WARUNKI PRZYRODNICZO-POŻYTKOWE I OSIĄGNIĘCIA PRODUKCYJNE PASIEK W POLSCE W LATACH 1946—1966

tekst: Michał Gromisz, Krystyna Bownik

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XIII, 1969 — Michał Gromisz, Krystyna Bownik

strona 1

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XIII, Nr 1—2—3 GRUDZIEŃ 1969

УСЛОВИЯ ПРИРОДЫ, ВЗЯТКА И ДОСТИЖЕНИЯ ПРОДУКТИВНОСТИ НА ПАСЕКАХ ПОЛЬШИ В 1946—1966 ГГ.

Michał Gromisz i Krystyna Bownik

Oddział Pszczelnictwa IS

WPROWADZENIE

Kiedy w roku 1946 nad pszczelarstwem polskim ciążą jeszcze zniszczenia wojenne, ówczesny Instytut Pszczelarski w Lublinie podejmuje między innymi prace badawcze, pozornie wybiegające poza aktualne zapotrzebowanie tamtych czasów. Są one w pewnym stopniu kontynuacją prac zapoczątkowanych przed rokiem 1939 przez Prof. A. Demianowicza (L. B. — 1951), mają zaś na celu zgromadzenie materiału do poznania warunków działalności pszczół oraz pracy pszczelarza. Na tej podstawie bazują późniejsze opracowania założeń techniczno-ekonomicznych w zakresie rozwoju i optymalnej opłacalności pszczelarstwa. Materiał mają dostarczać pszczelarze — korespondenci, rozmieszczeni po całym kraju.

Akcja zapoczątkowana przez Instytut Pszczelarski zakrojona była na szeroką skalę: „Liczba korespondentów nie jest ściśle oznaczona. Pożądane jest 3—5 z każdego powiatu całej Rzeczypospolitej”. Obecnie wiemy, że osiągnięcia na przestrzeni lat 1946—1966 są o wiele skromniejsze, ale dość dużo pszczelarzy podjęło apel i do dziś przysyła systematycznie notatki na kwestionariuszu pszczelarskim. W okresie swojej współpracy z naukowcami zmuszeni są pisać na kopercie coraz to inne adresy: Instytut Pszczelarski w Lublinie, Oddział Pszczelarski PINGW, następnie Zakład Pszczelarski Instytutu Zootechniki, Dział Pszczelnictwa Instytutu Sadownictwa w Lublinie, później Zakład Pszczelnictwa Instytutu Sadownictwa w Skierniewicach i wreszcie Oddział Pszczelnictwa Instytutu Sadownictwa w Puławach. Współpracują oni całkowicie bezinteresownie.

strona 2

Trudno doszukać się podobnej akcji w innych krajach. W Szwajcarii prowadzą od kilku dziesiątków lat punkty wagowe, ale zakres tamtejszych obserwacji jest inny, odpowiada zaledwie naszej sieci wagowej kontroli pożytków. Obserwacje fenologiczne, związane z pszczelarstwem, prowadzą także różne stacje zagraniczne, lecz nie noszą one charakteru masowego.

Zainteresowanie zoofenologią pszczelarską jest szczególnie żywe w Czechosłowacji i w Niemieckiej Republice Demokratycznej, ogranicza się jednak przeważnie do sporadycznych konfrontacji rozwoju rodzin pszczelich z kształtowaniem się pożytków.

Warunki naturalnej produkcji pszczelarskiej w zasadzie nie były dotąd przedmiotem masowych badań statystycznych. Opracowanie ich daje obraz kształtowania się najważniejszych dat w dłuższym okresie, a więc faz rozwoju sezonowego i osiągnięć produkcyjnych rodzin pszczelich. Daty te i osiągnięcia są wypadkową oddziaływania klimatu, rodzaju pożytków i stosowanych technik pszczelarskich. Znajomość tych danych wprawdzie — jak pisze K. Czerniewski w przedmowie do „Dat prac rolniczych 1951—1962 (1965) — „Nie wyczerpuje (…) liczbowego obrazu warunków przyrodniczych, ale daje już możność praktycznie użytecznej oceny porównawczej, zwłaszcza w zakresie ujawnienia różnic występujących w poszczególnych częściach kraju”, a także w naszym przypadku, różnic w sposobie utrzymania i użytkowania pszczół w zależności od wielkości pasieki i systemu uli.

„Możliwości praktycznego wykorzystania danych agrofenologicznych są wielorakie. Służą one m. in. do ustalenia właściwych terminów agrofenologicznych…” — powtarzamy za K. Czerniewskim — w zakresie pszczelarstwa na przykład do ustalenia dat pożytku głównego, długości okresu przygotowawczego przed pożytkiem, rozkładu sezonowości i zapotrzebowania na pracę w pasiece (miodobranie, dokarmianie na zimę), oceny zasobów pożytkowych, a stąd i możliwości produkcyjnych pasieki, oceny stosowanych technik pszczelarskich i stopnia intensyfikacji produkcji pasiecznej, a zatem i opłacalności pszczelarstwa.

W niniejszej pracy pragniemy przedstawić część materiałów wybranych z naszych kwestionariuszy pszczelarskich z okresu 1946—1966. Opracowaniem objęte zostały daty zoofenologiczne, sezonowy rozwój rodzin pszczelich, wyniki produkcyjne pasiek i wskaźniki intensyfikacji gospodarki pasiecznej. Materiał starano się uporządkować i przedstawić w tabelach w ten sposób, aby umożliwić interpretację wyników bez pomocy specjalnych komentarzy w tekście.

MATERIAŁ I METODA

Opracowanie nasze oparto na badaniach ankietowych, prowadzonych wśród pszczelarzy na terenie kraju w okresie 1946—1966. Akcję werbowania

strona 3

korespondentów prowadzono w latach 1946—1952 i w roku 1956. W okresie 1946—1952 kwestionariusz wstępny wypełniło 219 pasiek, ale maksymalna liczba odpowiedzi, jaką zdołano uzyskać jednorazowo, to znaczy w ciągu jednego sezonu pasiecznego z ogólnej ich liczby 21, pochodziła od 101 korespondentów (rok 1947). Od roku 1946 do 1966 zgromadzono ogółem 1365 wypełnionych ankiet, zwanych kwestionariuszami pszczelarskimi, a więc przeciętnie po 65 każdego roku (tab. 1).

Rozmieszczenie korespondentów na terenie kraju było nierównomierne. Najwięcej ich było w województwach: białostockim, kieleckim, lubelskim, łódzkim, poznańskim, rzeszowskim. Z województwa zielonogórskiego kwestionariusze pochodzą tylko z jednego punktu, zlokalizowanego na terenie powiatu Gorzów Wielkopolski. W opracowaniu materiału ten punkt dołączono do województwa poznańskiego (tab. 1 ryc. 1).

Na terenie województwa lubelskiego w 21-leciu prowadziło notatki przeciętnie 10 pasiek. Zgromadzono tam ogółem 209 kwestionariuszy pszczelarskich. Do opracowania weszły tylko 92, a więc każdego roku około połowy uzyskanych. W tabeli 1 i na rycinie 1 uwzględniono wszystkich korespondentów prowadzących notatki w okresie 1946—1956.

Przez wypełnianie kwestionariusza wstępnego pszczelarz zgłaszał swoją przynależność do sieci korespondentów. Zobowiązywał się do prowadzenia notatek na kwestionariuszu pszczelarskim w każdym kolejnym sezonie pasiecznym i nadsyłania ich do Oddziału Pszczelnictwa IS w miesiącu październiku lub listopadzie. Kwestionariusz pszczelarski zrazu dość obszerny i kilkuczęściowy, po roku 1952 uległ zmodyfikowaniu i uproszczeniu.

Ostatnia wersja kwestionariusza pochodzi z roku 1956, ale niewiele się różni od poprzedniej. Objętościowo obejmuje arkusz papieru formatu A4, po obu stronach wypełniony pytaniami i z miejscem na odpowiedzi.

Kwestionariusz według ostatniej wersji zawiera 22 pytania, a odpowiedzi na 10 z nich dostarczyły materiału do niniejszego opracowania. Podajemy brzmienie tych wybranych pytań z zachowaniem ich numeracji i kolejności z kwestionariusza:

  1. Kiedy był ostatni oblot przed zimą
  1. Na ilu plastrach pszczoły poszły na zimę

Przeciętna ilość zapasów na zimę w kg

  1. Data pierwszego oblotu wiosną

Ilość pni w pasiece w maju

  1. Na ilu plastrach był czerw około 10 czerwca w silnych i średnich pniach
  1. Kiedy się zaczynał i kiedy się kończył główny pożytek, względnie pożytki
strona 4

Tabela 1 Liczba korespondentów w latach 1946—1966

Województwa 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 Razem
POLSKA 84 101 83 63 94 67 95 81 63 56 100 63 58 58 60 48 41 46 41 38 25 1365
Białostockie 3 8 9 10 9 9 13 7 4 5 5 7 4 4 4 3 3 3 3 2 1 116
Bydgoskie 2 3 1 — — — — 3 3 2 2 2 1 2 1 1 1 1 1 1 1 28
Gdańskie 3 5 4 4 4 2 2 1 1 1 6 6 6 6 5 6 5 5 4 5 5 86
Katowickie 7 5 5 3 4 3 1 1 — — — — — — — — — — — — — 29
Kieleckie 5 9 3 3 9 4 18 8 5 5 10 6 3 4 4 4 3 4 4 3 — 114
Koszalińskie 3 3 3 2 2 2 2 4 2 2 — — 1 1 1 1 — 1 1 — 1 32
Krakowskie 11 11 7 4 4 1 2 4 2 2 4 3 3 3 3 3 2 2 2 2 1 76
Lubelskie 13 17 19 12 15 11 18 12 12 11 14 7 6 9 8 5 4 4 4 4 4 209
Łódzkie 6 5 8 8 8 7 6 7 6 4 9 7 7 6 7 6 4 5 5 5 — 126
Olsztyńskie 2 2 1 1 — 2 1 1 — — 1 — 1 1 1 — — — — 1 — 15
Opolskie 2 4 2 2 1 4 4 5 3 2 4 3 3 1 1 1 1 1 1 1 1 47
Poznańskie 5 5 4 1 3 4 4 12 11 8 22 10 11 10 13 10 10 11 7 6 4 171
Rzeszowskie 11 10 9 6 18 7 9 7 7 5 6 5 6 4 5 4 5 5 5 4 4 142
Szczecińskie 2 1 1 1 2 3 3 3 2 2 6 1 — — — — — — — — — 27
Warszawskie 8 13 7 5 4 4 3 2 1 2 3 2 2 2 2 1 1 1 1 1 1 66
Wrocławskie 1 — — 1 11 4 9 4 4 5 8 4 4 5 5 3 2 3 3 3 2 81
strona 5
Rycina 1 (mapa Polski z granicami województw; punkty — pasieki korespondentów, oznaczone kółkami):

Ryc. 1. Sieć Korespondentów Oddziału Pszczelnictwa IS. Lata współpracy: a — 1—5, b — 6—10, c — 11—15, d — 16—21

  1. Jak wypadło miodobranie w tym roku: b. dobrze, dobrze, średnio, źle, b. źle

W miarę chęci podać, ile kg z 1 pnia

  1. Ile przeciętnie zużyto węzy na 1 ul
  1. Ile wyprodukowano jarego wosku (z języczków i zasklepin)
  1. Kiedy zaczęła się rójka w tej miejscowości

Ile pni w pasiece korespondenta roiło się

  1. Ile pni zazimowano

Przeciętne zapasy na zimę w gniazdach w kg

Ile w pasiece zużyto cukru na uzupełnienie zapasów.

Opracowano poza tym odpowiedzi na pytania o lotach trutni i o ilości czerwiu w dniach 1.V. i 20.V. z kwestionariuszy w latach 1946—1952. Z kwestionariusza wstępnego wykorzystano natomiast dane charakteryzujące

strona 6

korespondentów i ich pasieki. W celu informowania czytelnika o zakresie ilościowym materiału podano w tabelach liczbę obserwacji (kwestionariuszy czy odpowiedzi), na których opiera się opracowanie danej cechy czy zjawiska. Na przykład, jeżeli w okresie 1946—1966 jedna pasieka w ciągu 5 lat, druga w ciągu 10 lat, trzecia w ciągu 21 lat odpowiadała na konkretne pytanie, to ogólna liczba obserwacji z zakresu tego pytania wynosi: 5 + 10 + 21 = 36.

Opracowanie materiału liczbowego polegało głównie na obliczeniu średnich wartości w różnych przekrojach, przede wszystkim geograficznym i sezonowym. Analizę geograficzną oparto na podziale administracyjnym. Przy cechach obrazujących osiągnięcia i działalność pasiek, na przykład przy zbiorze miodu, zastosowano również podział obserwacji na podłożu ekonomiczno-technicznym: według wielkości pasiek i systemów uli. Przyjęto następujące grupy pasiek: 1—10 pni, 11—20, 21—30, 30—50, powyżej 50 pni. Dane do wyodrębnienia pasiek według systemów uli zaczerpnięto z kwestionariusza wstępnego: jeżeli pasieka wykazała ule więcej niż jednego systemu, zaliczono ją do tego, który był reprezentowany najliczniej. Rozróżniano ule systemów: warszawski zwykły, warszawski poszerzony, wielkopolski, dadan, słowiański; ule pozostałych systemów sklasyfikowano jako „pozostałe”.

W opracowaniu cech, których wartość była oznaczana liczbą plastrów (ramek), na przykład ilość czerwiu, wyrażano w dcm³ pojemności ula, jaką te plastry zajmują, lub przeliczano dane dla uli każdego systemu na ramkę dadanowską, biorąc za podstawę powierzchnię ramki. Przy obliczaniu pojemności przyjęto dla każdej ramki poszczególnych systemów współczynniki następujące: warszawska zwykła — 3,65 dcm³, warszawska poszerzona — 4,57 dcm³, wielkopolska — 3,28 dcm³, dadana — 4,57 dcm³, słowiańska — 3,78 dcm³, pozostałe — 3,28 dcm³. Natomiast w przeliczeniu ramek różnych systemów na ramki dadana zastosowano współczynnik — w kolejności uporządkowania poprzedniego: 0,80, 1,00, 0,72, 1,00, 0,83, 0,72.

W zakresie interpretacji dat pożytku głównego i zbiorów miodu wykorzystano także materiały z sieci punktów wagowych za lata 1950—1963, opracowane przez Bornusa i Gromisza (1964).

Dla obliczenia produkcji wosku w rojach oraz ilości uzyskanego wosku towarowego z przétopienia woszczyny przyjęto następujące wskaźniki:

6,26 g — ciężar 1 dcm² węzy według normy branżowej na węzę nr BN-62-9161-01 (ciężar arkusza do ramki dadana — 69 g, Gromisz i Konopacka 1963),

29,9% — dodana przez pszczoły część wosku w plastrze (dla ramki dadana równa się 33 g wosku w warunkach średniego pożytku, Gromisz i Zalewski 1964),

strona 7

38,4% — wydajność wosku z suszu po wyjściu 12 pokoleń pszczół, przy teoretycznej zawartości jego w plastrze 45,5% (Surdacki 1958)

Liczbę obserwacji symbolizowano literą n, a średnie arytmetyczne przez — x. Jeżeli nie podano lat obserwacji przy tabelach i rycinach, oznacza to, że pochodzą one z całego okresu 1946—1966.

WYNIKI

INFORMACJE O PSZCZELARZACH I PASIEKACH

Deklaracją do podjęcia roli korespondenta byłego Instytutu Pszczelarskiego w Lublinie było wypełnienie kwestionariusza wstępnego. Obejmował on dokumentację geograficzno-przyrodniczą pasieki i informacje historyczno-społeczne o zwerbowanym korespondencie. Odpowiedzi na niektóre pytania kwestionariusza wstępnego weszły do niniejszego opracowania.

Korespondenci. Na ogólną liczbę 215 kwestionariuszy wstępnych 87 (40,4%) mówi o tradycjach pszczelarskich (ryc. 2). Wszystkie inne (59,6%) pochodzą od korespondentów, którzy nie wynieśli z domu rodzinnego przygotowania pszczelarskiego. Najwięcej takich pszczelarzy jest w województwie olsztyńskim (100%), katowickim (82%), białostockim (77%) i opolskim (71%), najmniej natomiast w bydgoskim (20%), gdańskim (25%) i poznańskim (36%). 27,4% korespondentów nie posiadało przed 1939 r. pasiek.

W przekroju społecznym prawie równe grupy stanowią chłopi — 48,5%, oraz inteligencja pracująca — 46,5%, robotnicy natomiast — 5,0% (ryc. 3). Zastrzegamy, że podział ten nie jest pozbawiony pewnej dowolności, na przykład w grupie „chłopi” znajdują się wszyscy, którzy podali zawód „rolnik”, ale o wykształceniu niższym niż średnie.

Z zawodów wykonywanych przez korespondentów najpopularniejsze jest rolnictwo — 59,3%, w tej grupie 10,8% legitymuje się dyplomem technika lub inżyniera. Drugą grupę stanowią pracownicy umysłowi — 14,1%, w naszej klasyfikacji są to przede wszystkim urzędnicy administracyjni i wolne zawody, na przykład: prawnicy, lekarze. Pokaźna liczba jest również nauczycieli — 9,1% oraz emerytów — 6,2%. Wśród korespondentów znajduje się także 7 leśników, 2 księży, 2 uczni, 1 student i 1 muzyk. W 5,0% robotników 3,9% podaje się jako robotnicy wykwalifikowani.

Podziału na grupy społeczne i zawody dokonano na podstawie danych z lat 1946—1952. Przypuszczalnie nie odpowiada on podziałowi w latach późniejszych, bo liczba korespondentów maleje stopniowo do 1966 r.

strona 8
Rycina 2 (wykres kołowy, wycinki oznaczone 1, 2, 3)
Rycina 2 (wykres kołowy, wycinki oznaczone 1, 2, 3)

Ryc. 2. Korespondenci wg liczby pokoleń pszczelarzy w rodzinie (3 pokolenia = wnuk pszczelarza). Pokolenie 1 — 59,6%, pokolenie 2 — 18,1%, pokolenie 3 — 22,3%

Rycina 3 (wykres kołowy z polami A — wycinki 1, 2 — i B; obok wachlarz rozwijający pole B na wycinki 1—6)
Rycina 3 (wykres kołowy z polami A — wycinki 1, 2 — i B; obok wachlarz rozwijający pole B na wycinki 1—6)

Ryc. 3. Korespondenci według zawodów. A — rolnicy (59,3%): 1 — wykształcenie podstawowe i mniejsze (48,5%), 2 — wykształcenie średnie i wyższe (10,8%), B — nie rolnicy (40,7%): 1 — pracownicy umysłowi (14,1%), 2 — nauczyciele (9,1%), 3 — emeryci (6,2%), 4 — robotnicy (5,1%), 5 — leśnicy (2,5%), 6 — inne zawody (3,7%)

Pasieki. Jedno z pytań kwestionariusza wstępnego dotyczy stanu posiadania przed rokiem 1939 i po roku 1945. Z ogólnej liczby 219 korespondentów 159 zajmowało się pszczelarstwem przed wojną. Pasieki ich liczyły średnio po 27,5 pni, po wojnie zaś po 19,3 pni (tab. 2). Największe ubytki wojenne wykazują pszczelarze zamieszkali po 1945 roku w województwach: szczecińskim, warszawskim, bydgoskim, krakowskim, łódzkim. W olsztyńskim i lubelskim średnia liczba pni w pasiece po wojnie się powiększyła.

W okresie od 1946 roku do 1966 zarysowują się tendencje do powiększenia pasiek (tab. 3). Brakuje jednak dowodu, że zjawisko to jest powszechne wśród pszczelarzy. Możliwe że występuje ono tylko w grupie ankietowanej na skutek systematycznego wycofywania się z siatki korespondentów przede wszystkim właścicieli pasiek małych.

Z 219 korespondentów 67,6% gospodaruje w ulu jednego systemu. Niewielu ma w pasiece ule 3 i więcej systemów (3,6%, tab. 4). Do urozmaicania pasiek pod tym względem są szczególnie skłonni pszczelarze-korespondenci w województwach: Łódź, Białystok, Katowice.

Najbardziej popularny jest ul warszawski zwykły (30,6%). Nie wymieniają go w kwestionariuszu wstępnym tylko województwa: gdańskie, katowickie, koszalińskie, opolskie i szczecińskie. Drugie miejsce zajmuje ul wielkopolski (22,8%), ale geograficzny jego zasięg jest większy niż ula warszawskiego zwykłego. Stosunkowo mało jest rozpowszechniony ul warszawski poszerzony, występowanie jego ogranicza się głównie do wschodniej i centralnej Polski. Niewiele jest także uli słowiańskich, spotyka się je przede wszystkim w województwach: rzeszow-

strona 9

Tabela 2 Stan posiadania korespondentów przed rokiem 1939 i w roku 1945

Województwa Liczba korespondentów Przeciętna liczba pni w pasiece: przed 1939 r. Przeciętna liczba pni w pasiece: w 1945 r. Straty w okresie wojny %
POLSKA 159 27,5 19,3 29,8
Białostockie 13 19,7 16,4 16,8
Bydgoskie 4 61,5 29,6 51,9
Gdańskie 7 33,6 25,1 25,3
Katowickie 7 27,4 18,4 32,8
Kieleckie 27 26,5 19,7 25,7
Koszalińskie 4 12,8 11,3 11,7
Krakowskie 11 19,2 10,0 47,9
Lubelskie 16 27,7 31,7
Łódzkie 15 32,0 17,6 45,0
Olsztyńskie 1 5,0 14,0
Opolskie 2 25,0 21,8 12,8
Poznańskie 10 25,1 15,1 39,8
Rzeszowskie 20 18,5 14,6 21,1
Szczecińskie 3 81,0 24,1 70,2
Warszawskie 12 32,3 14,5 55,1
Wrocławskie 7 35,3 30,7 13,0

Tabela 3 Struktura pasiek korespondentów według wielkości

Rok (lata) Liczba pasiek (korespondentów) Procentowy udział w grupach pni: 1—10 Procentowy udział w grupach pni: 11—20 Procentowy udział w grupach pni: 21—30 Procentowy udział w grupach pni: 31—50 Procentowy udział w grupach pni: pow. 50
1939 159 27,7 28,3 15,7 17,6 10,7
1946—52 219 36,1 32,4 15,1 9,1 7,3
1956 69 13,0 18,8 31,9 20,4 15,9
1960 48 6,2 12,5 29,2 29,2 22,9
1966 34 5,9 11,8 14,7 38,2 29,4

skim i krakowskim. Na zachodzie znalazły się one przypuszczalnie na skutek repatriacji powojennej.

Korespondenci wykazują duży udział uli rozmaitych innych systemów, sklasyfikowanych wspólnie jako „pozostałe”. Obfitują w nie zwłaszcza województwa północno-zachodnie z bydgoskim włącznie i południowo-zachodnie. Są to przeważnie pozostałości powojenne. Obecnie jest ich zapewne o wiele mniej, szczególnie w województwach: Wrocław, Koszalin, Szczecin, a częściowo i Gdańsk.

strona 10

Tabela 4 Struktura pasiek korespondentów według systemów uli w okresie 1946—1952

Województwo Liczba pasiek /korespondentów Częstotliwość występowania w %: Liczba systemów uli w pasiekach: jeden Częstotliwość występowania w %: Liczba systemów uli w pasiekach: dwa Częstotliwość występowania w %: Liczba systemów uli w pasiekach: trzy i więcej Częstotliwość występowania w %: systemy uli: warszawski zwykły Częstotliwość występowania w %: systemy uli: warszawski posz. Częstotliwość występowania w %: systemy uli: wielkopolski Częstotliwość występowania w %: systemy uli: dadan Częstotliwość występowania w %: systemy uli: słowiański Częstotliwość występowania w %: systemy uli: pozostałe
POLSKA 219 67,6 28,8 3,6 30,6 8,2 22,8 16,0 7,8 14,6
Białostockie 19 68,4 21,1 10,5 47,4 26,3 10,5 15,8 — —
Bydgoskie 5 60,0 40,0 — 40,0 20,0 — — — 40,0
Gdańskie 8 87,5 12,5 — — — 12,5 25,0 — 62,5
Katowickie 11 54,5 36,4 9,1 — — 27,3 9,1 9,1 54,5
Kieleckie 30 70,0 30,0 — 46,7 10,0 20,0 13,3 — 10,0
Koszalińskie 6 83,3 16,7 — — — 50,0 16,7 — 33,3
Krakowskie 18 77,8 22,2 — 11,1 — 44,4 16,7 27,8 —
Lubelskie 20 60,0 40,0 — 55,0 10,0 5,0 20,0 — 10,0
Łódzkie 16 75,0 12,5 12,5 37,5 12,5 25,0 18,8 — 6,2
Olsztyńskie 5 60,0 40,0 — 40,0 20,0 — 40,0 — —
Opolskie 7 57,1 42,9 — — 28,6 42,8 — — 28,6
Poznańskie 11 54,5 45,5 — 27,3 — 72,7 — — —
Rzeszowskie 25 76,0 16,0 8,0 8,0 4,0 24,0 20,0 40,0 4,0
Szczecińskie 7 85,7 14,3 — — — 28,6 28,6 14,2 28,6
Warszawskie 17 41,2 52,9 5,9 88,2 5,9 — 5,9 — —
Wrocławskie 14 71,4 28,6 — 7,1 7,1 14,3 28,6 — 42,9

DATY FENOLOGICZNE

W kształtowaniu się sezonowego rozwoju rodzin pszczelich pierwszoplanowe znaczenie odgrywają warunki przyrodniczo-klimatyczne. Przejawy życia rodziny pszczelej są bowiem ściśle związane i uzależnione od pór roku, przebiegu pogody i rodzaju szaty roślinnej. Odpowiednio do oddziaływania tych czynników różnicują się geograficznie na przykład daty okresu zimowego spoczynku, czy wiosennego rozwoju rojów. Charakterystycznymi wskaźnikami fenologicznymi z tego zakresu są: ostatni jesienny oblot pszczół, pierwszy wiosenny oblot i daty głównego pożytku.

Ostatni jesienny oblot pszczół. Średnia data ostatniego oblotu pszczół przed zimą wypada dla Polski na 5.XI. Najwcześniejszą jesienną datą. jaką w 21-leciu notowano, jest 15.IX. (woj. Gdańsk), najpóźniejszą — 21.XII. (woj. Łódź) a więc rozpiętość wynosi 97 dni. Większość dat poszczególnych obserwacji mieści się w granicach 16.X.—24.XI.

Duże zróżnicowanie dat ostatniego oblotu jest uwarunkowane w większej mierze geograficznym położeniem pasiek niż latami obserwacji. Największa różnica między średnimi dla województw wynosi 28 dni

strona 11

Tabela 5 Daty ostatniego przed zimą oblotu pszczół

Województwa Liczba obserwacji Średnia data Częstotliwość oblotu w %: 15. IX. — 25. IX. Częstotliwość oblotu w %: 25. IX. — 5. X. Częstotliwość oblotu w %: 5. X. — 15. X. Częstotliwość oblotu w %: 15. X. — 25. X. Częstotliwość oblotu w %: 25. X. — 4. XI. Częstotliwość oblotu w %: 4. XI. — 14. XI. Częstotliwość oblotu w %: 14. XI. — 24. XI. Częstotliwość oblotu w %: 24. XI. — 4. XII. Częstotliwość oblotu w %: 4. XII. — 16. XII.
POLSKA 857 5. XI. 1,4 3,4 8,9 14,6 20,3 17,4 13,6 9,2 11,2
Białostockie 80 24. X. 3,8 3,8 16,2 33,7 26,2 10,0 1,3 2,5 2,5
Bydgoskie 17 8. XI. — — 17,6 23,6 11,8 5,9 17,6 5,9 17,6
Gdańskie 62 2. XI. 1,6 1,6 9,7 17,7 25,8 21,0 8,1 4,8 9,7
Katowickie 23 2. XI. 4,3 13,1 4,3 8,7 17,4 4,3 21,7 26,2 —
Kieleckie 80 12. XI. 7,5 5,0 18,7 21,3 17,5 20,0 6,3 3,7
Koszalińskie 23 28. X. 4,3 13,1 13,1 17,4 13,1 8,7 21,6 8,7 —
Krakowskie 60 17. XI. 1,7 — 5,0 13,3 16,7 10,0 10,0 18,3 25,0
Lubelskie 42 29. X. 11,9 4,8 7,1 16,7 26,2 14,3 9,5 2,4 7,1
Łódzkie 64 8. XI. — — 9,4 15,6 18,7 31,3 9,4 4,7 10,9
Olsztyńskie 5 16. X. — 20,0 — 80,0 — — — — —
Opolskie 34 16. XI. — 5,9 8,8 5,9 8,8 11,8 11,8 14,7 32,3
Poznańskie 131 9. XI. — 3,1 5,3 7,6 20,6 22,1 9,9 14,6 16,8
Rzeszowskie 115 7. XI. — 2,6 12,2 6,9 20,9 20,9 20, 9 7,8 7,8
Szczecińskie 21 10. XI. — — 4,8 14,3 28,6 14,3 23,8 4,8 9,4
Warszawskie 36 31. X. — — 16,7 13,9 30,6 19,4 11,1 8,3 —
Wrocławskie 64 17. XI. — 1,6 4,7 7,8 12,5 17,2 23,4 12,5 20,3
strona 12

(woj. Białystok i woj. Wrocław, tab. 5), natomiast dla lat 13 dni. Jednakże wbrew sugestiom tego porównania wahania dat oblotu na przestrzeni lat w niektórych pasiekach są znaczne, lecz krańcowe odchylenia występują rzadko. Większość obserwacji mieści się w dość wąskich granicach, przeważnie 10-dniowych. W zestawieniu województwami ten okres optymalny jest nieco dłuższy; wchodzą tu w grę lokalne zróżnicowania klimatu, w niektórych regionach kraju nawet znaczne, na przykład w województwie krakowskim. Dobrze to ilustruje mapa (ryc. 4), na której przedstawiono okresy optymalnych najczęstszych dat jesiennych oblotów pszczół na podstawie obserwacji poszczególnych punktów sieci korespondentów. W południowej Polsce na niewielkim obszarze zachodzi bardzo silne zróżnicowanie dat oblotów: od 26.X.—4.XI. do 5.XII.—16.XII. Inaczej jest na północy: brakuje urozmaicenia. W centralnym pasie kraju od Przemyśla do Szczecina po linię Włodawa—War-

Rycina 4 (mapa Polski z granicami województw; obszary zakreskowane według przedziałów dat):

Ryc. 4. Najczęstsze daty ostatniego jesiennego oblotu pszczół

strona 13

Tabela 6 Daty pierwszego oblotu wiosennego pszczół

Województwa Liczba obserwacji Średnia data Częstotliwość oblotów w %: 30. I. — 8. II. Częstotliwość oblotów w %: 8. II. — 18. II. Częstotliwość oblotów w %: 18. II. — 28. II. Częstotliwość oblotów w %: 28. II. — 10. III. Częstotliwość oblotów w %: 10. III. — 20. III. Częstotliwość oblotów w %: 20. III. — 30. III. Częstotliwość oblotów w %: 30. III. — 9. IV. Częstotliwość oblotów w %: 9. IV. — 19. IV. Częstotliwość oblotów w %: 19. IV. — 29. IV.
POLSKA 1066 14. III. 2,3 8,5 12,6 15,4 20,8 23,1 10,5 5,7 1,1
Białostockie 105 22. III. — 3,8 8,6 10,5 14,3 32,4 19,0 9,5 1,9
Bydgoskie 25 17. III. — — 20,0 12,0 20,0 32,0 12,0 4,0 —
Gdańskie 81 16. III. 1,3 8,6 14,8 7,4 18,5 25,9 14,8 7,4 1,3
Katowickie 28 5. III. 7,1 3,6 28,6 32,1 21,4 3,6 3,6 — —
Kieleckie 94 21. III. 3,2 4,3 9,6 11,7 19,1 19,1 16,0 11,7 5,3
Koszalińskie 28 20. III. 7,1 — 10,7 10,7 21,4 18,0 7,1 21,4 3,6
Krakowskie 66 11. III. 3,0 15,2 6,1 21,2 22,7 21,2 9,1 1,5 —
Lubelskie 81 18. III. 1,3 1,3 8,6 17,2 22,2 27,2 13,5 7,4 1,3
Łódzkie 94 12. III. 1,1 9,6 17,0 16,0 20,1 23,4 8,5 4,3 —
Olsztyńskie 10 25. III. — — 10,0 10,0 — 40,0 20,0 20,0 —
Opolskie 39 7. III. 5,1 15,4 15,4 12,8 25,6 20,6 5,1 — —
Poznańskie 145 12. III. 4,1 9,0 13,8 15,3 24,8 24,1 4,1 4,1 0,7
Rzeszowskie 128 12. III. 0,8 13,3 8,6 21,1 25,0 14,8 13,3 3,1 —
Szczecińskie 22 10. III. — 4,5 27,3 27,3 9,1 27,3 — — 4,5
Warszawskie 50 14. III. — 10,0 12,0 12,0 22,0 38,0 4,0 2,0 —
Wrocławskie 70 7. III. 4,3 18,6 15,7 15,7 20,0 14,3 7,1 4,3 —
strona 14

szawa—Gdańsk pszczoły oblatują się przed zimą najczęściej w dniach 26.X.—4.XI., a w północno-wschodnich województwach — 16.X.—25.X. Te ostatnie daty są najwcześniejsze ze wszystkich innych, notowanych w pozostałych regionach kraju. W pasiekach Białostocczyzny na przykład zima trwa już przez miesiąc, kiedy we Wrocławskiem pszczoły nie mają jeszcze poza sobą ostatniego oblotu.

W północno-wschodnich województwach notowano sporadycznie ostatnie obloty przed 25.IX. Jest to dość wczesna pora roku. Uważamy, że nie warto interpretować bliżej tych obserwacji regionalnych, ale chyba konieczne jest podkreślenie, że ich jest niewiele (w skali krajowej 1,4%) i że pochodzą one z regionu kraju wyróżniającego się odrębnymi warunkami klimatycznymi. W tejże części Polski nie występują również zbyt często obloty pszczół w listopadzie i grudniu, gdzie indziej dość liczne (tab. 5).

Stosunkowo dużo oblotów występuje w grudniu (11,2%). W województwach południowych liczba ich dochodzi do 30,0%. Interesujące, że druga połowa listopada jest mniej sprzyjająca oblotom pszczół niż pierwsze dni grudnia.

Data pierwszego oblotu wiosennego pszczół. Średnia data dla Polski wypada na 14.III. Rozpiętość pomiędzy najwcześniejszym i najpóźniejszym oblotem notowanym w 21-leciu wynosi 86 dni (1.II. — woj. Kraków i 27.IV. — Białystok), a więc jest nieco mniejsza niż przy oblocie jesiennym. Średnie daty dla województw zamykają się w okresie od 5.III. do 25.III. — 21 dni (woj. Kraków i woj. Olsztyn), natomiast dla lat — od 26.II. do 30.III. — 32 dni (lata 1966 i 1964, tab. 6, ryc. 5). Obserwujemy zatem nieco inny układ niż przy oblotach jesiennych: mniejsze zróżnicowanie dat na podłożu geograficznym, a większe pomiędzy latami obserwacji. Większe zróżnicowania dat oblotu wiosennego od 19.II.—28.II. do 21.III.—30.III. występują w zasadzie tylko w południowo-zachodniej części kraju do linii Przemyśl—Łódź—Szczecin. Na północno-wschodnich obszarach pszczoły oblatują się częściej w trzeciej dekadzie marca (ryc. 6). W południowej Polsce zachodzi także naj-

Ryc. 5. Średnie daty pierwszego wiosennego oblotu pszczół w latach 1946—1966

strona 15
Rycina 6 (mapa Polski; obszary zakreskowane według przedziałów dat):

Ryc. 6. Najczęstsze daty pierwszych wiosennych oblotów pszczół

większe wahanie dat oblotów w zależności od lat. W województwie krakowskim na przykład rozpiętość pomiędzy średnimi datami dla lat wynosi 55 dni (10.II.—7.IV.), a w województwie lubelskim — 37 dni (9.III.—15.IV.) lub poznańskim — 39 dni (21.II.—31.III.). Średnia data 10.II. jest jedną z najwcześniejszych: pod tym względem Kraków wyprzedzony jest jedynie przez Opole, gdzie w 1966 r. pszczoły oblatywały się 6.II. Najpóźniejszą średnią datę oblotu wiosennego (20.IV.) notowano w Koszalińskiem — 1965 r. Do lat o przeciętnie wczesnym oblocie można zaliczyć: 1949, 1950, 1953, 1959, 1961 i 1966, a o późniejszym: 1952, 1956, 1964, 1965 (ryc. 5).

W miarę posuwania się na północ pszczoły odbywają obloty jesienne wcześniej, wiosenne zaś później (ryc. 4, 6). Podobna zależność zachodzi również i na krańcach południowej Polski, w miarę wznoszenia się nad poziom morza.

strona 16

Długość okresu zimowego. Pierwszy oblot wiosenny pszczół rozpoczyna sezon pszczelarski. Data pierwszego oblotu oznacza więc koniec okresu zimowego. Za jego początek można przyjąć datę ostatniego oblotu jesiennego w poprzednim roku.

Ze względu na duże wahania na terenie kraju i na przestrzeni lat obu interesujących nas dat także i okres zimowego spoczynku pszczół ulega skróceniu bądź przedłużeniu. Kontrasty są tu większe niż przy datach oblotu jesiennego i wiosennego. Średnia długość okresu zimowego dla Polski wynosi 129 dni, rozpiętość średnich dla województw od 110 do 149 dni (województwa: wrocławskie i białostockie), średnich dla lat od 110 do 146 dni (rok 1950 i 1964). Rekord w długości okresu zimowego osiągnęło województwo olsztyńskie: 160 dni, ale średnia ta jest obliczona na podstawie tylko 5 obserwacji w 2 pasiekach, dlatego jako górną granicę przyjęto uprzednio dane z województwa białostockiego (ryc. 7).

Województwa północno-wschodnie (Koszalin, Gdańsk, Olsztyn, Białystok, Lublin) charakteryzują się długim okresem zimowym. W niektórych latach pszczoły nie opuszczają ula przez 6 i więcej miesięcy. Wprawdzie są to przypadki rzadkie, ale z ich wystąpieniem należy się liczyć przy zaopatrywaniu pszczół w pokarm na zimę. W innych woje-

Rycina 7 (wykres liniowy; trzy linie: nd — górna, linia pogrubiona — średnia, nk — dolna; linia przerywana x̄= 129):
Rycina 7 (wykres liniowy; trzy linie: nd — górna, linia pogrubiona — średnia, nk — dolna; linia przerywana x̄= 129):

Ryc. 7. Długość okresu zimowego w województwach: nd — najdłuższy i nk — najkrótszy okres średni roczny w latach 1946—1966

strona 17

wództwach długość maksymalna okresu zimowego kształtuje się rozmaicie, ale na znacznie niższym poziomie, przeważnie od 150 do 160 dni. Na południu kraju notuje się zimy najkrótsze ze wszystkich obserwowanych. W tym względzie rekord osiągnęło Opole w 1958 roku: średnia długość okresu zimowego — 72 dni. Stanowi to trochę ponad połowę najkrótszego okresu zimowego dla województwa olsztyńskiego (130 dni — rok 1959).

Daty pożytku głównego. Średnia data początku pożytku dla Polski wypada na 14.VI. Różnice pomiędzy średnimi dla województw mieszczą się w granicach 17 dni (6.VI.—23.VI., tab. 7), a dla lat — 25 dni (31.V.—25.VI.).

Różnicowanie się dat początku pożytku na mapie Polski zachodzi w kierunku wschodnim (ryc. 8). Korespondenci z dorzecza środkowej Odry notują najwcześniejsze daty, przeważnie w pierwszej dekadzie czerwca. W województwach centralnych, na Wybrzeżu, w Sudetach

Rycina 8 (mapa Polski; obszary zakreskowane według przedziałów dat):

Ryc. 8. Średnie daty początku pożytku głównego

strona 18

i w Karpatach pożytek główny rozpoczyna się później: w drugiej dekadzie czerwca, a w Białostockiem, Lubelskiem i częściowo Warszawskiem — po 20.VI. Na terenie każdego województwa występują dość duże wahania w datach głównego pożytku. Wynikają one przede wszystkim z lokalnych odrębności warunków pożytkowych.

W okresie 1946—1966 notowano w 12 latach „przyspieszenie” i w 9 latach „opóźnienie” pożytku głównego w porównaniu do daty średniej (ryc. 9). Największe odchylenie wynosi 14 dni (1963), dla połowy lat obserwacji nie przekracza jednak ono 5 dni.

Dobre wykorzystanie pożytku zależy od odpowiedniego przygotowania pszczół do gromadzenia miodu. Na osiągnięcie stanu gotowości potrzeba rodzinom pewnego okresu czasu. Lokalne różnice w datach pożytku głównego mogą odgrywać tu decydującą rolę, przynajmniej w zakresie metod gospodarki. Długość okresu przygotowawczego, który pszczoły mają do dyspozycji, obliczamy z różnicy dat pierwszego oblotu i początku pożytku. Dla Polski różnica ta wynosi średnio 91 dni (tab. 7). Średnie dla województw wahają się od 86 — dla Łodzi do 106 dla Szczecina, a więc w granicach 20 dni. Lokalne zróżnicowanie długości okresu przygotowawczego jest zatem w tym przykładzie niebagatelnej miary, bo wystarcza na wychowanie jednej generacji pszczół. Inne województwa są w mniej korzystnej sytuacji niż Szczecin, w większości z nich długość okresu przygotowawczego zamyka się w obrębie 89—92 dni.

W porównaniu z okresem przygotowawczym czas trwania pożytku głównego jest stosunkowo krótki, wynosi średnio dla Polski 31 dni (tab. 7). Obserwuje się także duże różnice między województwami, sięgające 20 dni (Kraków i Olsztyn). Najdłuższe pożytki występują na północy kraju (36—42 dni); w centralnych województwach łącznie z Katowicami, Opolem i Szczecinem, ale oprócz Warszawy, są rzędu 31—35 dni, natomiast na wschodzie zbliżają się do dolnej granicy. W poszczególnych latach wahania długości okresu pożytku głównego są nieznaczne. Jeżeli wykluczymy rok 1963, wynoszą one maksymalnie 7 dni (ryc. 10).

W opracowaniach Oddziału Pszczelnictwa IS dane o pożytku głów-

Ryc. 9. Odchylenie od średniej wartości dat początku pożytku głównego w latach 1946—1966

strona 19

Tabela 7 Charakterystyka dat okresu pożytku głównego

Województwa Średnia data początku pożytku głównego Okres przygotowawczy pszczół do pożytku – dni Pożytek główny dni Okres po pożytku do zimy dni
POLSKA 14. VI. 91 31 113
Białostockie 19. VI. 89 28 99
Bydgoskie 13. VI. 89 31 117
Gdańskie 9. VI. 91 36 110
Katowickie 6. VI. 92 34 115
Kieleckie 7. VI. 89 32 126
Koszalińskie 17. VI. 90 40 93
Krakowskie 11. VI. 89 22 137
Lubelskie 22. VI. 93 27 102
Łódzkie 9. VI. 86 32 120
Olsztyńskie 19. VI. 90 42 77
Opolskie 12. VI. 91 34 123
Poznańskie 5. VI. 88 35 122
Rzeszowskie 16. VI. 92 29 115
Szczecińskie 21. VI. 106 34 108
Warszawskie 23. VI. 94 25 105
Wrocławskie 17. VI. 98 26 127
Rycina 10 (wykres słupkowy; dla każdego roku para słupków: a — słupek pusty, b — słupek kreskowany poziomo):
Rycina 10 (wykres słupkowy; dla każdego roku para słupków: a — słupek pusty, b — słupek kreskowany poziomo):

Ryc. 10. Średnia długość pożytku głównego w latach 1950—1966 na podstawie a) kwestionariuszy pszczelarskich i b) kart wagi ula kontrolnego

nym są również obliczane na podstawie kart wagi ula, nadsyłanych z sieci punktów obserwacyjnych. Porównanie informacji z tych dwóch źródeł w zakresie długości pożytku głównego wykazuje dużą zbieżność wyników (ryc. 10). Poza latami 1955, 1957, 1960, 1963 różnice są minimalne, przeciętnie — 4 dni w okresie 1950—1963. Świadczy to o wnikliwości obserwacji i o poprawności zapisków na kwestionariuszu pszczelarskim. Dane z kart wagowych pozwalają bowiem na określenie dość

strona 20

precyzyjnie dat pożytku głównego. Uwidocznia się to wyraźnie przy porównywaniu dat początku i końca pożytku (ryc. 11). Według kwestionariuszy pszczelarskich pożytek zaczyna i kończy się później. Większe rozbieżności występują jednak w datach początku pożytku. Wypełniający kwestionariusze są zatem ostrożniejsi w oznaczaniu granicy między wziątkiem rozwojowym a głównym, lecz także i niechętnie rezygnują z tego ostatniego. Prawdopodobnie sugerują się oni również przy oznaczaniu pożytku głównego datami zakwitania roślin. Różnice w wynikach mogą po trosze pochodzić i z tego, że siatki punktów wagowych i korespondentów na terenie kraju pokrywają się tylko w części.

Rycina 11 (wykres liniowy; dwie pary linii — górna: koniec pożytku, dolna: początek pożytku; linie poziome — średnie wieloletnie):
Rycina 11 (wykres liniowy; dwie pary linii — górna: koniec pożytku, dolna: początek pożytku; linie poziome — średnie wieloletnie):

Ryc. 11. Roczne średnie daty pożytku głównego według a) kwestionariuszy pszczelarskich i b) kart wagi uli kontrolnych (linie poziome — średnie wieloletnie)

Po pożytku głównym w zasadzie kończy się sezon pszczelarski. Pozostaje przygotowanie pszczół do zimowli i przyszłego sezonu, a więc starania nad odmłodzeniem rodziny i uzupełnienie zapasów na zimę. W zależności od lokalnych warunków klimatyczno-pożytkowych terminy wykonywania tego rodzaju zabiegów różnicują się na terenie całego kraju. Pewną charakterystykę w tym zakresie spełnia długość okresu od końca głównego pożytku do daty ostatniego oblotu jesiennego pszczół. Dla Polski wynosi ona średnio 113 dni, a maksymalna różnica pomiędzy średnimi dla województw równa się 50 dni, a więc prawie dwa miesiące. Długość okresu „popożytkowego” wzrasta z północy i wschodu na południowy-zachód od 77 dni dla Olsztyna do 127 dni dla Wrocławia (tab. 7).

ROZWÓJ SEZONOWY ROJÓW

Miarą intensywności rozwoju rodziny pszczelej jest czerwienie matki w okresie do pożytku głównego. Im przyrost czerwiu na plastrach w ulu jest większy, tym szybciej rodzina osiąga szczytowe przygotowanie do gromadzenia miodu. Ma to dużą wagę przy wczesnych pożytkach głównych, a więc wtedy, gdy okres przygotowawczy jest krótki.

strona 21

Czerwienie w okresie przygotowawczym. Kwestionariusz pszczelarski do 1952 roku domagał się podania danych o ilości czerwiu według stanu w dniach 1.V., 20.V. i 10.VI. Po zmodyfikowaniu treści kwestionariusza pozostał tylko termin ostatni.

Na pytanie nr 10 „Na ilu plastrach był czerw około 10 czerwca w silnych i średnich pniach” pszczelarze najczęściej podają jedną licz-

Tabela 8 Pojemność części gniazda z zaczerwionymi plastrami i ilość czerwiu w ulach dadana w okresie do początku czerwca (Skierniewice, 1962—1963)

Liczba obserwacji (rodzin) Ramki z czerwiem: liczba Ramki z czerwiem: dcm³ Pomiar czerwiu: dcm²: x̄ Pomiar czerwiu: dcm²: S_x̄ Ilość komórek z czerwiem w tysiącach
6 2 9,14 8,52 0,32 3,4
12 3 13,71 21,91 1,48 8,8
12 4 18,28 36,50 1,89 14,6
14 5 22,85 48,49 1,12 19,4
14 6 27,42 57,27 1,60 22,9
7 7 31,99 68,68 3,55 27,5
13 8 36,56 74,90 2,56 30,0
17 9 41,13 79,54 2,55 31,8
9 10 45,70 92,67 3,50 37,1

bę, jeżeli natomiast dwie: od—do, obliczano wtedy średnią z sumy tych dwóch liczb. Ze względu na różnorodność systemów uli w obserwacjach ilość czerwiu w opracowaniu wyrażano najczęściej nie liczbą ramek, ale pojemnością w dcm³, jaką te ramki zajmują w ulu. Pewną informację o zależności między powierzchnią czerwiu na plastrach a liczbą plastrów i pojemnością części gniazda z czerwiem udzielają uwidocznione w tabeli 8 wyniki pomiarów przeprowadzonych w pasiece Oddziału Pszczelnictwa IS.

W końcu kwietnia stosunkowo najwięcej czerwiu mają rodziny na południu Polski, przede wszystkim w województwach opolskim, katowickim i wrocławskim (tab. 9). Z województw północnych równie wczesnym rozwojem rojów może poszczycić się Olsztyn. Jest to w tej części Polski tak wyjątkowe, iż zaznaczamy, że dane dla tego województwa opierają się na 6 obserwacjach z 4 pasiek. Najbardziej opieszałe w rozwoju wiosennym są roje z województw: Bydgoszcz, Gdańsk, Koszalin.

W pierwszej połowie maja następuje silny rozwój pszczół w województwach olsztyńskim i poznańskim, a w dalszej kolejności w województwach: białostockim, lubelskim, łódzkim i warszawskim, a więc tam, gdzie przeciąga się okres zimowy. Natomiast na południu Polski,

strona 22

Tabela 9 Rozwój wiosenny rodzin pszczelich według województw (dla dat: 1. V. i 20. V. średnie z okresu 1946—1952)

Województwa Pojemność gniazda przed zimą dcm³ Czerw w ulu — dcm³: 1. V. Czerw w ulu — dcm³: 20. V. Czerw w ulu — dcm³: 10. VI.
POLSKA 29,3 19,2 26,0 31,3
Białostockie 29,5 17,3 26,1 29,2
Bydgoskie 29,6 14,3 18,7 31,0
Gdańskie 28,5 15,8 19,8 31,5
Katowickie 31,9 22,6 25,9 38,5
Kieleckie 33,0 20,9 28,5 29,0
Koszalińskie 23,1 16,5 23,8 29,6
Krakowskie 26,2 20,7 26,7 31,5
Lubelskie 32,4 17,2 25,8 31,5
Łódzkie 31,3 17,0 25,2 31,5
Olsztyńskie 29,1 22,1 34,8 35,6
Opolskie 31,3 22,9 27,3 33,6
Poznańskie 28,6 19,6 26,5 27,1
Rzeszowskie 28,6 19,2 25,5 33,1
Szczecińskie 20,0 18,4 25,8 25,8
Warszawskie 30,7 17,5 25,5 32,1
Wrocławskie 29,0 21,6 28,2 32,1

od Rzeszowa po Wrocław, czerwienie matek w tym czasie jest mniej intensywne. Na podobnie niskim poziomie utrzymuje się nadal rozwój rodzin w województwach gdańskim i bydgoskim. Dopiero w końcu maja następuje tam, a także i w województwie katowickim, gwałtowny przyrost liczby ramek z czerwiem. W tym okresie w innych województwach przybywa czerwiu bardzo mało, a nawet w kieleckim, olsztyńskim, poznańskim i szczecińskim ilość jego utrzymuje się na stałym poziomie.

Intensywność rozwoju rodzin kształtuje się różnie w ulach poszczególnych systemów. Wczesną wiosną najwięcej jest czerwiu w ulach: słowiańskim, warszawskim poszerzonym i w dadanie, najmniej zaś w wielkopolskim (tab. 10). Podobne proporcje utrzymują się do końca drugiej dekady maja. W ulach wszystkich systemów przybywa wtedy około 1,4 razy więcej czerwiu w porównaniu do pomiaru sprzed 3 tygodni. Zmiany zasadnicze następują w początkach czerwca, lecz ul wielkopolski utrzymuje nadal końcową pozycję pod względem ilości czerwiu. Mniejszy jest także przyrost jego ilości w ulu tego systemu: 10.VI. jest go tylko 1,2 razy więcej niż w dniu 20.V. Jeszcze mniej stosunkowo przybywa plastrów z czerwiem w ulu słowiańskim (1,1 razy). Tendencja słabszego tempa przyrostu zachodzi także w dadanie i warszawskim

strona 23

Tabela 10 Rozwój wiosenny rodzin pszczelich w ulach różnych systemów (dla dat: 1. V. i 20. V. średnie z okresu 1946—1952)

System ula Pojemność gniazda przed zimą: ramek Pojemność gniazda przed zimą: dcm³ Ilość czerwiu w gnieździe: 1. V.: ramek Ilość czerwiu w gnieździe: 1. V.: dcm³ Ilość czerwiu w gnieździe: 20. V.: ramek Ilość czerwiu w gnieździe: 20. V.: dcm³ Ilość czerwiu w gnieździe: 10. VI.: ramek Ilość czerwiu w gnieździe: 10. VI.: dcm³
Warszawski zwykły 8,1 29,6 4,6 16,8 6,6 24,1 10,3 37,6
Warszawski poszerzony 8,1 37,0 4,6 21,0 6,1 27,9 7,9 36,0
Wielkopolski 7,7 25,2 4,9 16,0 7,1 23,2 8,5 27,8
Dadan 7,4 34,2 4,5 20,5 6,2 28,3 8,1 37,0
Słowiański 8,3 31,4 5,8 21,9 8,1 30,6 9,1 34,4
Pozostałe 8,2 26,9 5,7 18,7 7,8 25,5 8,7 28,5

poszerzonym (1,3), jedynie w warszawskim zwykłym rodziny rozwijają się doskonale (1,6).

Rodziny w ulach sklasyfikowanych jako „pozostałe” rozwijają się podobnie jak w ulu wielkopolskim. Te ule rozmaitych systemów, przede wszystkim na zachodzie i południu Polski, wymiarami ramek są przeważnie zbliżone do ramki ula wielkopolskiego.

Zasadnicze różnice intensywności rozwoju rodzin w ulach poszczególnych systemów występują w okresie po oblocie wiosennym pszczół i przed wystąpieniem pożytku głównego. Wczesną wiosną rodziny „opóźniają się” w rozwoju w tych ulach, w których zimą zajmują przeciętnie mniejsze gniazdo. W późniejszym okresie tempo przyrostu ilości czerwiu wyrównuje się w ulach wszystkich systemów, ale rodziny słabsze wiosną, z wyjątkiem ula warszawskiego zwykłego, mają zawsze mniej czerwiu. Zdobywają zatem mniejsze absolutne możliwości produkcyjne, bo liczą w okresie głównego pożytku mniej pszczół, chociaż w stosunku do siły wyjściowej wykazują dużą dynamikę rozwoju. Rodzina w ulu wielkopolskim, i warszawskim zwykłym także, ma w dniu 28.V. czerwiu na tylu ramkach, na ilu zimowała, podczas gdy taki stan zostaje osiągnięty w dadanie dopiero 2.VI., a w warszawskim poszerzonym 12.VI. W poszczególnych województwach daty te układają się rozmaicie (tab. 11). Na przykład w białostockim i poznańskim rodziny w ulu wielkopolskim i warszawskim zwykłym różnią się pod tym względem o 20 dni. Zachodzą więc tu pewne regionalne odchylenia, uwarunkowane bardziej przydatnością uli poszczególnych systemów niż odrębnością systemów gospodarki pasiecznej. W takim przekonaniu utrzymuje nas fakt, że na terenie prawie całego kraju pszczoły zimują na podobnie pojemnych gniazdach przeważnie w granicach 29—31 dcm³, a więc są przeciętnie równorzędnymi partnerami w starcie do rozwoju wiosennego (tab. 9).

strona 24

Tabela 11 Daty osiągnięcia przez czerw liczby ramek równej wielkości gniazda zimujących rodzin pszczelich

Województwa System ula: warszawski zwykły System ula: warszawski poszerzony System ula: wielkopolski System ula: dadan System ula: słowiański System ula: pozostałe
POLSKA 28. V. 12. VI. 28. V. 2. VI. 24. V. 29. V.
Białostockie 7. VI. 27. VI. 11. VI.
Bydgoskie 29. V. 4. VI.
Gdańskie 5. VI. 5. VI.
Katowickie 31. V. 1. VI. 31. V.
Kieleckie 8. VI. 8. V. 8. VI. 20. VI.
Koszalińskie 9. V. 21. V. 17. V.
Krakowskie 28. V. 7. V. 29. IV.
Lubelskie 6. VI. 16. VI. 25. VI.
Łódzkie 3. VI. 14. VI. 31. V. 29. VI. 12. VI.
Olsztyńskie 30. V.
Opolskie 11. VI. 3. VI. 16. VI.
Poznańskie 5. VI. 24. VI.
Rzeszowskie 20. V. 8. VI. 14. V, 8. VI. 31. V. 3. VI.
Szczecińskie
Warszawskie 4. VI.
Wrocławskie 25. V. 14. V.

Pierwszy lot trutni. W kwestionariuszu pszczelarskim z lat 1946—1952 znajduje się pytanie: „Kiedy zauważono pierwszy lot trutni?”. Z 308 odpowiedzi ze 157 pasiek średnia data wypada na 22.V. W przybliżeniu w tym samym terminie oblatują się trutnie w pasie na północ od przekątnej na mapie Polski wzdłuż linii Przemyśl—Szczecin (tab. 12). Natomiast na południe od tej linii lot trutni jest wcześniejszy, na północ zaś późniejszy, na przykład w województwie olsztyńskim — 28.V. W północnej części kraju jedynie Gdańsk stanowi wyjątek z datą 20.V.

Rozpiętość średnich dla województw dat lotu trutni wynosi 20 dni (Wrocław — 10.V. i Warszawa — 30.V.), a dla lat — 10 dni (17.V. i 27.V.). Wahania między poszczególnymi sezonami pasiecznymi są zatem przeciętnie niezbyt duże, ale w niektórych województwach różnica krańcowych dat średnich dochodzi do 3 i więcej tygodni.

Początek rójki. Średnia data dla Polski wypada na 15.VI. Zróżnicowanie geograficzne jest duże: od daty 30.V. dla opolskiego do 27.VI dla kieleckiego (tab. 13). Wahania pomiędzy latami obserwacji są mniejsze, w zasadzie zamykają się w dwutygodniowym okresie, a największe odchylenie od średniej krajowej wynosi 9 dni (rok 1964, ryc. 12).

W geograficznym różnicowaniu się dat rójki brakuje takiej regularności kierunkowej, jaka występuje przy omawianych uprzednio zjawi-

strona 25

Tabela 12 Daty pierwszych lotów trutni (1946—1952) (nw — najwcześniejsze, np — najpóźniejsze)

Województwa Liczba: pasiek Liczba: obserwacji Średnia data Krańcowe daty: średnie roczne: nw Krańcowe daty: średnie roczne: np Krańcowe daty: średnie roczne: różnica Krańcowe daty: pojedyncze obserwacje: nw Krańcowe daty: pojedyncze obserwacje: np Krańcowe daty: pojedyncze obserwacje: różnica
POLSKA 157 308 22. V. 17. V. 27. V. 10 20. IV. 16. VI. 57
Białostockie 15 29 25. V. 18. V. 2. VI. 15 1. V. 15. VI. 45
Bydgoskie 4 5 25. V. 17. V. 28. V. 11 17. V. 1. VI. 15
Gdańskie 6 18 20. V. 8. V. 30. V. 22 4. V. 15. VI. 42
Katowickie 8 22 21. V. 15. V. 27. V. 12 1. V. 1. VI. 31
Kieleckie 16 22 25. V. 11. V. 7. VI. 27 7. V. 15. VI. 39
Koszalińskie 6 15 23. V. 16. V. 30. V. 14 3. V. 15. VI. 43
Krakowskie 12 23 18. V. 8. V. 15. VI. 38 3. V. 15. VI. 43
Lubelskie 18 32 27. V. 21. V. 5. VI. 15 10. V. 15. VI. 36
Łódzkie 11 26 24. V. 18. V. 3. VI. 16 3. V. 15. VI. 43
Olsztyńskie 4 5 28. V. 15. V. 16. VI. 32 15. V. 16. VI. 32
Opolskie 6 10 13. V, 25. IV. 20. V. 25 3. V. 25. V. 22
Poznańskie 7 15 20. V. 13. V. 27. V. 14 11. V. 1. VI. 21
Rzeszowskie 22 48 21. V. 14. V. 28. V. 14 1. V. 15. VI. 45
Szczecińskie 4 9 22. V. 12. V. 5. VI. 24 11. V. 10. VI. 30
Warszawskie 8 14 30. V. 24. V. 2. VI. 9 18. V. 15. VI. 28
Wrocławskie 10 15 10. V. 29. IV. 16. V. 17 20. IV. 26. V. 36

skach fenologicznych. Zarysowuje się natomiast inny układ: najwcześniejsze daty grupują się na mapie wzdłuż linii Wrocław—Gdańsk, najpóźniejsze zaś po przekątnej Przemyśl—Szczecin (ryc. 13). W miarę oddalania się od tych linii rójki są bądź wcześniejsze bądź późniejsze. W wielu miejscowościach okolicy Wrocławia i Opola pierwsze roje opuszczają ul już w maju, natomiast w centralnej części województwa kieleckiego i wzdłuż Sanu w rzeszowskim oraz w koszalińskim po 1.VII.

W województwach bydgoskim i gdańskim wszystkie dla poszczególnych pasiek średnie daty rójki wypadają po 1.VI., ale jak na tę część kraju jest to dość wcześnie. W takim samym terminie roją się pszczoły na południu Polski, gdzie sezon pszczelarski zaczyna się wcześniej o 10 dni. Do drugiej dekady maja rozwój rodzin w południowych województwach jest intensywniejszy niż w bydgoskim i gdańskim (1 : 0,7), lecz w późniejszym okresie zachodzi stosunek odwrotny (0,6 : 1). W rezultacie na początku czerwca rodziny w obu tych regionach pod względem ilości czerwiu są na jednakowym poziomie. Lecz w tym okresie na terenie innych województw podobnie dużo jest czerwiu w ulach i notuje się nie gorsze tempo rozwoju rodzin, ale daty rójki są tam późniejsze. Przy-

strona 26

Tabela 13 Daty pierwszej rójki (1953—1966) (— przed datą rójki, + po dacie rójki)

Województwa Liczba obserwacji Średnia data rójki Odchylenie od daty rójki (dni): pierwszego lotu trutni Odchylenie od daty rójki (dni): początku pożytku głównego Odchylenie od daty rójki (dni): daty 10. VI.
POLSKA 497 15. VI. — 24 — 1 — 5
Białostockie 28 18. VI. — 24 + 1 — 8
Bydgoskie 19 9. VI. — 15 + 4 + 1
Gdańskie 52 17. VI. — 28 — 8 — 7
Katowickie
Kieleckie 37 27. VI. — 33 — 20 — 17
Koszalińskie 11 16. VI. — 24 + 1 — 6
Krakowskie 30 8. VI. — 21 + 2 + 2
Lubelskie 26 24. VI. — 28 — 2 — 14
Łódzkie 52 14. VI. — 21 — 5 — 4
Olsztyńskie
Opolskie 25 30. V. — 17 + 13 + 11
Poznańskie 99 12. VI. — 23 — 7 — 2
Rzeszowskie 49 24. VI. — 34 — 8 — 14
Szczecińskie 7 26. VI. — 35 — 5 — 16
Warszawskie 11 16. VI. — 17 + 7 — 6
Wrocławskie 51 11. VI. — 32 + 6 — 1

puszczalnie pewien pułap dla wzrostu siły rodziny, a stąd i wczesne rojenie się pszczół, jest uwarunkowane pojemnością ula. Na obszarze województw gdańskiego, bydgoskiego, opolskiego, wrocławskiego i katowickiego znaczną część uli w tamtejszych pasiekach zaliczono według systemów do „pozostałych”. Są to przeważnie niezbyt pojemne ule o małej ramce, rzadko równej powierzchnią wielkopolskiej. W tych województwach (krakowskie, poznańskie) znaczny odsetek stanowią również ule wielkopolskie, które w porównaniu do uli innych systemów są raczej pojemnościowo małe (tab. 4).

Sygnałem o narastaniu w rodzinie nastrojów rojowych jest pojawienie się w ulu trutni. Od daty pierwszego ich oblotu do wystąpienia rójki mija średnio 24 dni (tab. 13). Okres ten jest krótszy w regionach o wczesnych rójkach. Narastanie tam nastrojów rojowych odbywa się

Ryc. 12. Średnie roczne daty rójki w okresie 1953—1966 (odchylenia od średniej wieloletniej x̄ = 15. VI.)

strona 27
Rycina 13 (mapa Polski; obszary zakreskowane według przedziałów dat):

Ryc. 13. Daty pierwszej rójki

gwałtownie, mimo że istnieją regionalne różnice w tempie rozwoju rodzin. Kontrastowe pod tym względem są województwa bydgoskie i opolskie. Brak zależności między tempem rozwoju rodzin a datą rójki potwierdzają obserwacje na obszarze o późnym rojeniu się pszczół, gdzie okres między datami lotu trutni i rojeniem się pszczół jest na ogół duży, a przyrost czerwiu przeważnie bardzo intensywny.

Rojenie się pszczół informuje, że rodziny osiągnęły szczytowy punkt w swoim sezonowym rozwoju. Niekoniecznie musi się on uzewnętrznić wyjściem roju, bo pszczoły mogą zużytkować nagromadzoną w rodzinie energię na zbieranie zapasów pokarmu. W każdym bądź razie data wyjścia pierwszego roju jest wskaźnikiem, że inne rodziny w pasiece są bliskie lub już osiągnęły maksymalne przygotowanie produkcyjne. Zbieżność tego terminu z wystąpieniem pożytku głównego zapewnia dobre jego wykorzystanie.

strona 28

Przeciętnie dla Polski pierwsze roje wychodzą następnego dnia po rozpoczęciu się pożytku głównego (tab. 13). Układ taki jest korzystny, bo długość okresu przygotowawczego do pożytku zbiega się dokładnie z możliwościami rozwojowymi pszczół. Równie jest korzystnie, gdy rójka występuje nieco później, w pierwszych dniach pożytku głównego. Przypadek krańcowego opóźnienia 20 dni, dla województwa kieleckiego, jest świetnym obrazem wskaźnika o nieprzygotowaniu się pszczół do zbiorów miodu z pożytku głównego: rodziny osiągają maksymalną zdolność produkcyjną dopiero na 10 dni przed końcem pożytku, bo trwa on tam 30 dni. Wykorzystanie jego można zatem poprawić jedynie przez stosowanie specjalnych zabiegów pielęgnacyjnych, zmierzających do przyśpieszenia rozwoju rodzin. Nie widzimy w tym zakresie specjalnych trudności, bo okres przygotowawczy — od daty oblotu wiosennego do pożytku głównego, jest dla województwa kieleckiego dostatecznie długi.

Osiągnięcie przez rodziny maksymalnej zdolności produkcyjnej na długo przed głównym pożytkiem stwarza poważne ryzyko w uzyskaniu miodu towarowego, sprzyja bowiem rojeniu się pszczół. W połowie województw szczytowy punkt rozwoju rodzin wyprzedza główny pożytek, nieraz na tydzień i więcej (opolskie — 13 dni).

Pszczelarze są proszeni o podawanie w kwestionariuszu liczby plastrów z czerwiem około 10. VI. Wybór tej daty jest przeciętnie dla Polski trafny, bo prawie się pokrywa z początkiem pożytku głównego (— 4 dni) i z osiągnięciem przez rodziny szczytowych możliwości produkcyjnych (— 5 dni). W poszczególnych województwach odchylenia są jednak większe, dochodzą do 17 dni na minus i do 13 dni na plus.

ROCZNY CYKL ROZWOJU RODZIN PSZCZELICH

Podstawowe daty fenologiczne wyznaczają okresy w rozwoju rodzin pszczelich, powtarzające się corocznie. Po okresie zimowym, podczas którego pszczoły pozbawione swojej normalnej aktywności nie opuszczają ula, następuje silny rozwój rodzin, wyrażający się ciągłym przybytkiem czerwiu i pszczół. Potem aktywność pszczół wzrasta zarówno w ulu jak i poza ulem, gromadzą one pokarm, ale główny ich wysiłek jest skierowany na wychów czerwiu i powiększenie gniazda. W miarę upływu czasu coraz więcej pszczół w rodzinie może zająć się zbieraniem nektaru. Stan taki utrzymuje się do wystąpienia rójki. Pszczoły osiągają wtedy maksymalne możliwości do realizowania przyszłych zadań dla podtrzymania życia rodziny i gatunku. Rodziny wkraczają w okres produkcyjny. Rozładowanie ich potencjalnej energii następuje przez rozmnażanie się — tworzenie nowych rodzin — lub przez pracę nad gromadzeniem miodu — zapasu pokarmu na zimę. Wyniki pracy pszczół — ilość zebranych zapasów miodu — zależą w pierwszym rzędzie od rozmiarów pożyt-

strona 29
Rycina 14 (wykres kołowy — tarcza roczna z miesiącami I—XII na obwodzie; wycinki A — pole puste, B — kreskowanie ukośne, C — kratka, D — kropki; strzałki a i b na obwodzie)
Rycina 14 (wykres kołowy — tarcza roczna z miesiącami I—XII na obwodzie; wycinki A — pole puste, B — kreskowanie ukośne, C — kratka, D — kropki; strzałki a i b na obwodzie)

Ryc. 14. Roczny cykl rozwoju rodzin pszczelich. A — okres zimowy (129 dni), B — okres intensywnego rozwoju rodzin (92 dni), C — okres produkcyjny (pożytek główny — 31 dni), D — okres przygotowawczy do zimowli (113 dni), a — pierwszy lot trutni, b — pierwsza rójka

ku, który w tym okresie jest przeważnie najobfitszy w przekroju sezonu i z tej racji nazwany jest głównym. Po pożytku głównym, bliżej jesieni, aktywność pszczół stopniowo maleje, zaprzestają one wychowywania czerwiu. Z nastaniem chłodów nie opuszczają ula. Rozpoczyna się okres zimowy.

Prawie trzecią część roku pszczoły przebywają zimą w ulu. Bez mała tyle czasu trwa okres po pożytku głównym do zimy. Z pozostałych 123 dni roku, mają one 92 dni do dyspozycji na przygotowanie się do korzystania z pożytku głównego. Pożytek główny trwa 31 dni, czyli dwunastą część roku (ryc. 14).

ZBIORY MIODU

Wydajność jednego pnia. Od 1953 roku w kwestionariuszu obok opisowej oceny sezonu pod względem zbioru miodu pszczelarze najczęściej podają i wydajność z 1 pnia. Obliczony z tych danych średni zbiór miodu dla Polski wynosi 8,6 kg/1 pień. W poszczególnych pasiekach jest on najniższy w południowo-wschodniej Polsce — do 6 kg, a najwyższy na północy i zachodzie — powyżej 10 kg (ryc. 15). Średnie dla województw mieszczą się w granicach 4,2—12,5 kg/pień (tab. 17). W zasadzie jedynie w 3 województwach: gdańskim, białostockim i szczecińskim wydajność miodu z 1 pnia jest wyższa od średniej krajowej, natomiast w połowie województw bardzo się zbliża do tej wartości. Niskimi zbiorami charakteryzuje się województwo rzeszowskie, opolskie, krakowskie. Do tej grupy województw kwalifikuje się i olsztyńskie (5,7 kg/pień), ale jego ocenę przeprowadzono na podstawie obserwacji jednej pasieki zlokalizowanej na granicy województwa warszawskiego (powiat Działdowo). Dane z punktów wagowych utrzymują nas jednakże w przekonaniu, że pasieki w województwie olsztyńskim dają miodu powyżej 10 kg/pień.

W okresie 1953—1966 do bardzo udanych należą 3 sezony pszczelar-

strona 30
Rycina 15 (mapa Polski; obszary zakreskowane według przedziałów zbioru):

Ryc. 15. Średni zbiór miodu z 1 pnia w okresie 1953—1966

skie i 3 do bardzo niekorzystnych. Największe odchylenie od średniej krajowej wynosi 4,0 kg/pień na plus (1955 r.) i 3,2 kg/pień na minus (1958 r.). Sezony w ostatnich 4 latach (1963—1966) są lepsze niż przeciętne, a poprzedza je 5 kolejnych sezonów niepomyślnych (ryc. 16).

Według kwestionariuszy pszczelarskich średnia wydajność 1 pnia w latach 1953—1966 wynosi 8,6 kg, a w 1953—1963 — 8,1 kg. W tym drugim okresie zbiory miodu szacowane na podstawie wagi uli kontrolnych kształtują się średnio około 10,0 kg/pień. Wynika to z przeliczenia przychodu netto uli kontrolnych według schematu przyjętego w opracowaniach Oddziału Pszczelnictwa IS. Brak zgodności informacji z obydwu tych źródeł może wynikać częściowo z różnego zlokalizowania punktów obserwacji lub z faktu, że na wagę trafiają zwykle rodziny silne, wyróżniające się produkcyjnością, natomiast dane w kwestionariuszu obrazują „przeciętność” pasieki. Możliwe także, że szacowanie zbiorów miodu na podstawie przychodu netto, oparte na wzorach szwajcar-

strona 31
Rycina 16 (dwa wykresy liniowe A i B; linia ciągła i przerywana, linie poziome średnich):

Ryc. 16. Średnie roczne zbiory miodu (a) i ocena miodobrania (b) w latach 1953—1966. Lewa strona: zbiory miodu kg/pień, prawa: wartość oceny miodobrania w skali od 1 do 5; A — średnia (wieloletnia) wartość oceny miodobrania (x̄ = 2,5) odpowiada wartości średniej zbioru miodu (x̄ = 8,6 kg pień): B — poszczególne stopnie oceny miodobrania odpowiadają zbiorom miodu według tabeli 16

skich, jest niedostatecznie precyzyjne w naszych warunkach. Takie przypuszczenie nasuwa się, gdy porównujemy wyniki obserwacji na obszarze wysokich zbiorów miodu, przede wszystkim w województwach gdańskim, wrocławskim, szczecińskim. W zasięgu zbiorów do 10 kg/pień występuje duża zbieżność wyników: dane z kwestionariuszy mieszczą się w granicach nakreślonych na podstawie punktów wagowych (wyjątek: Rzeszów i Opole, ryc. 17).

Wydajność miodu jest większa w pasiekach dużych. W skali krajowej różnice dochodzą średnio do 3,5 kg dla 1 pnia (tab. 14). Zachodzą

strona 32

Tabela 14 Zbiory miodu w pasiekach różnej wielkości (1953—1966)

Liczba pni w pasiece Liczba obserwacji Wydajność miodu w kg/pień
1—10 64 7,1
11—20 125 7,0
21—30 146 9,0
31—50 148 9,3
pow. 50 81 10,5

jednakże regionalne odchylenia w zależności od rozmiarów pożytku: przy dobrym pożytku większe, przy słabym — mniejsze. Na obszarze województw: Białystok, Gdańsk, Szczecin pasieka do 20 pni daje z ula średnio 9,4 kg miodu, natomiast pasieka 21—50-pniowa — 12,4 kg, a jeszcze większa — 14,5 kg. Z pasiek tych samych wielkości w lubel-

Rycina 17 (mapa Polski z granicami województw; w każdym województwie para słupków: a — słupek z polami deseniowanymi według skali, b — słupek pusty):
Rycina 17 (mapa Polski z granicami województw; w każdym województwie para słupków: a — słupek z polami deseniowanymi według skali, b — słupek pusty):

Ryc. 17. Średnie zbiory miodu w województwach (1953—1966) według a) kart wagi ula i b) kwestionariuszy pszczelarskich

strona 33

skim, rzeszowskim, kieleckim i opolskim brano średnio po 5,2; 6,8 i 6,0 kg miodu z pnia. Obserwacji z pasiek ostatniej grupy na południu Polski jest stosunkowo mało (7,8%).

Pod względem wydajności miodu najlepiej przedstawiają się rodziny w ulach wielkopolskich (10,1 kg/pień), nieco gorzej w dadanach i warszawskich poszerzonych (tab. 15). Z porównywanych systemów

Tabela 15 Zbiory miodu w ulach różnych systemów (1953—1966) (nm — najmniejsze, nw — największe)

System ula Liczba obserwacji Zbiory miodu kg/pień: średnia dla kraju Zbiory miodu kg/pień: krańcowe średnie wojew.: nm Zbiory miodu kg/pień: krańcowe średnie wojew.: nw
Warszawski zwykły 126 7,2 4,5 9,1
Warszawski poszerzony 34 8,1 3,4 17,2
Wielkopolski 234 10,1 4,6 14,9
Dadan 92 8,8 4,3 15,2
Słowiański 42 4,8 4,7 7,7
Pozostałe 79 9,2 3,8 13,2

uli niekorzystnie wypada ul słowiański, z wydajnością 4,8 kg. Jednakże do oceny tego ula skala krajowa się nie nadaje ze względu na jego wybitnie regionalne występowanie, ograniczone tylko do południowo-wschodniej Polski. Przy niskich zbiorach miodu w tamtejszych okolicach, na przykład w rzeszowskim średnio 4,2 kg/pień, wypada on lepiej od innych systemów. Porównanie to wskazuje na rozmaitą przydatność uli poszczególnych systemów w zależności od geograficznego różnicowania się warunków klimatyczno-pożytkowych oraz metod pracy i przyzwyczajeń pszczelarza. Dowodem tego jest duża rozpiętość średnich wydajności miodu dla uli każdego systemu w obrębie województw.

Rozrzut średnich prawie się równa dla ula wielkopolskiego i dadana i jest mniejszy niż przy ulu warszawskim poszerzonym, co świadczy o bardziej regionalnej przydatności ula tego ostatniego systemu.

Ul wielkopolski wypada bardzo dobrze we wszystkich województwach północnych z wyjątkiem Koszalina. Gospodarka w nim daje więcej miodu niż w ulach innych systemów. W centralnych województwach ul wielkopolski również dobrze się nadaje, na przykład w łódzkim i lubelskim zapewnia o 40% więcej miodu od wydajności średniej w województwie. Lecz na południu od Rzeszowa po Wrocław wydajność z ula tego systemu spada poniżej średnich wojewódzkich. W niektórych województwach tego obszaru i dalej na północ dobre są dadany. Natomiast wydajność warszawskiego zwykłego kształtuje się prawie wszędzie poniżej średniego zbioru miodu (ryc. 18).

strona 34
Rycina 18 (wykres słupkowy odchyleń od linii 100%; dla województw trzy słupki: a — pusty, b — kreskowany ukośnie, c — kreskowany poziomo):
Rycina 18 (wykres słupkowy odchyleń od linii 100%; dla województw trzy słupki: a — pusty, b — kreskowany ukośnie, c — kreskowany poziomo):

Ryc. 18. Zbiory miodu w ulach różnych systemów (odchylenia od średniej dla województwa, 1953—1966), a — warszawski zwykły, b — wielkopolski, c — dadan

Ocena zbiorów miodu. Pszczelarze najczęściej charakteryzują miniony sezon pasieczny pod względem zbiorów miodu ogólną oceną, jak na przykład: dobry, średni, czy słaby. Kwestionariusz pszczelarski w rubryce „jak wypadło miodobranie” precyzuje skalę oceny: bardzo dobrze, dobrze, średnio, źle, bardzo źle. W opracowaniu formę opisową zastąpiono cyframi według odwrotnej kolejności od 1 do 5.

Przeciętna z ocen pszczelarzy w okresie 1953—1966 odpowiada zbiorom miodu mniejszym niż średnie (x̄ = 2,5). Wśród przeciętnych dla lat brakuje wartości bardzo dobrych i dobrych, ale nie ma również bardzo złych. Ocena poszczególnych sezonów w porównaniu do przeciętnej z 14-lecia odpowiada podobnej ocenie na podstawie wydajności miodu z pnia, ale tylko co do kierunku odchylenia na plus czy na minus i jego wielkości (ryc. 16). Opisowa charakterystyka miodobrania jest więc dostatecznie precyzyjna w zakresie różnic pomiędzy sezonami. Jest jednak wątpliwa przy absolutnej ocenie sezonu według podanej w kwestionariuszu skali. Pszczelarze są skłonni obniżać stopnie oceny w ramach skali porównawczej od 1 do 5, która obejmuje ilość miodu możliwą rzeczywiście do pozyskania. W rezultacie najwyższa nota powtarza się zaledwie w 3,9% obserwacji, podczas gdy zbiory „bardzo złe” notowano w 23,4% przypadków (tab. 16). Jednakże prawie we wszystkich województwach, poza Lublinem i Wrocławiem, w 14-leciu występują, chociażby po jednej, oceny bardzo dobre. Ocen dobrych jest stosunkowo znacznie więcej, wyróżniają się pod tym względem województwa: Gdańsk (29,3%), Poznań (20,6%), Wrocław (19,2%). Zwraca uwagę częsty brak symetrii w rozkładzie wartości poszczególnych obserwacji wokół przeciętnej, na przykład dla Rzeszowa według kolejności

strona 35

Tabela 16 Ocena miodobrania w latach 1953—1966 według skali od 1 (bardzo złe) do 5 (bardzo dobre)

Rok Liczba obserwacji Średnia ocena Udział procentowy ocen: 1 Udział procentowy ocen: 2 Udział procentowy ocen: 3 Udział procentowy ocen: 4 Udział procentowy ocen: 5
1953 50 2,2 38,0 18,0 34,0 6,0 4,0
1954 49 2,1 32,7 36,7 22,4 6,1 2,1
1955 41 3,3 12,2 14,6 26,8 26,8 19,6
1956 75 1,9 44,0 26,7 26,7 2,6 0
1957 58 3,0 8,7 13,8 53,4 20,7 3,4
1958 51 2,0 37,3 33,3 23,5 3,9 2,0
1959 50 2,7 14,0 24,0 42,0 20,0 0
1960 46 2,3 30,4 28,3 28,3 10,9 2,1
1961 39 1,9 35,9 33,3 30,8 0 0
1962 38 2,6 18,4 28,9 31,6 18,5 2,6
1963 41 3,4 2,4 7,3 41,5 43,9 4,9
1964 36 3,1 8,3 19,4 33,4 27,8 11,1
1965 34 2,7 17,6 17,6 41,3 20,6 2,9
1966 34 3,3 2,9 8,8 52,9 29,5 5,9
Razem 1953—66 642 2,5 23,4 22,7 34,4 15,6 3,9

ocen od 1 do 5 liczba obserwacji wynosi: 22, 21, 17, 6, 2 lub dla Wrocławia: 22, 8, 12, 10, 0. Jest to przede wszystkim skutek nierównomiernego różnicowania się na terenie kraju zbiorów miodu w poszczególnych sezonach. W niektórych regionach wypada więcej lat ubogich dla pszczelarza niż bogatych lub odwrotnie, więcej bogatych niż ubogich, jak na przykład ma miejsce w Gdańskiem, gdzie liczba obserwacji według podanego uprzednio porządku kształtuje się następująco: 4, 10, 25, 17, 2.

Wyraźna w obrębie województwa asymetria staje się mniej widoczna, gdy porównujemy wszystkie oceny pszczelarzy z całego kraju. Otrzymamy, że zbiorów miodu bardzo złych jest trochę więcej od złych, ale znacznie mniej niż średnich. Zaznacza się zatem przewaga województw o stosunkowo dużej liczbie sezonów niepomyślnych. Nawet w bardzo urodzajnym na miód roku według oceny krajowej, znajdują się pewne okolice o niskich zbiorach. Rok 1955 jeden z 3 najlepszych w 14-leciu — 26,8% pszczelarzy ocenia w kwestionariuszu jako „bardzo zły” i „zły”. Bardziej wyrównane geograficznie wypadają pozostałe lata urodzaju: 1963 i 1966, suma ocen „bardzo złych” i „złych” wynosi 9,7% i 11,7% (tab. 16). Znamienne, że lata niepomyślne w większej mierze jednakowo obciążają wszystkich pszczelarzy: ocen bardzo dobrych brakuje lub jest ich mało.

Zbiór miodu oceniany jako bardzo zły wynosi dla Polski przeciętnie 2,0 kg/1 pień. W poszczególnych województwach wartości tego stopnia

strona 36

oceny kształtują się w przybliżeniu podobnie: od 1,0 do 3,0 kg. Gdy pszczelarz odwiruje 2—3 razy tyle miodu, miodobranie określa jako „złe”. Dla kraju odpowiada ono przeciętnie wydajności 5,7 kg/pień, a w województwach ulega większemu niż przy ocenie „bardzo złe” zróżnicowaniu, od 4,0 do 9,5 kg. Przy dalszych stopniach oceny różnice w regionalnych kryteriach wzrastają gwałtownie. W województwie białostockim zbiory bardzo dobre wynoszą przeciętnie 49,5 kg/pień, a w opolskim — 10,3 kg/pień. Zróżnicowanie kryteriów oceny zachodzi również

Tabela 17 Ocena miodobrania w poszczególnych województwach (1953—1966)

Województwo Liczba obserwacji Średnia ocena miodobrania Średnie zbiory miodu kg/pień Zbiory miodu kg/pień wg skali ocen: 1 Zbiory miodu kg/pień wg skali ocen: 2 Zbiory miodu kg/pień wg skali ocen: 3 Zbiory miodu kg/pień wg skali ocen: 4 Zbiory miodu kg/pień wg skali ocen: 5
POLSKA 641 2,5 8,6 2,0 5,7 9,2 15,4 26,8
Białostockie 49 2,5 11,9 2,1 6,0 11,1 14,5 49,5
Bydgoskie 25 2,5 7,3 2,3 4,0 10,2 26,0 26,5
Gdańskie 58 3,0 12,5 2,4 6,8 12,8 20,4 26,0
Katowickie 1 7,7 7,7 —
Kieleckie 62 2,4 7,1 2,6 5,1 7,5 12,3 15,0
Koszalińskie 14 2,6 9,4 1,8 4,6 7,2 24,0
Krakowskie 33 2,4 5,9 1,2 6,4 6,1 22,2 30,0
Lubelskie 33 2,0 7,9 2,3 6,2 7,1 14,8
Łódzkie 61 2,8 8,5 2,7 4,6 8,3 18,4 25,0
Olsztyńskie — — 5,7 — — — — —
Opolskie 30 2,7 5,7 0 4,5 4,8 8,0 10,3
Poznańskie 126 2,8 9,1 3,6 6,2 11,1 14,0 20,4
Rzeszowskie 68 2,2 4,2 1,1 2,9 7,2 8,0 15,5
Szczecińskie 9 2,9 11,1 1,0 9,5 13,3 18,0 64,0
Warszawskie 20 2,2 6,5 2,2 5,1 7,4 11,5 15,0
Wrocławskie 52 2,2 8,1 2,6 6,6 11,1 15,5 —

i na mniejszych obszarach, ale jest ono nie tak znaczne jak w obrębie kraju. W województwie krakowskim na przykład brakuje wśród pasiek aż na tyle wspólnej miary oceny, że miodobranie „złe” i „średnie” wypada przeciętnie przy takich samych zbiorach miodu (tab. 17).

ZIMOWANIE PSZCZÓŁ

Pszczelarze w Polsce zimują rodziny pszczele przeciętnie na 8 plastrach przy 11,0 kg zapasów pokarmu. Pojemność takiego gniazda odpowiada 28,8 dcm³, a na 1 dcm³ wypada średnio 0,38 kg zapasów. W poszczególnych województwach zachodzą znaczne odchylenia, zarówno w pojemności gniazda, jak i zaopatrzeniu pszczół na zimę w pokarm. Na

strona 37

Tabela 18 Siła i zaopatrzenie w pokarm zimujących rodzin

Województwa Liczba obserwacji Pojemność gniazda: ramek Pojemność gniazda: dcm³ Zapasy pokarmu: kg/pień Zapasy pokarmu: kg/dcm³
POLSKA 1096 8,0 28,8 11,0 0,377
Białostockie 108 7,5 29,5 11,7 0,396
Bydgoskie 27 7,8 27,4 10,5 0,378
Gdańskie 79 7,8 28,4 9,7 0,341
Katowickie 26 8,5 30,2 10,9 0,360
Kieleckie 99 8,4 31,5 11,1 0,352
Koszalińskie 33 6,8 23,7 10,0 0,421
Krakowskie 66 7,1 26,2 10,6 0,404
Lubelskie 83 9,8 33,3 10,7 0,321
Łódzkie 113 8,0 30,3 12,0 0,396
Olsztyńskie 8 6,8 28,1 10,3 0,366
Opolskie 37 8,5 33,0 10,5 0,318
Poznańskie 149 7,9 27,0 11,4 0,422
Rzeszowskie 130 7,7 25,7 9,7 0,377
Szczecińskie 5 6,1 20,0 — —
Warszawskie 52 8,4 30,8 12,2 0,396
Wrocławskie 81 7,8 28,1 11,0 0,391

ogół w centralnej części kraju i na wschodzie zimowane są rodziny silniejsze niż na zachodzie i południu. Największa różnica między średnimi dla województw dochodzi do 9,6 dcm³, co odpowiada 2,1 plastrom dadana lub 2,9 wielkopolskim (tab. 18).

Najwięcej pokarmu pozostawia się rodzinom na zimę w województwach centralnych. Stosowane tu normy żywieniowe są stosunkowo wysokie, przewyższają średnią krajową, która wynosi 0,38 kg/dcm³. Równie wysokie normy spotyka się w tych województwach, gdzie zimuje się rodziny słabsze, o mniejszej od średniej krajowej pojemności gniazda, na przykład w krakowskim 0,40 kg/dcm³, że jednak w centralnej części kraju zimują raczej rodziny silne, obfitsze zaopatrzenie ich w pokarm wiąże się chyba z długo trwającym tam okresem zimowego spoczynku. Podobny układ obserwujemy w Białostockiem, a więc w zasięgu również długich zim, lecz jest inaczej w województwach lubelskim i kieleckim. Szczególnie w lubelskim norma kształtuje się na poziomie województwa opolskiego, gdzie wprawdzie zimuje się rodziny równie silne, ale zima jest krótsza (tab. 18, ryc. 7).

Na przestrzeni lat od 1946 do 1966 zachodzi nieznaczne zwiększenie zimowych zapasów pokarmu rodzin pszczelich. W okresie 1946—1952 równają się one średnio 10,7 kg/rodzinę, gdy w latach 1953—1966 — 11,1 kg/pień. Równolegle do tych zmian następuje również zwiększenie

strona 38

siły zimujących rodzin i wzrost stosowanych norm żywieniowych od 0,37 do 0,38 kg/dcm³. Normy żywieniowe wykazują jednakże silne wahania z roku na rok, od 0,35 do 0,41 kg/dcm³, Pozornie wiążą się one ze zróżnicowaniem siły zimujących rodzin. Jeżeli rodzina zajmuje gniazdo większej pojemności, normy ulegają zmniejszeniu. W zasadzie zależność taka wydaje się zrozumiała, ale tylko wtedy jest wytłumaczalna, gdy tym wahaniom towarzyszy odpowiednie zróżnicowanie absolutnej ilości zapasów pokarmu na zimę. Bo wprawdzie rodzina słaba potrzebuje w przeliczeniu na 1 plaster więcej pokarmu od rodziny silnej, ale w sumie zużywa go mniej. W okresie 1946—1966 ilość zapasów zimowych nie ulega większym zmianom od 10,2—11,5 kg/rodzinę, a zatem podstawą do ustalenia wielkości norm żywieniowych nie jest siła rodzin. Nasuwa się przypuszczenie, że pszczelarze każdej jesieni zaopatrują rodziny w podobną ilość pokarmu niezależnie od ich siły (ryc. 19).

Pszczoły są zimowane na zbliżonych ilością zapasach pokarmu niezależnie od wielkości pasiek. Średnie różnice, jakie występują pomiędzy poszczególnymi grupami pasiek, mieszczą się w granicach 0,3 kg/rodzinę.

Obserwuje się zróżnicowanie siły zimujących rodzin według systemów uli. Najsłabsze rodziny pozostają na zimę w ulach wielkopolskich i warszawskich zwykłych. Uwidacznia się także zróżnicowanie się ilości zapasu zimowego, ale o kierunku w zasadzie równoległym do zmian pojemności gniazda, a więc raczej zależnie od siły rodziny, a nie od systemu ula, w którym zimują pszczoły. Zaznaczają się jednak pewne odchylenia od tej reguły: a) w dadanie są pozostawione większe zapasy

Ryc. 19. Zaopatrzenie w pokarm na zimę rodzin pszczelich w okresie 1946—1966

strona 39

w przeliczeniu na rodzinę i ramkę niż w warszawskim poszerzonym, b) warszawski zwykły dorównuje ilością zapasów warszawskiemu poszerzonemu przy równocześnie bardzo wysokiej normie żywieniowej (0,38 kg/dcm³), c) korzystny układ tych wskaźników w ulu słowiańskim (tab. 19). W ulu słowiańskim rodziny podobnej siły jak w dadanie są zimowane na najmniejszych z uli wszystkich systemów zapasach i normach żywieniowych. Pamiętajmy, że w tych ulach rodziny wiosną świetnie się rozwijają.

Tabela 19 Zaopatrzenie pszczół w pokarm na zimę w ulach różnych systemów

System ula Pojemność gniazda: ramek Pojemność gniazda: dcm³ Zapasy pokarmu: kg/pień Zapasy pokarmu: kg/ram. Zapasy pokarmu: kg/dcm³ Odchylenie od zalecanej normy żywieniowej: kg/pień Odchylenie od zalecanej normy żywieniowej: kg/ram. Odchylenie od zalecanej normy żywieniowej: kg/dcm³
Warszawski zwykły 8,1 29,5 11,3 1,4 0,38 −2,3 —0,30 —0,080
Warszawski poszerzony 7,9 36,1 11,3 1,4 0,31 —2,6 —0,33 —0,072
Wielkopolski 7,8 25,6 10,6 1,3 0,43 −2,3 —0,29 —0,088
Dadan 7,4 33,8 11,6 1,6 0,34 −2,3 —0,31 —0,068
Słowiański 8,3 31,4 9,7 1,2 0,30
Pozostałe 8,2 26,8 11,0 1,3 0,41

W porównaniu do zalecanych norm żywieniowych pszczoły są zaopatrywane na zimę w niedostateczną ilość pokarmu. Dotyczy to uli wszystkich uznanych systemów: dadana, warszawskiego poszerzonego i wielkopolskiego w jednakowych rozmiarach, w przybliżeniu niezależnie od siły zimujących rodzin. Na 1 ramkę otrzymują rodziny mniej o około 0,30 kg pokarmu niż przewiduje podręcznikowa norma żywieniowa. Niedobór zapasów w rodzinach wynosi 2,3 do 2,6 kg (tab. 19).

ZMIANY SEZONOWE LICZBY PNI

Odpowiedzi na pytania nr 6 i nr 18 kwestionariusza pszczelarskiego informują o stanie ilościowym pasiek w miesiącu maju i przed zimą. Na podstawie tych danych obliczano, o ile pni powiększyła się pasieka w sezonie sprawozdawczym. Natomiast różnicę w liczbie pni przed zimą poprzedniego roku i w maju następnego przyjęto jako straty pasieki w okresie zimy.

Ubytek rojów w czasie zimy wynosi w Polsce średnio 6,7% stanu pni zazimowanych. W niektórych województwach jest mniejszy na przykład w Gdańsku (4,2%) i Warszawie (4,9%), a w innych bardzo wysoki, przekracza nawet 10,0%. Ale do tej grupy należą także woje-

strona 40
Rycina 20 (wykres słupkowy; dla każdego województwa para słupków: a — kreskowany ukośnie, b — pusty):

Ryc. 20. Zmiany sezonowe liczby rodzin pszczelich w województwach (1953—1963): a — straty zimowania, b — powiększanie pasieki latem

wództwa (Olsztyn, Szczecin), w których prowadzono obserwacje w pojedynczej pasiece. Duże straty w kieleckim (10,6%) a może także i w opolskim (12,5%) nasuwają przypuszczenie o stosowaniu tam niskich norm pokarmowych, ale przy podobnych zapasach pokarmu w województwie lubelskim roje zimują stosunkowo dobrze (5,1%). Dość wysokie straty w rojach notuje się również w województwie białostockim (9,0%) i wrocławskim (8,2%, ryc. 20).

Stosunkowo duże ubytki rodzin nastąpiły po zimach 1953/54 (11,6%), 1954/55 (11,7%) i 1955/56 (9,1%), najbardziej zaś udane zimowanie notowano w roku 1961 (3,9%) i 1966 (4,9%). Zależność między jakością zimowania pasieki a wielkością normy żywieniowej nie uwidacznia się (ryc. 19, 21).

Ubytek liczby pni w czasie zimy jest z nawiązką uzupełniany w okresie sezonu: w stosunku do stanu wiosennego przybywa w kraju średnio

Rycina 21 (wykres słupkowy; dla każdego roku para słupków: a — kreskowany ukośnie, b — pusty):

Ryc. 21. Zmiany sezonowe liczby rodzin pszczelich w latach 1954—1966: a — straty zimowania, b — powiększanie pasieki latem

strona 41

10,2% rodzin pszczelich. Najwyższe przyrosty liczby pni zarówno absolutne jak i w porównaniu do ubytków zimowych występują w województwach: bydgoskim — 24,0%, koszalińskim — 20,2%, lubelskim — 15,8%, szczecińskim — 39,0%. W części województw zaledwie są pokrywane straty zimowania (ryc. 20).

Szczególnie duże powiększenie pasiek zanotowano w latach 1953 (16,3%), 1954 (22,7%), 1955 (24,0%), 1966 (13,9%). W okresie 1956—1965 przyrosty kształtowały się poniżej średniej krajowej, podobnie jak i ubytki zimowe. Na ogół zmiany sezonowe stanu ilościowego pasieki na plus i na minus zachodzą równolegle; po większych stratach zimowych następuje wzmożone powiększenie pasiek. Odwrotne proporcje notowano jedynie w latach 1961 i 1964, kiedy straty zimowania nie zostały wyrównane (ryc. 21).

Zależności pomiędzy zmianami sezonowymi liczby pni a wysokością zbiorów miodu z 1 pnia nie obserwuje się. Wysiłki pszczelarzy w tworzeniu nowych rodzin zmierzają przede wszystkim do pokrycia strat zimowych. W niektórych województwach zarysowują się tendencje do ciągłego powiększania liczby pni.

Ubytki zimowe są stosunkowo większe w pasiekach małych niż w dużych. Zmniejszanie się strat od 10,9% do 4,8% zachodzi regularnie w miarę powiększania się pasiek od 1—10 do powyżej 50 pni. Podobnym zmianom co do kierunku podlega i przyrost liczby pni w okresie sezonu pasiecznego. Lecz brakuje tu regularności. Pasieki 21—30-pniowe wyróżniają się dużym wskaźnikiem przyrostu (17,3%), niewiele mniejszym jak przy 1—10 pniach (23,7%). Obie te grupy pasiek są wybitnie nastawione na powiększanie stanu ilościowego pni: przyrost ich liczby jest z górą dwa razy większy niż ubytek zimowy. Pasieki wszystkich innych grup nie wykazują takich tendencji rozwojowych, głównie zmierzają one do utrzymania stanu ilościowego na stałym poziomie (tab. 20).

Zwraca uwagę niewspółmiernie duże w skali krajowej marnotrawstwo środków i kapitału w pasiekach małych z powodu strat zimowych w liczbie rojów i nakładów na późniejsze uzupełnienie stanu ilościowego

Tabela 20 Sezonowe zmiany liczby pni w pasiekach różnej wielkości (średnie roczne z okresu 1953—1966)

Liczba pni w pasiece Straty zimowania: Liczba obserwacji Straty zimowania: ubyło pni % Powiększenie pasieki: Liczba obserwacji Powiększenie pasieki: przybyło pni %
1—10 58 10,9 100 23,7
11—20 83 9,0 137 12,1
21—30 107 7,8 152 17,3
31—50 108 6,6 160 8,9
pow. 50 47 4,8 86 7,8
strona 42

pasieki. Straty absolutne są jednak mniejsze w pasiece małej niż w dużej. Corocznie po zimie traci ona średnio 0,7 rodziny, gdy pasieki w innych grupach: (11—20) — 1,3, (21—30) — 2,1, (30—50) — 2,6 i (pow. 50 pni) — 3,6 rodzin.

INTENSYFIKACJA GOSPODARKI PASIECZNEJ

Od utrzymania pszczół w barciach do czasów współczesnych zmieniło się w pszczelarstwie dużo. Dokonano wielu odkryć i wynalazków, wprowadzono nowsze techniki pielęgnacji pszczół. Gospodarka pasieczna wykroczyła poza pierwotne formy ekstensywne. Proces tych przemian jest ciągły i stale przybywają nowe, lepsze rozwiązania. Niektóre ważne osiągnięcia przestają z biegiem czasu nosić miano postępu, ale często zakres ich zastosowania informuje o stopniu intensyfikacji gospodarki pasiecznej. Do tego rodzaju wskaźników można zaliczyć: zużycie cukru na dokarmianie pszczół, zużycie węzy, liczbę rojących się rodzin w pasiece.

Zużycie cukru. Na uzupełnienie zapasów przed zimą pszczelarze w Polsce zużywają średnio 7,4 kg cukru na 1 pień. Stanowi to 66,7% zapasów pokarmowych rodziny pszczelej. W poszczególnych województwach wskaźniki te układają się rozmaicie. Największa różnica pomiędzy średnimi wojewódzkimi wynosi 3,0 kg cukru. Do oszczędnie gospodarujących cukrem należą: kieleckie, lubelskie, rzeszowskie, a w dalszej kolejności białostockie i łódzkie. Na zimę pozostawiają tu w ulach dużo miodu, przeciętnie 40—50% zapasów. Najuboższe w miód są rodziny w krakowskim, gdańskim i wrocławskim (tab. 21).

Różnice regionalne w zużyciu cukru na dokarmianie pszczół zapewne wynikają częściowo z odmiennych układów pożytku w sezonie czy nawet systemów uli, ale głównie zależą od sposobu prowadzenia gospodarki pasiecznej i tradycji pszczelarskiej. W takim przekonaniu utrzymuje nas różnicowanie się wskaźników zużycia cukru w pasiekach różnej wielkości (tab. 22). Pamiętamy, że pasieki wszystkich grup zimują rodziny w przybliżeniu na jednakowo dużych zapasach, a zatem różnice występują w ilościowym stosunku miodu do cukru.

W pasiece liczącej do 10 pni pszczelarz pozostawia na zimę stosunkowo dużo miodu. Nie zadaje on sobie trudu podniesienia wydajności drogą skrzętniejszego wirowania plastrów z miodem. Traktuje pasiecznictwo trochę po amatorsku. Inaczej jest w pasiekach większych, w grupie 11—20 pni cukier stanowi 71,0% zapasów. Każdy ul jest przedmiotem troskliwych starań o miód, pozostaje go w rodzinie na zimę tylko 3,3 kg. Stosunek pszczelarza do pszczół opiera się więc na racjonalnych przesłankach i na tyle dysponuje on czasem, że może sobie pozwolić na drobiazgowe doglądanie pni. Brakuje mu jednak na to czasu przy pa-

strona 43

Tabela 21 Zużycie cukru na dokarmianie pszczół i produkcja miodu

Województwa Liczba obserwacji Cukier: zużycie kg/pień Cukier: udział w zapasach zimow. % Miód: produkcja (zbiory + zapasy) kg/pień Miód: udział zbiorów w produkcji %
POLSKA 623 7,4 66,7 12,3 69,9
Białostockie 44 6,8 56,7 17,1 69,6
Bydgoskie 21 7,8 68,4 10,9 67,0
Gdańskie 60 8,3 76,8 15,0 83,3
Katowickie — — — — —
Kieleckie 58 6,2 53,9 12,4 57,3
Koszalińskie 13 7,2 69,2 — —
Krakowskie 35 8,8 82,2 7,8 75,6
Lubelskie 32 6,3 63,0 11,6 68,1
Łódzkie 72 6,9 57,0 13,7 62,0
Olsztyńskie 4 9,2 82,1 7,7 74,0
Opolskie 24 7,0 70,0 8,7 65,5
Poznańskie 123 7,9 71,8 12,2 74,6
Rzeszowskie 61 6,3 61,2 8,2 51,2
Szczecińskie 5 6,8 — — —
Warszawskie 18 7,7 58,8 11,9 54,6
Wrocławskie 53 8,4 75,7 10,8 75,0

siece nieco większej, 21—30-pniowej i pozostawia na zimę więcej miodu w ulach. Przypuszczalnie w tej grupie pasiek znajduje się pułap liczby pni, przy których pracę można traktować jako marginesowe zajęcie. Pasieki powyżej 30 pni nabierają — sądząc po wielkości wskaźnika zużycia cukru — charakteru towarowego.

Na przestrzeni lat 1953—1966 wzrasta zużycie cukru na 1 rodzinę pszczelą. Na początku tego okresu zachodzą znaczne wahania wartości średnich dla lat. Zapewne są one spowodowane przejściowymi trudnościami w dystrybucji cukru. Ostatnie lata wskazują na ustalenie się pewnego poziomu zużycia rocznego cukru, przy czym poziom ten jest wyższy niż wyznaczony średnią wieloletnią (x̄ = 7,6 kg). Podobnie kształtuje się średnie zużycie cukru, zobrazowane odchyleniami procentowego udziału cukru w zapasach od średniego w okresie 1953—1966 (x̄=66,7%). Przebieg krzywych w ostatnich latach informuje o zwiększeniu zapasów zimowych pszczół i to głównie na rachunek cukru (ryc. 22).

W kalkulacjach pszczelarza liczy się przede wszystkim miód odwirowany i miód pozostawiony w ulu na zimę. Od tych dwóch składników zależy dochodowość pasieki. Jest ona większa, gdy się zmniejsza udział miodu w zapasach zimowych. Ma to zasadnicze znaczenie w regionach o niskiej produkcji miodu, gdzie zwiększenie zbiorów nawet

strona 44
Rycina 22 (wykres liniowy; linia ciągła a i przerywana b, linia pozioma 100):

Ryc. 22. Zużycie cukru w okresie 1953—1966; a — absolutne: odchylenia od wartości średniej wieloletniego zużycia (x̄ = 7,6 kg/pień); b — względne: odchylenia od wartości średniej wieloletniego udziału cukru w zapasach (x̄ = 66,7%)

w obrębie 1,0 kg z pnia jest wielce pożądane. Na przykład w Opolskiem przy mniejszej produkcji miodu o 0,5 kg/pień niż w Rzeszowskiem, odwirowują go więcej o 1,5 kg. Miód zabrany stanowi w tych województwach odpowiednio 65,5% i 51,2% jego produkcji, a udział cukru w zapasach zimowych wynosi: 70,0% i 61,2% (tab. 21).

Podobnego przykładu ale w zakresie wysokiej produkcji miodu, mogą dostarczyć województwa gdańskie i białostockie. Różnica w uzyskanym miodzie (0,6 kg) w tych województwach jest w porównaniu do tamtejszych zbiorów (12,5 i 11,9 kg) stosunkowo mniej znacząca niż w rzeszowskim. Lecz jest to porównanie względne i nie powinno zniechęcać do intensyfikacji gospodarki pasiecznej na tej drodze. Nie wiemy jak daleko można pójść w zastępowaniu na zimę miodu cukrem, ale w niektórych województwach można chyba powiększyć zakres tej zamiany bez szkody dla rozwoju i jakości rodzin pszczelich.

Udział odwirowanego miodu w produkcji wzrasta w miarę powiększania się pasiek do 50 pni, ale następuje to przede wszystkim przez zwiększenie zużycia cukru. Jedynie po przekroczeniu pułapu 20 pni można dopatrywać się innych przyczyn, na przykład ulepszenia sposobu pielęgnacji pszczół. To samo obserwuje się w pasiekach dużych, powyżej 50 pni (tab. 22).

Tabela 22 Zużycie cukru i produkcja miodu w pasiekach różnej wielkości

Liczba pni w pasiece Liczba obserwacji Cukier: zużycie kg/pień Cukier: udział w zapasach zimowych % Miód: produkcja (zbiory + zapasy) kg/pień Miód: udział zbiorów w produkcji %
1—10 79 6,6 57,9 11,9 59,7
11—20 105 8,1 71,1 10,3 67,9
21—30 152 7,4 66,6 12,7 70,9
31—50 171 8,0 71,8 12,5 82,4
pow. 50 104 7,3 65,1 14,4 72,9
strona 45

Zużycie węzy i produkcja wosku. Każda rodzina pszczela odbudowuje rocznie średnio 3,7 arkuszy węzy w przeliczeniu na 1 ramkę dadanowską. Rozpiętość średnich dla województw zamyka się w granicach 2,3 arkuszy. Największe zużycie węzy koncentruje się na obszarze wzdłuż linii Opole—Białystok. W południowo-zachodnich i południowo-wschodnich województwach jest ono najmniejsze poniżej średniej krajowej (tab. 23).

Tabela 23 Zużycie węzy i produkcja wosku (węza w arkuszach do ramki dadana)

Województwa Węza odbudowana: liczba obserwacji Węza odbudowana: arkuszy na 1 pień Wosk jary: liczba obserwacji Wosk jary: kg/pień Produkcja wosku kg/pień Wydajność wosku towarowego kg/pień
POLSKA 969 3,7 869 0,14 0,26 0,46
Białostockie 95 3,8 69 0,16 0,28 0,49
Bydgoskie 23 4,0 22 0,16 0,29 0,51
Gdańskie 78 3,6 75 0,20 0,32 0,51
Katowickie 22 5,3 20 0,12 0,29 0,58
Kieleckie 85 3,5 80 0,11 0,22 0,41
Koszalińskie 16 4,4 23 0,14 0,28 0,52
Krakowskie 63 3,1 61 0,11 0,21 0,38
Lubelskie 68 3,4 55 0,11 0,22 0,40
Łódzkie 108 3,8 76 0,16 0,28 0,49
Olsztyńskie 9 4,4 11 0,16 0,30 0,54
Opolskie 31 4,6 35 0,14 0,29 0,54
Poznańskie 144 3,3 135 0,17 0,28 0,46
Rzeszowskie 110 3,3 93 0,11 0,22 0,40
Szczecińskie 5 3,0 5 0,24 0,34 0,50
Warszawskie 46 4,2 45 0,08 0,22 0,44
Wrocławskie 66 4,5 64 0,17 0,32 0,56

Nie uwidacznia się związek między ilością odciągniętych arkuszy węzy a wielkością produkcji czy zbioru miodu. Warunki pożytkowe nie decydują zatem o różnicach regionalnych w możliwościach budowlanych pszczół, czyli że o zużyciu węzy rozstrzyga poziom gospodarki pasiecznej. W intensyfikacji produkcji pasiecznej tą drogą brakuje na ogół bezpośrednio widocznych efektów, takich jakie uzyskuje się przez zwiększenie dawek cukru na dokarmianie pszczół. Toteż w wielu pasiekach kładzie się głównie nacisk na czynnik „cukru” nie doceniając potrzeby częstej wymiany plastrów gniazda. W rezultacie zachodzą rozbieżności w ocenie stopnia intensyfikacji na podstawie tych dwóch wskaźników. Niektóre województwa przodujące w ilości zużycia cukru są zacofane pod względem liczby odbudowywanych plastrów.

strona 46

Liczba odciągniętych arkuszy węzy zmienia się nieznacznie w zależności od wielkości pasiek. Dla przyjętych przez nas grup pasiek różnice dochodzą do 0,8 arkusza na rodzinę. Najwięcej węzy zużywają pasieki 11—20-pniowe, najmniej — 31—50-pniowe (tab. 24).

Tabela 24 Zużycie węzy i produkcja wosku w pasiekach różnej wielkości (węza w arkuszach do ramki dadana)

Liczba pni w pasiece Węza odbudowana: liczba obserwacji Węza odbudowana: arkuszy na 1 pień Wosk jary: liczba obserwacji Wosk jary: kg/pień Produkcja wosku kg/pień Wydajność wosku towarowego kg/pień
1—10 246 3,8 217 0,13 0,25 0,46
11—20 246 4,0 226 0,14 0,27 0,49
21—30 197 3,6 166 0,14 0,26 0,45
31—50 177 3,2 162 0,16 0,27 0,49
pow. 50 103 3,7 98 0,16 0,28 0,48

W latach 1946—1966 zachodzą stosunkowo niewielkie wahania w ilości węzy podawanej do uli. Znaczna większość średnich dla lat mieści się w przedziale 3,4—4,0 arkuszy/rodzinę, tylko w latach 1946 i 1947 pszczoły odbudowały węzy więcej (4,3 i 4,6 arkuszy), a w latach 1962 i 1963 — mniej (3,0 i 3,3 arkuszy).

Do odciągania plastrów na węzie rodziny wykorzystują wosk aktualnie wydzielany przez pszczoły — woszczarki. W naszych obliczeniach przyjęto, że na ten cel jest zużywane przeciętnie 33 g wosku do każdego arkusza w ramce dadanowskiej. Zapotrzebowanie to jednak nie pochłania w całości produkcji woskowej rodziny. Wosk jest także zużywany przede wszystkim do sklepienia miodu i budowy języczków, które potem pszczelarz wycina, pozyskując najlepszej jakości wosk pszczeli. Tę część produkcji wosku rodziny pszczelej stara się ująć kwestionariusz pszczelarski w pytaniu nr 16: „Ile wyprodukowano jarego wosku (z języczków i zasklepin)”.

Odpowiedzi podają ilości bardzo zróżnicowane, ale na ogół dość wysokie. Średnia dla Polski równa się 0,14 kg/pień, a rozpiętość pomiędzy krańcowymi średnimi województw wynosi 0,16 kg. Jeżeli nie uwzględnimy Szczecina, skąd mamy tylko 5 obserwacji, to w czołówce producentów wosku jarego znajdzie się województwo gdańskie — 0,20 kg/pień, poznańskie i wrocławskie — po 0,17 kg/pień (tab. 23).

W miarę powiększania się pasiek wzrasta również wydajność wosku jarego, od 0,13 kg/rodzinę dla 1—10 pni do 0,16 kg/rodzinę dla 31—50 i więcej pni. Zmienność ta zachodzi więc równolegle ze wzrostèm wydajności miodu w poszczególnych grupach pasiek. Również i w latach

strona 47

urodzajnych na miód produkcja wosku jarego jest większa, na przykład w latach 1955, 1962, 1963 i 1966 wynosi ona średnio 0,18—0,19 kg/pień, gdy w sezonach ubogich w miód — 1953, 1954, 1956, 1958, 1961 — tylko 0,11—0,13 kg/pień. Zależność tego rodzaju zarysowuje się także na podłożu geograficznym: regiony o lepszych pożytkach (Szczecińskie, Gdańskie, Poznańskie, Wrocławskie, Łódzkie, Białostockie) dostarczają więcej wosku jarego (0,16—0,24 kg/pień) niż regiony pożytkowo ubogie (Warszawskie, Rzeszowskie, Krakowskie, Kieleckie — 0,08—0,11 kg/pień tab. 23).

Wpływ produkcji miodowej na wielkość zbiorów wosku jarego jest w pełni zrozumiały, zarówno czy mamy na myśli wosk z odsklepin, czy z języczków. Ale zastanawia nas fakt, że podobnego związku nie można obserwować w stosunku do liczby odbudowanych plastrów na węzie. Wzmożenie produkcji wosku dzięki sprzyjającym warunkom idzie zatem na rachunek wosku jarego i to chyba przede wszystkim „języczków”. Natomiast „żelazna porcja” węzy zostaje odbudowywana jak zwykle. Jest to wskazówką, że limit inwestycji woskowych w plastrach wyznacza pszczelarz, a nie możliwości produkcyjne pszczół.

Produkcję ogólną wosku wyrażono sumą ilości wosku dołożonego przez pszczoły do odciągniętej węzy oraz wosku jarego. Obejmuje więc ona wosk wyprodukowany w ciągu sezonu przez rodzinę pszczelą, i możliwy do pozyskania przez pszczelarza. W zależności od ilościowego różnicowania się tych dwóch składników zachodzą różnice w produkcji woskowej na terenie kraju i na przestrzeni lat. Średnio dla Polski produkcja wosku wynosi 0,26 kg/pień. Średnie wojewódzkie wahają się w granicach od 0,21 — kg/pień dla Krakowa do 0,34 kg/pień dla Szczecina, a więc różnice regionalne są dość znaczne, bo dochodzą do 0,13 kg/pień (tab. 23). Średnie dla lat mieszczą się w trochę mniejszym przedziale: od 0,23 kg/pień (1950) do 0,32 kg/pień (1955). Zupełnie nieznaczne są różnice pomiędzy grupami pasiek, uporządkowanych według ich wielkości (tab. 24). Z wziętych pod uwagę czynników wysokość produkcji wosku jest najbardziej determinowana przez położenie geograficzne pasiek.

Omawiana tutaj produkcja wosku nie jest równa ilości wosku towarowego, który otrzymuje pszczelarz z odsklepin i języczków oraz z przetopienia starych plastrów. Różnice zachodzą w zakresie wosku z plastrów. Pszczelarz przetapiając je otrzymuje również i tę część wosku,. która zostaje poddana w węzie, a zatem nie pochodzi z bezpośredniej produkcji rodziny pszczelej. Według normy branżowej na węzę ilość ta wynosi przeciętnie 69 g dla arkusza do ramki dadanowskiej. Poza tym pewna część wosku plastra pozostaje w zboinach i praktycznie jest tracona.

Przyjęto, że straty wynoszą 15,6% zawartości wosku w plastrze. Taki

strona 48

wskaźnik otrzymuje się przy przerobie suszu woskowego, w którym się wychowało 12 pokoleń pszczół.

Obliczona w ten sposób ilość wosku towarowego jest zaskakująco wysoka. Dla kraju wynosi średnio 0,46 kg/pień, a w niektórych województwach przekracza 0,50 kg/pień, nigdzie zaś nie spada poniżej 0—38 kg/pień (Kraków). Wymowa tych liczb jest jednak pozorna nawet wtedy, gdy się przyjmuje je bezkrytycznie. Wszak w wosku towarowym pszczelarz otrzymuje w znacznej części to, co uprzednio dał do ula w postaci węzy. W rzeczywistości produkcja wosku rodziny pszczelej — wosk wydzielony przez pszczoły — zaledwie starcza na pokrycie jej zaopatrzenia na ten surowiec w formie węzy. W istocie brakuje go nawet, bo część produkcji wosku, inwestowana w plastrach, ulega zmniejszeniu w procesie przerobu suszu. Deficyt sięga do 4% w skali krajowej. Tylko w 5 województwach — Białystok, Gdańsk, Łódź, Poznań, Szczecin — pszczoły „zarabiają” z nadwyżką na pokrycie zaopatrzenia pasiek w węzę (tab. 25).

Rójka. W nowocześnie prowadzonej pasiece zjawisko rójki jest niepożądane, zarówno ze względu na zbiory miodu jak i nakłady pracy.

Tabela 25 Bilans woskowy rodziny pszczelej

Województwa Zaopatrzenie w węzę: arkuszy Zaopatrzenie w węzę: kg Pokrycie zapotrzebowania wosku na węzę w %: własna produkcja pszczół: całkowita w ulu Pokrycie zapotrzebowania wosku na węzę w %: własna produkcja pszczół: po przetopieniu wosku Pokrycie zapotrzebowania wosku na węzę w %: wosk towarowy: ogółem Pokrycie zapotrzebowania wosku na węzę w %: wosk towarowy: w tym z plastrów
POLSKA 3,7 0,25 104,0 96,0 184,0 128,0
Białostockie 3,8 0,26 107,7 103,8 188,5 126,9
Bydgoskie 4,0 0,28 103,6 96,4 182,1 125,0
Gdańskie 3,6 0,25 128,0 120,0 204,0 124,0
Katowickie 5,3 0,36 80,6 72,2 161,1 127,8
Kieleckie 3,5 0,24 91,7 87,5 170,8 125,0
Koszalińskie 4,4 0,30 93,3 90,0 173,3 126,7
Krakowskie 3,1 0,21 100,0 90,5 180,9 128,6
Lubelskie 3,4 0,23 95,6 87,0 173,9 126,1
Łódzkie 3,8 0,26 107,7 103,8 188,5 126,9
Olsztyńskie 4,4 0,30 100,0 96,7 180,0 126,7
Opolskie 4,6 0,32 90,6 84,4 168,7 125,0
Poznańskie 3,3 0,23 121,7 121,7 200,0 126,1
Rzeszowskie 3,3 0,23 95,6 87,0 173,9 126,1
Szczecińskie 3,0 0,21 161,9 152,4 238,1 123,8
Warszawskie 4,2 0,29 75,9 69,0 151,7 124,1
Wrocławskie 4,5 0,31 103,2 96,8 180,6 125,8
strona 49

Całkowite wyeliminowanie rójki, bez pomocy radykalnych środków, na przykład drogą podziału rodzin, jest obecnie niemożliwe do zrealizowania. Pszczelarze zmierzają natomiast do ograniczenia jej występowania przez stosowanie odpowiednich zabiegów hodowlano-pielęgnacyjnych. Osiągnięcia w tym zakresie charakteryzują stopień intensyfikacji gospodarki pasiecznej.

W Polsce roi się corocznie średnio 15,9% stanu wiosennego rodzin pszczelich. W okresie 1953—1966 średnia jest niższa, bo wynosi 12,7%. Przypuszczalnie wynika to przede wszystkim z bardziej precyzyjnego sformułowania od roku 1953 pytania kwestionariusza z „Procent pni rojących się w okolicy” na „Ile pni w pasiece korespondenta roiło się”. Zróżnicowanie regionalne wartości procentowej rojących się rodzin jest bardzo duże. Szczególnie wysokie wskaźniki występują w północno-zachodnich województwach oraz we wrocławskim i warszawskim. Stosunkowo niewielką ilość rojów zbierają natomiast na wschodzie i południowo-wschodzie Polski. Z rozkładu średnich dla województw widzimy, że intensyfikacja gospodarki pasiecznej drogą ograniczenia rójki nie zawsze idzie w parze z innymi zabiegami (cukier, węza) zmierzającymi do tego samego celu (tab. 26).

Ujemnego wpływu rójki na opłacalność produkcji pasiecznej na ogół się nie docenia, przynajmniej z dwóch powodów. Po pierwsze liczba

Tabela 26 Nasilenie rójki w poszczególnych województwach

Województwa 1946—1952: Liczba obserwacji 1946—1952: Liczba rojących się rodzin % 1953—1966: Liczba obserwacji 1953—1966: rodziny rojące się: liczba 1953—1966: rodziny rojące się: % stanu
POLSKA 304 22,4 595 2345 12,7
Białostockie 35 25,2 42 51 4,5
Bydgoskie 21 71 13,2
Gdańskie 14 33,9 52 667 23,0
Katowickie 20 31,7
Kieleckie 24 15,8 59 73 4,0
Koszalińskie 11 45,5 12 78 18,6
Krakowskie 26 11,8 33 66 5,7
Lubelskie 22 10,0 32 91 10,0
Łódzkie 21 7,9 67 97 5,5
Olsztyńskie 5 70,0
Opolskie 5 23,0 28 41 9,4
Poznańskie 19 15,2 113 558 12,4
Rzeszowskie 46 21,8 61 106 9,1
Szczecińskie 10 55,4 4 10 17,5
Warszawskie 31 14,9 20 47 21,4
Wrocławskie 15 31,2 51 389 26,8
strona 50

Ryc. 23. Nasilenie rójek w latach 1946—1966

rojących się pni wykazuje duże wahania sezonowe, co w pewnym sensie zwalnia pszczelarza od odpowiedzialności za rojenie się pszczół. Jest to tym bardziej zrozumiałe, że lat obfitych w roje jest raczej mało, przeważają zaś sezony „mniej rojne” lub „w normie”. W rezultacie pszczelarz poświęca w miarę potrzeby więcej uwagi nie zawsze skutecznym zabiegom przeciwrójkowym niż pracy hodowlano-selekcyjnej nad eliminowaniem u pszczół cechy wybitnej skłonności do rojenia się (ryc. 23).

Po wtóre roje naturalne są często mile widziane jako podstawowe źródło uzupełnienia lub powiększenia stanu ilościowego w pasiece. Taki pogląd wywodzi się z tradycyjnej formy gospodarki i jest czasami dziś bezwiednie realizowany w praktyce, zwłaszcza w mniejszych pasiekach. Lecz brakuje dowodu na to, że produkcję rojów naturalnych świadomie się planuje w związku z potrzebami rozwojowymi pasieki. Na przykład stan ilościowy pasieki 1—10-pniowej jest powiększany średnio o 23,7%, a rojów naturalnych dostarcza tylko 10,1% rodzin. Natomiast w pasiekach dużych wychodzi więcej rojów (13,6—13,8%) niż wynosi zapotrzebowanie na nowe rodziny (8,9—7,8%, tab. 20, ryc. 24). W projektach pszczelarza nie uwidacznia się więc zamiar powiększania rozmiarów rójki, ale i także nie zaznaczają się tendencje do jej ograniczania. Rójka jest zatem przyjmowana w pewnym sensie jako zjawisko losowe, którego pojawienie się uchodzi w dużej mierze ingerencji pszczelarza. Nie docenia on swoich możliwości w zakresie intensyfikacji produkcji pasiecz-

Ryc. 24. Nasilenie rójek w pasiekach różnej wielkości (w % rojących się rodzin)

strona 51

nej przez ograniczanie rójki. Możliwości te są w istocie znaczne, ale ich realizacja zależy od szerokiego wachlarza środków z dziedziny gospodarki pasiecznej i hodowli pszczół, nie zawsze prostych i łatwych w zastosowaniu.

DYSKUSJA

Kwestionariusz pszczelarski jest pewnego rodzaju ankietą. Dane z ankiet są często zawodne, ale w masowych badaniach ten sposób gromadzenia informacji jest jedyny. Nie rozporządzamy inną metodą, lepszą. Indywidualizm poszczególnych ankiet zostaje częściowo niwelowany przez przedstawienie wartości wyników w formie średnich arytmetycznych ze wszystkich obserwacji. Sposób ten zawodzi, gdy wszyscy korespondenci przejawiają jednakowe tendencje w przedstawianiu swoich obserwacji czy rezultatów pracy, na przykład zaniżane zbiory miodu. Otrzymujemy wtedy informację o miodobraniu przekazywaną przez korespondentów dla opinii publicznej, ale pozbawioną rzetelności. Taki sposób przekazu informacji może interesować poza ekonomistami także i socjologów. W tego rodzaju opracowaniach zahaczamy więc o nauki społeczne, które zresztą bardzo chętnie posługują się w badaniach metodą ankietową.

Wszystkie inne nieukierunkowane zbiorowo tendencje w kwestionariuszach pszczelarskich nie mają w zasadzie wpływu na zwiększenie odchylenia wartości średniej, obliczanej na podstawie zebranego materiału od rzeczywistej. W naszym opracowaniu za przykład może posłużyć tu krańcowa data ostatniego oblotu jesiennego notowana w województwie gdańskim: 15. IX. Nie pragniemy kwestionować jej prawdziwości, ale wypada zaznaczyć, że nie miała ona zasadniczego wpływu na wartość średniej daty w kraju, obliczonej z 856 obserwacji. Zresztą podobnie krańcowe odchylenia mogą występować zarówno „na minus” jak i „na plus”. Przy tym przykładzie warto chyba wspomnieć o trudnościach w oznaczaniu daty ostatniego oblotu jesiennego, większych niż przy innych obserwacjach zoofenologicznych.

Określenie daty pierwszego wiosennego oblotu przychodzi na ogół łatwo, i dzięki temu popełnianie tu pomyłek jest chyba wykluczone. Ale generalne traktowanie tej daty w ankietach jako początku okresu wiosennego rozwoju rodzin, wynika z koniecznego uproszczenia w opracowywaniu zebranego materiału. Nie mogliśmy z całą pewnością oddzielić oblotów zwanych przez pszczelarzy zimowymi, które w zasadzie nie są równorzędne oblotom późniejszym, na początku wiosny kalendarzowej. Trudności polegają więc i na braku jednoznacznego kryterium w kwalifikowaniu oblotów na „zimowe” czy „wiosenne”.

W okresie 1946—1966 corocznie gromadzono kwestionariusze pszczelarskie

strona 52

przeciętnie z 65 pasiek. Stanowią one 0,032% aktualnej w 1966 r. liczby pasiek w Polsce (Sprawozdanie na IV walny zjazd delegatów PZP, 1968). Dla poprzednich obliczony w ten sposób wskaźnik jest wyższy, bo w kraju liczono mniej pasiek, na przekład wynosi on w roku 1964 — 0,042%, w 1955 — 0,037%, w 1952 — 0,042% i w 1949 — 0,054%. Odsetek objętych ankietą pasiek jest dość mały, ale wystarczający, aby w ciągu 21-letnich obserwacji uzyskać podstawowe wiadomości zwłaszcza z zakresu średnich dat zoofenologicznych. Średnie wartości cech tego typu, jak na przykład zbiory miodu są obarczone nieco większym błędem, jednak raczej nie z powodu małej liczby obserwacji, tylko z pewnego braku jednorodności geograficznej i ekonomicznej podawanych wyników produkcji pasiecznej. Nie istniała możliwość gromadzenia losowego ankiet oddzielnie dla każdej grupy pasiek według ich wielkości i według regionów, proporcjonalnie do liczebności pni. Zresztą dopiero opracowanie danych ankietowych ujawniło w pełni istnienie tego rodzaju zróżnicowania, którego brakowało organizatorom siatki korespondentów. W rezultacie pasieki duże są w zbiorze ankiet reprezentowane liczniej niż małe, mimo że w kraju jest ich mniej.

Na dobór korespondentów Instytut Pszczelarski lat czterdziestych nie miał w zasadzie dużego wpływu. Zgodzili się wprowadzić notatki przede wszystkim ludzie o dużym wyrobieniu społecznym i zaangażowaniu amatorskim w zakresie pszczelarstwa i w odróżnieniu od korespondentów z sieci punktów wagowych nie wszyscy z nich prowadzą pasieki rekordowe pod względem wydajności produktów pasiecznych. Dane z ich obserwacji są przeto bliskie przeciętnym wynikom produkcyjnym kraju.

Do obliczenia produkcji wosku i ilości wosku towarowego przyjęto wskaźniki opracowane na drodze doświadczalnej (Gromisz i Zalewski 1964, Surdacki 1958). Są one charakterystyczne dla pewnych warunków utrzymywania pszczół i określonej technologii przerobu suszu woskowego. Dostarczają danych wystarczających do pełnego oszacowania bilansu woskowego, przynajmniej w zakresie porównywania poszczególnych jego pozycji. Uzyskujemy informacje o małych osiągnięciach zarówno rodzin pszczelich w produkcji woskowej jak i pszczelarzy w pozyskiwaniu wosku towarowego. W rzeczywistości ilość wosku towarowego jest mniejsza niż wskazują nasze obliczenia, bo pszczelarze więcej podają węzy niż wycofują starych plastrów na skutek tendencji do powiększania pasiek i zimowania rodzin silnych.

Polepszenie bilansu jest realizowane przez zwiększenie produkcji wosku i przez zmniejszenie strat przy przerobie suszu. Ten drugi czynnik uważamy za pierwszoplanowy w krajowym programie gospodarki woskiem. Duże możliwości w tym zakresie daje zastosowanie metod chemicznych, które pozwalają na ekstrahowanie wosku z suszu lub zboin prawie w całości. Zastosowanie tych nowych technologii z pewnością

strona 53

natrafi na pewne opory natury obyczajowej, ekonomicznej i technicznej, ale w zasadzie sprawa jest prosta.

Utarło się mniemanie, że zwiększenie produkcji wosku jest zawsze pożądane bez względu, na jakiej drodze się je osiąga. Każdy efekt produkcyjny jest niewątpliwie sukcesem, ale nie wszystkie środki, które prowadzą do wzrostu wydajności, są wyrazem intensyfikacji produkcji. Uważamy, że w pasiece dostarczającej głównie miód, jest celowe zwiększanie produkcji wosku jedynie przez wzrost zużycia węzy. Wosk jary nie może tu wchodzić w rachubę, poza zasklepinami komórek z miodem.

W analizie produkcji pasiecznej zaznaczają się niekiedy różnice w zależności od systemów uli. Nie możemy ich jednak przyjąć za definitywnie udowodnione. Materiał zawarty w ankietach tylko sygnalizuje ich istnienie.

W pierwszych latach okresu 1946—1966 zarysowuje się wzmożone rojenie się pszczół, szczególnie w zachodniej Polsce. Zwrócił na to uwagę Bojarczuk (W. B. — 1947) analizując materiał zawarty w kwestionariuszach z roku 1946. Między innymi dopatruje się on w rojach naturalnych pożądanego uzupełnienia stanu ilościowego pasiek zniszczonych podczas działań wojennych. Nie wiemy, w jakim stopniu pszczelarze oddziaływali na wzmożenie rójki i w jakim zakresie była ona następstwem ich specjalnych zabiegów. Niezależnie od życzenia pszczelarza pszczoły się silnie roją, aż do przypuszczalnie optymalnego napszczelenia okolicy.

W zaopatrzeniu pszczół w pokarm na zimę korespondenci stosują o wiele niższe normy od opracowanych w Dziale Pszczelnictwa IS (Bojarczuk 1954). Ankiety nie dostarczają danych do przeprowadzenia analizy, jakie straty ponoszą ich pasieki z tego tytułu. Z własnego doświadczenia wiemy, że ząlecane normy z dużą nadwyżką gwarantują zaopatrzenie pszczół w pokarm, gdy dokarmiamy je w drugiej połowie września i w październiku. Zapasy po zimowli są wtedy w ulach duże i część z nich nieraz zostaje nienaruszona aż do miodobrania. Inaczej przedstawia się, gdy uzupełnianie pokarmu na zimę następuje wcześniej, na przykład w sierpniu: wtedy w miesiącach jesiennych pszczoły uszczuplają znacznie swoje zapasy. W takiej sytuacji pożądane jest obfitsze zaopatrzenie w pokarm. Korzyści z wczesnego dokarmiania pszczół są niezaprzeczalne, ale mimo to wielu pszczelarzy zwleka z uzupełnieniem zapasów do późnej jesieni.

WNIOSKI

Na podstawie wyników badań ankietowych przeprowadzonych w latach 1946 —1966 poza opracowaniem podstawowych dat zoofenologicznych i wskaźników produkcji pszczelarskiej można sformułować następujące wnioski ogólne:

strona 54
  1. Straty zimowania w pasiekach można zmniejszyć przez odpowiednie jesienne przygotowanie rodzin pszczelich i dostateczne zaopatrzenie ich w pokarm na zimę,
  1. Należy upowszechnić opracowaną normę zaopatrzenia pszczół w pokarm na zimę, różnicując według terminów dokarmiania.
  1. Należy namawiać do większego zużycia cukru na dokarmianie w celu polepszenia zaopatrzenia pszczół w pokarm i zwiększenia zbioru miodu towarowego (województwa: białostockie, kieleckie, lubelskie, łódzkie, rzeszowskie, warszawskie).
  1. Należy zwiększyć produkcję wosku (i polepszyć warunki higieniczno-sanitarne pasiek) przez wzrost zużycia węzy.
  1. Liczbę rojących się rodzin można zmniejszyć (straty) przede wszystkim na drodze selekcji i hodowli pszczół.
  1. Wśród uznanych u nas systemów uli należy opracować szczegółowiej (metody gospodarki, konstrukcja) ul wielkopolski, korzystnie się wyróżniający w porównaniu z innymi systemami.
  1. Trzeba zrewidować skalę oceny szacunkowej zbiorów miodu, stosowaną w analizie notatek z wagi ula kontrolnego.
  1. Zmierzać należy do polepszenia struktury ekonomicznej pasiek: optymalna wielkość pasieki amatorskiej (obsługiwanej poza pracą zawodową) — około 20 pni, pasieki towarowej (podstawowe źródło utrzymania) — ponad 50 pni.
  1. Powinno się utrzymać, a nawet rozbudować sieć korespondentów terenowych, lecz bardziej równomiernie. Badania ankietowe są jedyną możliwą do masowego realizowania formą gromadzenia informacji z zakresu przyrodniczo-ekonomicznych warunków utrzymywania pszczół. Pożądane jest tylko okresowe uaktualnianie pytań ankiety i opracowywanie niektórych zagadnień.

LITERATURA

Bojarczuk Cz. (1954) — Dokarmianie pszczół na zimę, Pszczelarstwo 5 (9): 22—23

Bornus L. i Gromisz M. (1964) — Charakterystyka pożytków pszczelich i zbioru miodu w Polsce (1950—1963). Pszczeln. Zesz. Nauk. 8 (1): 1—19.

Daty prac rolniczych 1951—1962. (1965) — Statystyka Polski, zeszyt 106, Warszawa, Główny Urząd Statystyczny.

L. B. (1951) — Korespondenci terenowi w pracach Działu Pszczelnictwa. Pszczelarstwo, 2 (4): 41—45

Gromisz M. i Konopacka Z. (1963) — Norma na węzę. Pszczelarstwo, 14 (9): 6—7.

Gromisz M. i Zalewski W. (1964) — Bilans woskowy w plastrach odciągniętych na węzie różnej grubości. Pszczeln. Zesz. Nauk., 8 (2): 81—91.

Sprawozdanie na IV walny zjazd delegatów Polskiego Związku Pszczelarskiego (1968), Warszawa, Polski Związek Pszczelarski.

strona 55

Surdacki S. (1958) — Zagadnienie surowców woskowych. Pszczelarstwo, 9 (7—8): 196—200, (9): 244—247.

W. B. (1947) — Prace Instytutu Pszczelarskiego. Pasieka 2 (4) 8 — 12:196 — 204.

CONDITIONS OF WEATHER DURING HONEYFLOW AND PRODUCTIVENES OF APIARIES IN POLAND FROM 1946—1966

Michał Gromisz and Krystyna Bownik

Summary

In years of 1946—1966 among beekeepers were performed investigation about fenologic data and productivity of apiaries. It were collected 1365 enquiries from 219 apiaries. On the basis of this material it was stated that average data of last flight of bees in the fall takes place on 5 of November, cleaning flight in the spring on 14 of March and beginning of main honeyflow on 14 of June. The main honeyflow last 31 days. Honey production is 8,6 kg per colony: in northern part of Poland above 10 kg and in southern belove 6 kg. First swarms come out on 15 of June and swarms 15,9% of colonies. During winter 6,7% of colonies die out. During summer takes place 10,2% increase of colonies. For winter stores beekeepers used 7,4 kg of sugar per colony, that amount of sugar equals 66,7% winter stores. Beekeepers use 3,7 sheets Dadant size of comb foundation per colony. Production of wax equals 0,26 kg per colony.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 3: „w okresie 1946—1956″ → w okresie 1946—1966
  • s. 6: „przétopienia” → przetopienia
  • s. 19, podpis ryc. 10: „w latach 1950—1966 na podstawie” → w latach 1950—1963 na podstawie
  • s. 46: „wzrostèm” → wzrostem
  • s. 48: „0—38 kg/pień” → 0,38 kg/pień
  • s. 52: „na przekład” → na przykład
  • s. 53: „ząlecane” → zalecane
  • s. 55, tytuł angielski: „PRODUCTIVENES” → PRODUCTIVENESS
  • s. 55, Summary: „average data of last flight” → average date of last flight
  • s. 55, Summary: „belove” → below

Podobne wpisy