększenie komórek pozwala bowiem na uzyskanie pszczół większych, o lepiej rozwiniętych częściach chitynowego szkieletu (Baudoux za Goetzem 1933, Mikhailoff 1931, Grout 1937, Buchner 1959), wyróżniających się również wysoką produkcyjnością (Gontarski 1935, Głuszkow 1956, Kotielkow i Błaszkin 1957, Michajłow 1957, Własow 1960). Dodatnią korelację pomiędzy wielkością pszczoły (suma szerokości 3 i 4 tergitu odwłokowego) a niektórymi częściami jej chitynowego szkieletu (m. in. długości języczka) stwierdził Bornus (1960 a, b). Mirza i Mâlaiu (1961) badając w Rumunii różne populacje pszczół stwierdzili, że pszczoły większe budują również plastry o większych komórkach.
Michajłow (Mikhailoff 1931) i Goetze (1940) uważają, że cecha wielkości pszczoły może być bardzo istotna przy odróżnieniu ras pszczół w Europie. Różnice w wielkości pszczoły poszczególnych ras przewyższają znacznie zakres zmienności wywoływanej wpływem środowiska. Ałpatow (1948, 1958) zwrócił uwagę na regularną jednokierunkową południkową zmienność wielkości pszczoły, jak zresztą i innych jej cech morfologicznych. W literaturze nie natrafiliśmy jednak na szersze omówienie i opracowanie tego zagadnienia.
MATERIAŁ I METODA
Badania nad zmiennością geograficzną wielkości pszczoły oparto na materiale, który zebrano w latach 1957—59 z terenu całego kraju. Miejscowości, z których pobrano próbki pszczół, dawały na mapie linie o przebiegu południkowym (4 linie) i równoleżnikowym (4 linie, Gromisz 1961). Ogółem zgromadzono próbki pszczół z 389 rojów ze 149 miejscowości. Dla badań, które są przedmiotem niniejszej pracy, wykorzystano 235 próbek. Reprezentowały one głównie (163 próbki) populację zbiorczą pomiędzy 49°15′ i 54°30′ szerokości geograficznej północnej a 18°30′ i 21°30′ długości geograficznej na wschód od Greenwich (ryc. 1).
strona 51Ograniczono się jedynie do tej części kraju ze względu na to, że: 1) osiągnięto tu stosunkowo długi odcinek szerokości geograficznej, 2) zebrano stąd dostatecznie liczny materiał i 3) wstępnie zaobserwowano pewną regularność w zmienności wielkości pszczoły.

Ryc. 1. Rozmieszczenie terytorialne badanej populacji pszczół a) zasięg populacji wytypowanej do obliczenia zależności między szerokością geograficzną a wielkością pszczoły; b) grupy rojów: A — Beskid Zachodni, B — Góry Świętokrzyskie, C — Podlasie, Mazowsze i Mazury; c i d) zasięg rozmieszczenia rojów (c) i linia przekroju (d) do oznaczeń na ryc. 4
Territorial distribution of the examinated population of honeybees a) distribution of the population involved in the experiment for evaluating a correlation between the latitude and the size of honeybee; b) groups of colonies: A — Beskid Zachodni (Carpathians), B — Góry Świętokrzyskie, C — Podlasie, Mazowsze i Mazury; c i d) teritorial distribution of colonies (c) and line of diagram for explanation of Fig. 4
Pszczoły do badań pobierano w miesiącach sierpień — wrzesień. Dostarczano je żywe do laboratorium Zakładu Pszczelnictwa I.S. w Skierniewicach, gdzie dokonywano utrwalenia i konserwowania.
strona 52Jako wskaźnik wielkości pszczoły przyjęto sumę szerokości 3 i 4 tergitu odwłokowego, oznaczając ich kolejność w partii odwłokowej według Snodgrassa (1956). Po wypreparowaniu tergitów dokonywano pomiarów pod mikroskopem przy powiększeniu około 24×. Szerokość oznaczano w środku tergitu (Bornus 1960 r.). W każdej próbce mierzono przeciętnie po 92 pszczoły, a ogółem dokonano pomiarów 21 541 osobników. Następnie obliczono sumy szerokości 3 i 4 tergitu dla osobników i średnie dla poszczególnych rojów.
Obliczono zależność między średnimi sumami szerokości 3 i 4 tergitu dla rojów a północną szerokością geograficzną. Zamiast stopni szerokości geograficznej podstawiono liczby uproszczone. Odległość między równoleżnikami 49°15′ i 54°30′ podzielono na 21 klas. Każda klasa odpowiadała 27,78 km, tzn. jednej czwartej stopnia szerokości geograficznej. Wartość klas oznaczono od 1 do 21 w kierunku północnym (ryc. 1). Średnie sumy szerokości 3 i 4 tergitu z rojów naniesiono na mapę w miejscowościach skąd pochodziły odpowiednie próbki pszczół. W końcowej fazie obliczeń powrócono do liczb rzeczywistych, tzn. zamiast klas podstawiono stopnie północnej szerokości geograficznej.
WYNIKI
Na obszarze Polski pomiędzy 49°15′ i 54°30′ szerokości geograficznej północnej a 18°30′ i 21°30′ długości geograficznej na wschód od Greenwich zostały zbadane 163 roje. Średnie sum szerokości 3 i 4 tergitu dla tych rojów układały się w przedziale od 4,55 mm do 5,09 mm. Różnica pomiędzy największą a najmniejszą średnią wynosiła więc 0,44 mm. Rój o najmniejszych pszczołach znaleziono w pow. Nowy Targ i zaliczono go z racji jego położenia geograficznego do klasy 1; największe zaś pszczoły zanotowano w roju, który znalazł się w klasie 4 (pow. Chrzanów). Pojedyńcze roje o średnich zbliżonych do największej (powyżej 5,00 mm) wystąpiły również w klasach: 8, 9, 15, 17, 19 i 21. Większość rojów o pszczołach mniejszych grupowała się jednak na południu kraju, i w kierunku północnym od klasy 1 do klasy 21 udział ich wśród badanych rojów stopniowo się zmniejszał. Zależność ta wyrażała się współczynnikiem korelacji
r = 0,316.
Stwierdzono jego istotność przy poziomie wiarogodności a = 0,01. Nie stwierdzono jednak regularnej ciągłości powiększania się pszczół od klasy 1 do 21; nie zawsze w następnej klasie średnia suma szerokości tergitów była większa w stosunku do poprzedniej. Gdy jednak obliczono średnie nie dla klas (odcinków po 27,78 km), ale dla stopni geograficznych
strona 53(111,0 km), to otrzymane wartości wskazywały na ciągłość powiększania się pszczół w kierunku północnym, za wyjątkiem odcinka pomiędzy równoleżnikami 53° i 54°.
Na jeden stopień geograficzny w kierunku północnym szerokość sumy 3 i 4 tergitu wzrastała o 0,020 mm. Na podstawie tego współczynnika regresji obliczono teoretycznie sumę szerokości 3 i 4 tergitu odwłokowego dla pszczół na przestrzeni od 49°15′ do 54°30′ szerokości północnej. Teoretycznie wartości prawie całkowicie pokrywały się z wynikami badań biometrycznych pszczół na tym terenie (ryc. 2). W niektórych jednakże

Ryc. 2. Zmienność wielkości pszczoły w przekroju południkowym od Beskidu Zachodniego do Mazur i Wybrzeża Gdańskiego Suma szerokości 3 i 4 tergitu odwłokowego: a) rzeczywista (stwierdzona); b) teoretyczna; c) średnia dla klas; d) krańcowe wartości średnich dla rojów w klasach
Wariability of the size of honeybee in the southern direction from Beskid Zachodni to Mazury and Gdańsk seashore Sum of the width of the III and IV terga of the abdomen: a) real (found); b) theoretic; c) average for classes; d) extreme value of averages for the colonies in classes
regionach w wielkości pszczoły występowały duże różnice pomiędzy rojami, z których obliczono średnie, w porównaniu z teoretycznymi wartościami. Zjawisko to wystąpiło szczególnie wyraźnie pomiędzy Beskidem Zachodnim a Górami Świętokrzyskimi oraz w rejonie Brodnicy. W pobliżu Beskidu trafiały się roje o dużych pszczołach, charakterystycznych dla północy kraju, a u podnóża Gór Świętokrzyskich spotykano również pszczoły tej wielkości co i na południe od równoleżnika 50°. Podobnie w rejonie Brodnicy (klasa 17) znaleziono roje o średniej sumy szerokości 3 i 4 tergitu o wiele niższej od stwierdzonej w innych rojach tego i sąsiednich regionów. Zupełnie inaczej przedstawiało się pogłowie pszczół Beskidu Zachodniego (klasy 1 i 2), Gór Świętokrzyskich (klasy 7—9) oraz części Podlasia, Mazowsza i Mazur (klasy 15—21). Było ono pod względem wielkości pszczół stosunkowo dobrze wyrównane. Można zatem wnioskować, że populacja poprzednio omawianych dwóch regionów (Podgórze
strona 54i rejon Brodnicy) powstała z wymieszania typów pszczół różniących się wielkością. Niezależnie od tego czy to wymieszanie dotyczyło krańcowych rejonów zasięgu różnych ras, czy też wynikało z działalności człowieka, utrudniało ono badania nad zmiennością geograficzną wielkości pszczoły. Wydawało się nam, że najsłuszniej będzie objąć tymi badaniami tylko obszary nasiedlone w pewnym stopniu wyrównaną populacją pszczół.
Wybrane tedy trzy regiony: 1) Beskid Zachodni — 27 rojów (klasy 1 i 2), 2) Góry Świętokrzyskie — 26 rojów (klasy 7—9) oraz 3) część Podlasia, Mazowsza i Mazury — 22 roje (klasy 15—19, ryc. 1). Ich położenie geograficzne znalazło się pomiędzy 49°15′ i 54° równoleżnikiem. Współczynnik korelacji, charakteryzujący stopień zależności wielkości pszczoły tych regionów od położenia geograficznego, równa się:
r = 0,589
i jest wysoko istotny.
Zwraca uwagę nierównomierny wzrost wielkości pszczoły w miarę posuwania się na północ. Od Beskidu Zachodniego do Gór Świętokrzyskich był on o wiele większy niż dalej w kierunku Mazur. Wzrost sumy szerokości 3 i 4 tergitu na jeden stopień geograficzny wynosi na odcinku:
Beskid Zachodni — Góry Świętokrzyskie — 0,096 mm, Góry Świętokrzyskie — Mazury — 0,010 mm.
Pszczoły z Mazur są zbliżone wielkością do pszczół z Gór Świętokrzyskich. Natomiast od populacji obu tych regionów odróżniają się bardzo wyraźnie pszczoły z Beskidu Zachodniego (ryc. 3). W zasadzie wyodrębniały

Ryc. 3. Krzywe zmienności wielkości pszczoły w niektórych rejonach (średnie sumy szerokości 3 i 4 tergitu odwłokowego z rojów) a) Beskid Zachodni (A); b) Góry Świętokrzyskie (B); c) Mazowsze Podlasie i Mazury (C)
Curves of variability of size of honeybees in some regions (average of sum of the width of the III and IV terga of the abdomen from the colonies) a) Beskid Zachodni (A); b) Góry Świętokrzyskie (B); c) Mazowsze, Podlasie and Mazury (C)
się więc w naszych badaniach dwa typy pszczół, różniące się sumą szerokości 3 i 4 tergitu odwłokowego: pszczoły „małe” i pszczoły „duże”. Populacja pszczół „małych” w Beskidzie Zachodnim nie jest jednak tak ujednolicona (wyrównana) jak populacja pszczół „dużych” z Gór Świętokrzyskich
strona 55i Mazur. Różnica pomiędzy najwyższą i najniższą średnią szerokością tergitów była tam bardzo duża. Reszta średnich układała się w dwóch grupach: od 4,52 mm do 4,64 mm i od 4,68 mm do 5,04 mm.
Związek pomiędzy wielkością pszczoły a szerokością geograficzną, którego istnienie stwierdziliśmy, nie ogranicza się wyłącznie do obszaru, gdzie następowało przejście od pszczoły „małej” do pszczoły „dużej”. Występuje on również i wewnątrz populacji pszczół, które należą do jednego z tych typów.
Pszczoły „małe” wystąpiły nie tylko na południu Polski. Na terenie naszego kraju znaleziono je również we wschodniej części Podlasia i na Pomorzu Środkowym (ryc. 4). W rejonie Brodnicy niektóre z badanych rojów wyróżniały się również „małą” pszczołą, ale nie było ich tam wiele. Jesteśmy przekonani, że to skutki importu ras południowych, przede wszystkim krainki, jeszcze w latach między wojennych i wcześniej. W tym mniemaniu utrzymują nas również wypowiedzi A. Demianowicza, jak i tamtejszych pszczelarzy-hodowców, z których tu wymienimy tylko A. Falkowskiego.

Ryc. 4. Wielkość pszczoły w północnej Polsce: przekrój Kołobrzeg—Sokółka (wg oznaczenia na ryc. 1) Oznaczono odchylenia średnich z badanych rojów od średniej sumy szerokości 3 i 4 tergitu odwłokowego dla tego rejonu
Size honeybees in the Northern Poland: line Kołobrzeg—Sokółka (according tc marking on Fig. 1) Deviation of averages of investigated colonies from the average sums of the width of the III and IV terga of the abdomen for the region named above
Na Podlasiu roje o „małych” pszczołach występują zwarcie i reprezentują dość duży obszar (powiaty: Dąbrowa, Sokółka, Hajnówka — zbadano 20 rojów). Przedstawiają one populację podobnie różniącą się od populacji pszczół „dużych” jak i pszczoły z Beskidu Zachodniego.
Skąpy materiał z Pomorza Środkowego pozwala jedynie na stwierdzenie faktu występowania tam „małych” pszczół. Było ono powszechne
strona 56w określonym, aczkolwiek niewielkim zasięgu (powiaty: Szczecinek, Słupsk, Człuchów, Miastko, Koszalin — 18 rojów). Dalej na zachód (Szczecin) i wschód (Bory Tucholskie) są już duże pszczoły. Na Wybrzeżu Gdańskim spotykano zaś obok siebie pszczoły „duże” i „małe”.
W Zakładzie Pszczelnictwa I.S. przeprowadzono również badania morfometryczne ras obcych. Pszczoły, które reprezentowały te rasy, wychowane były w Polsce od matek importowanych (tatranki, włoskie, rumuń-
Tabela 1 Wyniki pomiarów tergitów odwłokowych pszczół miejscowych i obcych Size of terga of the abdomens among local and imported honeybees
| Pszczoła — rasa, pochodzenie / Honeybee — race, origin | Liczba badanych / Number of investigated: rojów / colonies | Liczba badanych / Number of investigated: robotnic / workers | Suma szerokości 3 i 4 tergitu w mm / Sum of width of the III and IV terga in mm: średnia dla populacji / average for population | Suma szerokości 3 i 4 tergitu w mm / Sum of width of the III and IV terga in mm: średnia z rojów od…… do…… / average for colonies from…… to…… |
|---|---|---|---|---|
| Miejscowe: Local: | ||||
| Beskid Zachodni — Carpathians | 27 | 2360 | 4,768 | 4,548—5,016 |
| Góry Świętokrzyskie | 26 | 2496 | 4,917 | 4,812—5,011 |
| Podlasie i Mazury | 22 | 1966 | 4,940 | 4,838—5,045 |
| Słowackie (tatranki) — od matek importowanych | 3 | 299 | 4,867 | 4,824—4,900 |
| Tatranka — progeny of queens imported from Slovakia | ||||
| Jugosłowiańskie (ze Słowenii — towarzyszące matkom) | 70 | 4,728 | ||
| Jugoslavian (Slavonia) — attendants (imported with queens) | ||||
| Włoszki — od matek importowanych z Italii | 3 | 300 | 4,568 | 4,539—4,589 |
| Italian — progeny of queens imported from Italy | ||||
| Rumuńskie — od matek importowanych z rejonu Bukaresztu | 1 | 100 | 4,565 | |
| Rumaniam — progeny of queens imported from Romania (area of Bucharest) | ||||
| Kaukaskie: Caucasian: | ||||
| od matek F1 po imporcie (Skierniewice) | 1 | 100 | 4,784 | |
| progeny of queens F1 imported (Skierniewice) | ||||
| od matek F1 po imporcie (Puławy) | 3 | 270 | 4,795 | 4,704—4,913 |
| progeny of queens F1 imported (Puławy) | ||||
| od matki importowanej (dr Wajs, Opatów) | 1 | 100 | 4,871 | |
| progeny of queens imported by dr Wajs | ||||
| towarzyszące matkom | 44 | 4,815 | ||
| imported with queens (attendants) |
skie) lub od matek (F1) wyhodowanych już u nas (kaukaskie). Wśród ras obcych nie znaleźliśmy odpowiednika dla naszych pszczół „dużych” (tab. 1). Do porównania mieliśmy tylko pszczoły ras południowych, a te są wyraźnie mniejsze od pszczół środkowej i północnej Polski. Pszczoły ze Słowacji (tatranki) i z Jugosławii zbliżają się wielkością do pszczół z Beskidu Zachodniego. Z ras obcych bardzo małe są pszczoły rumuńskie (matka importowana z okolic Bukaresztu), ale może to wynikało częściowo i z tego, że pszczoły badane pochodziły z czerwiu wychowanego w naszych warunkach klimatycznych późną jesienią.
DYSKUSJA
Współczynnik korelacji pomiędzy wielkością pszczoły a szerokością geograficzną na terenie Polski nie okazał się zbyt duży jakkolwiek jest wysoce istotny. Nie można jednak poddawać w wątpliwość istnienia tej zależności pomimo bezspornego naruszenia naturalnego rozprzestrzenienia się terytorialnego ras w okresie ostatnich wojen. Istnienie jej stwierdzono zarówno na terenie Beskidu Zachodniego i Podgórza, na krańcach zasięgu dwóch podgatunków pszczół (A. mellifica carnica Pollm. i A. mellifica mellifica L. — według Goetzego 1940, Demianowicza 1957, Ruttnera 1960), które znacznie się różnią od siebie wielkością, jak i na północ od Gór Świętokrzyskich, wewnątrz stosunkowo dobrze wyrównanej populacji. W kierunku północnym następowało więc ciągłe powiększanie się pszczoły, ale przejściu z terytorium jednego podgatunku do drugiego towarzyszyła zmiana skokowa. Pszczoły tych podgatunków odróżniają się wyraźnie wielkością. Być może, że wewnątrz zasięgu terytorialnego każdego z podgatunków czy rasy powiększanie się pszczół nie jest jednakowo wielkie w stosunku do jednego stopnia geograficznego (współczynnik regresji). Różnice te mogą mieć pewne znaczenie w oznaczaniu zasięgu terytorialnego różnych podgatunków czy ras, wydzielaniu tych ras i określaniu stopnia ich wzajemnego wymieszania.
Pszczoły z Beskidu Zachodniego, reprezentujące najdalsze krańce północnego zasięgu A. mellifica carnica Pollm. (Goetze 1940, Demianowicz 1957, Ruttner 1960) są mniejsze od tatranek ze Słowacji, ale nieco przewyższają szerokością tergitów pszczoły z Jugosławii (ze Słowenii). Możliwe, że tatranki w wyniku selekcji i dobrych warunków wychowu zajęły szczególną pozycję w tamtejszej populacji pszczół. Nie można jednak wykluczyć wpływu na naszą beskidzką pszczołę importów z południa, może w tym i A. mellifica ligustica Spin. O przywożeniu A. mellifica carnica Pollm., przede wszystkim sklenarki, wątpliwości nie mamy.
strona 58Bardzo interesująca jest obecność „małych” pszczół na Podlasiu. Ta grupa rojów wyodrębnia się również i długimi języczkami (Gromisz 1961). Nie możemy jednak obecnie jeszcze wyjaśnić co wpłynęło na to: naturalny zasięg A. mellifica mellifica silvarum Scor., import, czy jedno i drugie. Podobnie obecność „małej” pszczoły na Pomorzu nie jest całkowicie wyjaśniona. W każdym bądź razie terytorialne zróżnicowanie się wielkości pszczół na terenie Polski jest bardzo podobne do zróżnicowania się ich długości języczka (Gromisz 1961). Świadczy to o przydatności badań morfometrycznych w pracy organizacyjno-selekcyjnej w hodowli pszczół.
WNIOSKI
Badania morfometryczne pszczół-robotnic w zasięgu kilku stopni szerokości geograficznej wykazują już zależność między wielkością pszczół (sumą szerokości 3 i 4 tergitu odwłokowego) a położeniem geograficznym. Współczynnik korelacji w naszych badaniach wyniósł 0,589 na szerokości północnej 49°15′—54°30′.
Na jeden stopień geograficzny rozmiary pszczół powiększały się (współczynnik regresji) silniej na południu kraju (o 0,096 mm) niż na północy (o 0,010 mm). Zmiana wartości współczynnika regresji może być charakterystyczna dla terenu granicznego zasięgów różnych podgatunków pszczół.
Pod względem wielkości na terenie Polski można wyodrębnić 2 typy pszczół: „małe” — suma szerokości 3 i 4 tergitu od 4,52 mm do 4,88 mm, oraz „duże” — suma szerokości 3 i 4 tergitu od 4,80 mm do 5,04 mm.
Wielkość pszczoły, określana sumą szerokości 3 i 4 tergitu odwłokowego, może stanowić jeden z główniejszych kryteriów w oznaczaniu ras pszczół.
LITERATURA
Ałpatow W. W. (1930) — Niekotoryje itogi biometriczeskogo izuczenja porod miedonosnoj pczeły. Kollektiwnoje pczełowodnoje dieło, (1) : 14—19.
Ałpatow W. W. (1948) — Porody miedonosnoj pczeły. Moskwa.
Ałpatow W. W. (1958) — Porody miedonosnoj pczeły w SSSR i ich osobiennosti. XVII Meždunarodnyj Kongres po pczełowodstwu, s. 49—56.
Bornus L. (1960a) — Badania nad zależnością wielkości lusterka woskowego od wielkości pszczoły. Pszczeln. Zesz. Nauk., 4 (2) : 73—86.
Bornus L. (1960b) — Pomiary wielkości pszczoły i niektórych części jej ciała. Pszczeln. Zesz. Nauk., 4 (3—4) : 175—182.
Buchner R. (1959) — Alte Waben — kleine Bienen. Dtsch. Bienenwirt., 10 (1) : 2—4.
Demianowicz A. (1957) — Hodowla pszczół. Warszawa PWRiL : 40—52.
Foti N. (1961) — Morphologische
strona 59Merkmale und biologische Eigenschaften der Bienenrassen in der Rumänischen Volksrepublik. Referat na Międzynarodowy Zjazd Pszczelarski w Rumunii.
Głuszkow N. M. (1956) — Rezultaty ispytanja woszczyny s uwieliczennym diametrom jaczejek. Pczełowodstwo, 33 (5) : 32—40.
Goetze G. (1930) — Variabilitäts- und Züchtungsstudien an der Honigbiene mit besonderer Berücksichtigung der Langrüsseligkeit, Archiv f. Bienen., 11 : 185—275.
Goetze G. (1933) — Einfluss der Wabenzellengrösse auf die Grösse der Bienen. Archiv f. Bienen., 14 : 137—140.
Goetze G. (1940) — Die beste Biene. Leipzig Liedloff, Loth u. Michaelis.
Gontarski H. (1935) — Sammelleistungen von Bienen aus vergrösserten Brutzellen. Archiv f. Bienen., 16 : 278—282.
Groege G. i Zeitz K. (1961) — Merkmale der Honigbiene und ihre Korrelation. Leipz. Bienenztg., 75 (2) : 44—46.
Gromisz M. (1961) — Zmienność długości języczka u pszczoły krajowej. Pszczeln. Zesz. Nauk., 5 (1) : 1—31.
Grout R. A. (1937) — The Influence of Size of Brood Cell Upon the Size and Variability of the Honeybee (Apis mellifera L.). Resear. Bull., 218 : 258—280. Iowa.
Hejtmanek J. (1962) — Exterier včiel slovenského chovu. Polnohospodárstvo, 9 (4) : 295—309.
Kotielkow N. Z. i Błaszkin W. I, (1957) — Opyt wospitanja pczeł i matok w ukrupnienych jaczejkach. Pczełowodstwo, 34 (2) : 33—36.
Kotogjan A. M. i Gezalan Ž. K. (1950) — Armianskaja żełtaja pczeła. Trudy Instytuta Žiwotnowodstwa, (3) : 133—143.
Michajłow K. I. (1957) — Ispytanje woszczyny s uwieliczennymi jaczejkami. Pczełowodstwo, 34(9) : 29—33.
Mikhailoff A. S. (1927a) — Der Einfluss einiger Lebenslagefaktoren auf die Variabilität der Honigbiene (Apis mellifica L.). Archiv f. Bienen., 8 : 289—304.
Mikhailoff A. S. (1927b) — Über die Saison-Variabilität der Honigbiene. Archiv f. Bienen., 8 : 304—312.
Mikhailoff A. S. (1927c) — Über den Zusammenhang zwischen dem Umfang der Bienenzelle und dem Umfang des Bienenkörpers und seiner Teile. Archiv f. Bienen., 8 : 313—321.
Mikhailoff A. S. (1931) — Weitere Untersuchungen über die phänotypische Variabilität der Honigbiene (Apis mellifica L.) in Verbindung mit der Frage der Bienenrassen. Archiv f. Bienen., 12 : 315—329.
Mirza E. i Mâlaiu A. (1961) — Date privind dimensiunile celulelor la fagurii de albine din R.P.P. Lucrâri stiintifice, 3 : 191—200.
Rihar J. (1960) — Biometrische Untersuchungen an Bienen in Jugoslawien. Atti ufficiali, 2 : 253—255 (XVII Międzynarodowy Kongres Pszczelarski w Rzymie).
Rihar J. (1961) — Recherches biometriques sur la couleur des abeilles carnioliennes en Yugoslavie (Apis mellifica var. carnica Pollm.). Ann. Abeille, 4 (1) : 43—50.
Ruttner F. (1960) — Die Carnica in der Bienenwirtschaft. Dtsch. Bienenwirt., 11 (10) : 229—237.
Snodgrass R. E. (1956) — Anatomy of the Honey Bee. Comstock Pub. Ass. Ithaca,New York.
Własow W. N. (1960) — Ispytanje woszczyny s ukrupniennoj jaczejkoj. Pczełowodstwo, 37 (7) : 15—17.
strona 60ЗАВИСИМОСТЬ ВЕЛИЧИНЫ ПЧЕЛ ОТ ГЕОГРАФИЧЕСКОЙ ШИРОТЫ
Леон Борнус и Михал Громиш
Резюме
В 1957—59 гг. произведено измерения величины пчел собранных на территории всей Польши. Как критерий величины принято сумму ширины 3-го и 4-го брюшного тергита (по Снодграссу).
Установлено постепенное увеличение пчел при продвижении с юга на север. Коэффициент корреляции между географической широтой и величиной пчелы (исследовано пчелы 163 семей) для популяции населяющей территорию между 49°15′ и 54°30′ с.ш. и 18°30′ в.д. равнялся 0,589 и был в высокой степени существен.
Однако увеличение пчел в направлении юг — север не было равномерным; от западного Бескида — 49°30′ с.ш. до гор Святого Креста — 51° с.ш. сумма ширины 3-го и 4-го брюшного тергита возрастает на каждый градус географической широты (коэффициент регрессии) на 0,096 мм, а севернее 51° на 0,010 мм. Изменение величины коэффициента регрессии может служить указанием при установлении границ распространения северных и краинских пчел.
На основании величины пчел было установлено наличие двух их типов: „мелкие” — сумма ширина 3-го и 4-го брюшного тергита 4,52—4,88 мм и „крупные” — 4,80—5,04 мм.
В Польше, кроме южной её части, „мелкие” пчелы встречаются также на Подлясье (районе г. Сокулки и г. Бельска подлясного) и на среднем Поможе (Померании).
CORRELATION BETWEEN THE SIZE OF HONEYBEES ACCORDING TO THE LATITUDE
Leon Bornus and Michał Gromisz
Summary
In the years of 1957—59 were performed the measures of size of honeybees collected from the whole country.
As an indication of the size of the honeybee it was taken the total width of the III and IV terga of the abdomen (according to Snodgrass 1956).
It was found that the size of honeybees gradually increased in the northern direction.
The correlation coefficient between the latitude and the size of honeybees, for the population of honeybees distributed in the area between 49°15′ and 54°30′ of the northern latitude and 18°30′ and 21°30′ of the longitude east of Greenwich was highly significant 0,589 (average from 163 colonies).
The increase of the size of honeybees in the southern direction was distributed unevenly. From the Beskid Zachodni (Carpathians) to the Góry Świętokrzyskie (from 49°30′ to 51°), sum of the width of the III and IV terga of the abdomen increased for every degree of the latitude (the regression coefficient) about 0,096 mm and further to the north about 0,010 mm.
strona 61Variability in the level of the regression coefficient can be utilised in the description of the boundary between two subraces or subspecies of honeybees. In the southern part of Poland there is Apis mellifica Carnica Pollm:, and in the northern part — Apis mellifica mellifica L.
According to the size in Poland there were found two types of honeybees: „Small” honeybees — sum of the width of the III and IV terga of the abdomen 4,52—4,88 mm, and „Large” honeybees — sum of the width of the III and IV terga of the abdomen 4,80—5,04 mm. Small honeybees occupy also the north-eastern area of Poland Podlasie and middle Pomerania.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 49: „Gezolan” → Gezalan
- s. 51, podpis ryc. 1: „teritorial” → territorial
- s. 53: „Teoretycznie wartości” → Teoretyczne wartości
- s. 53, podpis ryc. 2: „Wariability” → Variability
- s. 55: „między wojennych” → międzywojennych
- s. 55, podpis ryc. 4: „according tc” → according to
- s. 56, tab. 1: „Rumaniam” → Rumanian
- s. 56, tab. 1: „Slavonia” → Slovenia
- s. 57: „ale przejściu” → ale przy przejściu
- s. 60, streszczenie: „сумма ширина” → сумма ширины
