MATERIAŁY DO POZNANIA PSZCZOŁY NA POGRANICZU ŚRODKOWEJ I WSCHODNIEJ EUROPY

tekst: Antoni Demianowicz, Michał Gromisz

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok X, 1966 — Antoni Demianowicz, Michał Gromisz

strona 47

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK X, NR 1—2—3—4 MAJ 1966

Antoni Demianowicz i Michał Gromisz

Zakład Pszczelnictwa I. S.

WSTĘP

Opisane tu próbki pszczół robotnic pochodzą ze zbiorów Działu pszczelarskiego P.I.N.G.W. w Puławach zgromadzonych w latach 1938 i 1939 przez pracowników tego Działu: Antoniego Demianowicza i Stanisława Sekutowicza*). Materiały te przeznaczone były do pomiarów biometrycznych. Niektóre próbki częściowo opracowano w 1939 roku. Dokonywano pomiarów długości języczka, długości przednich skrzydeł, ich szerokości i indeksu kubitalnego, ponadto liczono również haczyki na tylnych skrzydłach. Niestety podczas wydarzeń roku 1939 i 1944 zaginęła większość materiałów oraz wszystkie wyniki opracowań. Zachowały się jedynie nieliczne próbki całkowitych okazów, z czego tylko część nadawała się do pomiarów biometrycznych, oraz przechowywane w probówkach oderwane skrzydła, które raz już badano. Ocalałe resztki bogatego niegdyś materiału po 25 latach przechowywania zostały opracowane morfometrycznie przez Zakład Pszczelnictwa IS w Skierniewicach w przekonaniu, że posłuży to do powiększenia naszych wiadomości o pszczole środkowo-wschodniej Europy.

MATERIAŁ I METODA

W latach 1938-39 próbki pszczół do badań były z nielicznymi wyjątkami zbierane mniej więcej wzdłuż 26 południka na przestrzeni od 56° do 48° szerokości geograficznej (ryc. 1). Dobierane były takie miejscowości

*) Dr Stanisław Sekutowicz w czasie drugiej wojny światowej poległ śmiercią lotnika na ziemi brytyjskiej.

strona 48

— okolice — gdzie prawdopodobnie zamieszkiwała prawie zupełnie czysta pszczoła miejscowa. W poszukiwaniu okazów do badania unikano więc większych osiedli, bliskości dróg żelaznych, a także sąsiedztwa pasiek, w których widać było kolorowe mieszańce. Wyjątek stanowiły jedynie próbki z Podola, wzięte w miejscowościach gdzie w całym pogłowiu

Ryc. 1. Oznaczenie rejonów do tabeli 1
Ryc. 1. Oznaczenie rejonów do tabeli 1 Marking of region for table 1
strona 49

występowała wyraźnie domieszka Apis mellifica ligustica (ryc. 1, tab. 1 — nr rejonów 13—16).

W wytypowanych rodzinach pobierano z każdej ponad 50 sztuk pszczół robotnic. Wzięte okazy utrwalano wg Skorikowa (1929) wrzątkiem i konserwowano w alkoholu 75%.

Tabela 1 Dokumentacja próbek pszczół zebranych w latach 1938—1939 Documentation of honeybees samples collected in the years of 1938-39

Położenie geofraficzne (stopnie szerokości północnej) / Geografical location, northern latitude Nr rejonu miejscowości / No of region (locality) Ręjon, miejscowość / Region, localities Nr próbek / Number of samples
55°—56° 1 Brasław, Opsa 38
54°—55° 2 Orany 5, 6
3 Ejszyszki 3
4 Mołodeczno, Gródek 36
53°—54° 5 Grodno, Berszty 7,37
6 Myszyniec 22, 23
52°—53° 7 Kosów Poleski, Mereczowszczyzna 34, 35
51°—52° 8 Kamień Koszyrski, Werchy 33
9 Kowel, Maniewicze 8, 9, 10, 20, 21, 32
50°—51° 10 Równe 4, 31
49°—50° 11 Nowy Targ, Siedzina 29
12 Krzemieniec, Wiśniowiec 28
13 Zbaraż, Czarny Las 16, 17, 18
13 Zbaraż 13, 14, 30
14 Trembowla 12, 15
48°—49° 15 Czortków, Jagielnica 11, 19
16 Zaleszczyki 1, 2, 25
17 Kołomyja, Utoropy 24
18 Kosów Pokucki, Żabie 26, 27

Pomiary biometryczne, które przeprowadzano w latach 1962-63, dokonane zostały według metodyki przyjętej w podobnych badaniach przez Zakład Pszczelnictwa IS (Bornus, Demianowicz, Gromisz 1966).

strona 50

Ogółem przebadano 38 próbek pszczół, określając — jeżeli było to możliwe — 6 cech morfologicznych (tabl. 2). W próbkach, z których zachowały się tylko skrzydła robotnic poprzestano jedynie na oznaczeniu wymiarów tych skrzydeł.

Tabela 2 Wykaz próbek i okazów badanych na poszczególne cechy List of samples and specimens examined for individual characters

Badana cecha / Character examined Liczba / Number: próbek / samples Liczba / Number: okazów / specimens
Długość języczka / Length of tonque 9 188
Suma szerokości III i IV tergitu odwłokowego / Sum of width of the III and IV tergits 10 481
Szerokość przedniego skrzydła / Width of the wing 38 1908
Długość przedniego skrzydła / Length of the wing 38 1890
Indeks kubitalny / Cupital index 38 2092
Liczba haczyków / Number of hooks 22 1185

Opracowując statystycznie wyniki pomiarów biometrycznych poszczególnych cech obliczono dla każdej próbki (roju): średnią arytmetyczną (x̄) błąd średni średniej (S_x̄) i współczynnik zmienności (V). Liczbę badanych egzemplarzy w próbce symbolizowano przez n.

WYNIKI

Po naniesieniu na mapę zgodnie z pochodzeniem próbek wartości średnich poszczególnych cech dla rojów wyraźnie wyodrębniły się dwie grupy geograficzne pszczół. Linia podziału przebiegała mniej więcej wzdłuż 51 równoleżnika, pomiędzy Równem i Kowlem. Przekroczeniu tej linii z południa na północ towarzyszył wyraźny wzrost wartości indeksu kubitalnego (z 40—53 na 60—73), skrócenie długości języczka (z 6,220—6,480 na 6,130—6,170 mm), oraz powiększenie się w pewnej mierze pszczół (sumy szerokości III i IV tergitu) i poszerzenie skrzydła (tabl. 3). Zwracała też uwagę pewna regularna kierunkowość geograficzna w zmienności tych cech morfologicznych, szczególnie w południowej grupie pszczół.

strona 51

Roje najdalej wysunięte na południe (48°—49° szer. pół.) miały ze wszystkich badanych najmniejszy indeks kubitalny — 40,3—48,7 i najdłuższy języczek — 6,449—6,478 mm, podczas gdy już w pasie pomiędzy równoleżnikami 49 i 50 wartości tych cech wynosiły: 43,9—59,6 i 6,225 mm.

W północnej grupie pszczół zmienność geograficzna cech morfologicznych występowała nie tak wyraźnie jak w grupie południowej. Przede wszystkim zwraca uwagę obecność w rejonie Grodna (54°—55° szer. pół.) rojów z dość długim języczkiem (tabl. 3).

Tabela 3 Charakterystyka matematyczno-statystyczna 6-ciu cech morfologicznych Statistical characteristic of six morphological features a) długość języczka i wielkość pszczoły a) lenght of touque and size of bee

Nr próbki / No of sample Długość języczka w mm / length of tongue in mm: n Długość języczka w mm / length of tongue in mm: x̄ Długość języczka w mm / length of tongue in mm: S_x̄ 0,0… Długość języczka w mm / length of tongue in mm: v Suma szerokości III i IV tergitu w mm / Sum of width of the III and IV tergits: n Suma szerokości III i IV tergitu w mm / Sum of width of the III and IV tergits: x̄ Suma szerokości III i IV tergitu w mm / Sum of width of the III and IV tergits: S_x̄ 0,0… Suma szerokości III i IV tergitu w mm / Sum of width of the III and IV tergits: v
6 — — — — 49 4,930 133 1,88
5 13 6,215 313 1,82 45 4,675 253 3,63
3 14 6,336 289 1,71 50 5,014 181 2,55
7 12 6,167 220 1,24 50 4,793 169 2,49
10 17 6,131 159 1,07 37 4,764 179 2,28
9 34 6,149 160 1,52 50 4,683 164 2,48
8 14 6,162 362 2,20 50 4,735 146 2,17
4 24 6,225 207 1,63 50 4,782 144 2,12
2 40 6,478 126 1,23 50 4,742 166 2,48
1 20 6,449 252 1,75 50 4,691 190 2,8[?]

Analizując naniesione na mapie średnie dla rojów sumy szerokości III i IV tergitu odwłokowego oraz długości skrzydła przedniego, nie spostrzegliśmy wyraźnej korelacji między położeniem geograficznym a wartością tych cech, jakkolwiek w rejonach północnych badane pszczoły przeciętnie są większe i mają dłuższe skrzydła niż na południu. Natomiast pod względem szerokości skrzydła przedniego i liczby haczyków na tylnym skrzydle nie udało się w badanym materiale wyodrębnić jakichkolwiek grup geograficznych.

strona 52

b) wymiary skrzydła b) dimantions of the wing

Nr próbki / No of sample Szerokość skrzydła w mm / Width of the wing in mm: n Szerokość skrzydła w mm / Width of the wing in mm: x̄ Szerokość skrzydła w mm / Width of the wing in mm: S_x̄ 0,0… Szerokość skrzydła w mm / Width of the wing in mm: v Długość skrzydła w mm / Length of the wing in mm: n Długość skrzydła w mm / Length of the wing in mm: x̄ Długość skrzydła w mm / Length of the wing in mm: S_x̄ 0,0… Długość skrzydła w mm / Length of the wing in mm: v
38 40 3,177 109 2,16 40 9,466 180 1,20
36 40 3,172 117 2,34 40 9,377 192 1,29
3 59 3,273 131 3,07 59 9,651 294 2,34
6 49 3,198 069 1,50 47 9,473 165 1,19
5 42 3,128 114 2,37 42 9,420 268 1,85
37 48 3,176 072 1,57 48 9,403 178 1,31
7 48 3,186 116 [?]53 48 9,398 190 1,40
23 45 3,165 079 1,67 45 9,421 281 2,00
22 45 3,163 [?]18 2,51 45 9,341 173 1,24
35 36 3,206 100 1,87 36 9,411 283 1,80
34 41 3,136 106 2,16 41 9,324 253 1,73
33 39 3,094 100 2,02 39 9,215 271 1,84
32 34 3,131 115 2,14 34 9,166 32[?] 2,06
21 50 3,132 093 2,09 50 9,318 241 1,83
20 30 3,215 134 2,29 30 9,309 583 3,43
10 12 3,188 190 2,06 12 9,454 403 1,47
9 33 3,160 109 1,98 33 9,320 192 1,19
8 18 3,138 116 1,36 18 9,415 283 1,27
4 85 3,160 072 2,08 83 9,428 155 1,50
31 45 3,159 094 2,00 45 9,166 198 1,45
28 42 3,219 079 1,58 42 9,194 163 1,15
29 40 3,166 164 3,28 40 9,267 336 2,[?]
18 100 3,178 076 2,38 100 9,201 143 1,55
17 100 3,219 [?]59 1,84 100 9,403 131 1,39
16 95 3,223 074 2,24 95 9,287 174 1,83
30 40 3,178 121 2,40 40 9,318 203 1,38
14 98 3,138 059 1,86 [?]8 9,223 122 1,31
13 70 3,133 064 1,72 70 9,208 147 1,34
15 55 3,147 095 2,25 55 9,194 221 1,79
12 58 3,169 084 2,02 58 9,330 133 1,08
19 30 3,176 148 2,56 30 9,213 271 1,61
11 80 3,204 073 2,05 80 9,27[?] 043 0,42
2[?] 31 3,255 108 1,84 30 9,187 310 1,85
2 50 3,220 08[?] 1,78 50 9,317 154 1,17
1 68 3,175 081 2,09 68 9,291 169 1,50
24 33 3,308 13[?] 2,36 21 9,476 330 1,59
27 38 3,176 119 2,31 37 9,113 390 2,60
26 41 3,199 094 1,88 41 9,127 306 2,15
strona 53

c) indeks kubitalny na przednim skrzydle i liczba haczyków na tylnym skrzydle c) Cubital index of the front wing number of hooks on the hind wing.

Nr próbki / No of sample Indeks kubitalny / Cubital index: n Indeks kubitalny / Cubital index: x̄ Indeks kubitalny / Cubital index: S_x̄ Indeks kubitalny / Cubital index: v Liczba haczyków / Number of hooks: n Liczba haczyków / Number of hooks: x̄ Liczba haczyków / Number of hooks: S_x̄ 0,0… Liczba haczyków / Number of hooks: v
[?]8 50 56,9 0,689 8,6 — — — —
36 44 63,5 1,212 12,7 — — — —
3 60 64,2 1,071 12,9 61 21,8 209 7,5
6 50 59,6 0,671 8,0 48 21,0 245 8,1
5 50 68,2 1,179 12,2 43 19,3 315 10,[?]
37 47 63,7 0,978 10,5 — — — —
7 49 66,0 1,292 13,7 35 23,1 27[?] 7,0
23 45 60,9 1,016 11,2 44 21,1 257 8,1
22 45 66,8 [?],381 13,9 38 21,4 308 8,9
35 50 62,3 1,097 12,5 — — — —
34 47 68,[?] 1,123 11,3 — — — —
33 47 65,4 1,163 12,2 — — — —
32 50 72,9 1,042 10,1 — —
21 50 64,0 0,929 10,3 38 19,3 261 8,3
20 47 59,3 0,970 11,2 45 20,4 258 8,5
10 40 62,3 1,258 12,8 40 21,0 293 8,8
9 50 70,0 1,182 11,9 46 20,2 169 5,7
8 44 64,5 1,081 11,1 40 20,6 221 6,8
4 85 62,3 0,928 13,7 76 21,0 174 7,3
31 45 46,4 0,975 14,1 — — — —
28 39 47,8 1,420 18,5 — — — —
29 49 59,6 0,877 10,3 — — — —
18 97 46,1 0,737 15,8 — — — —
17 99 44,3 0,562 12,6 91 21,0 165 7,5
16 95 43,8 0,605 13,5 94 19,4 137 6,8
30 48 53,3 0,670 8,7 — — — —
14 [?]8 46,2 0,726 15,6 96 21,8 142 6,4
15 70 45,1 0,730 13,5 60 21,9 184 6,5
13 52 43,9 0,717 11,7 24 20,5 307 7,3
12 66 52,1 0,658 10,3 70 20,8 1[?]4 5,9
19 29 48,7 0,934 10,3 28 21,2 353 8,8
11 80 40,3 0,530 11,8 [?]2 20,9 219 8,3
25 39 47,3 0,844 11,1 — — — —
2 59 44,8 0,896 15,4 42 21,0 331 10,2
1 75 47,4 0,807 14,7 64 21,0 197 7,5
24 21 47,1 1,111 14,9 — — — —
27 45 48,7 0,755 10,4 — — — —
26 36 48,4 1,037 12,9 — — — —
strona 54

DYSKUSJA

Omawiany materiał aczkolwiek niekompletny zasługiwał na opracowanie, gdyż zebrany 27—28 lat temu, głównie z terenów, gdzie pszczelarstwo nieraz było jeszcze prymitywne (gospodarka w kłodach), ułatwi scharakteryzowanie pierwotnej populacji pszczół środkowo-wschodniej Europy. Stanowi on też częściowo uzupełnienie monograficznego opracowania cech morfologicznych pszczół z terenu kraju, które jest opublikowane w tym samym roczniku (Bornus, Demianowicz, Gromisz 1966).

Bardzo interesująca jest obecność w okolicy Grodna rojów o wiele dłuższych języczkach niż bezpośrednio na południe od tego regionu. Gromisz (1961), Bornus, Demianowicz, Gromisz (1966) badając materiał zebrany w latach 1956-58 znaleźli na tej samej szerokości geograficznej, wzdłuż linii Suwałki — Białowieża, roje o podobnie długich języczkach (6,223 mm), podczas gdy dalej na zachód występowały jedynie pszczoły o języczkach krótszych (6,101 mm). Rozmiary języczka pszczół ze wschodniej części woj. białostockiego odpowiadają teoretycznym danym, wynikającym z równania regresji Michajłowa (Mikhailoff 1926), które zastosował on badając pszczoły strefy leśnej wschodniej Europy.

Na terenie Podola pogłowie pszczół wykazywało już na pierwszy rzut oka dużą domieszkę kolorowych pszczół włoskich. Badania morfologiczne pszczół z tamtych okolic nie ujawniają w dostateczny sposób mieszanego charakteru populacji, gdyż — pomijając ubarwienie — podstawowe cechy (długość języczka, wielkość pszczoły, indeks kubitalny) są u pszczół miejscowych i włoskich podobne. Naszym zdaniem świadczy to o południowym pochodzeniu pszczół Podola.

WNIOSKI

Na obszarze środkowo-wschodniej Europy pomiędzy równoleżnikami 56° i 48° szer. pół. występują dwa typy pszczół różniące się cechami morfologicznymi: typ południowy i typ północny. Granica między zasięgami terytorialnymi tych typów pszczół przebiega mniej więcej wzdłuż północnej krawędzi Wyżyny Wołyńskiej a południowego krańca Polesia Wołyńskiego (równoleżnik 51). Jest tu jednocześnie granica zetknięcia się zasięgów A. mellifica mellifica silvarum i pszczół typu A. mellifica carnica. Bardziej na zachód wklinia się pomiędzy nich zasięg pszczół A. m. m. mellifica (pszczoły środkowo europejskiej).

strona 55

LITERATURA

Bornus L., Demianowicz A., Gromisz M. (1966) — Morfometryczne badania krajowej pszczoły miodnej (Apis mellifica L.) Pszczeln. Zesz. Nauk., 10 (1-2-3-4) : 1—46

Gromisz M. (1961) — Zmienność długości języczka u pszczoły krajowej. Pszczeln. Zesz. Nauk., 5 (1) : 1—31

Mikhailoff A. S. (1926) — Über eine lineare Korrelation zwischen Rüssellänge der Honigbiene und der geographischen Breite im ebenem europäischen Russland. Archiv f. Bienen. 7 : 28—33

Skorikow A. S. (1929) — K poznaniu porod kawkaskich pczeł (Gen. Apis). Izw. Otd. Prikł. Entomoł., 4 (1) : 1—60

МАТЕРИАЛЫ К ПОЗНАНИЮ ПЧЕЛ НА РУБЕЖЕ СРЕДНЕЙ И ВОСТОЧНОЙ ЕВРОПЫ

Антони Демянович и Михал Громиш

Резюме

Авторы подвергли морфометрической обработке остатки коллекции пчел-работниц собранных в 1938/39 г. приблизительно вдоль 26° меридиана. Они пришли к выводу, что на протяжении от 56° до 48° с.ш. воступают 2 типа пчел. Тип северный — это пчела лесная (Apis mellifica mellifica silvarum Scor.), а южный очень близок к пчеле краинской (Apis mellifica carnica Pollm.). Граница соприкосновения ареалов этих типов приблизительно совпадает с северной границей Волынской возвышенности (около 51° с.ш.). Западнее между них вклинивается ареал распространения средне-европейской пчелы (A. m. m. mellifica), отодвигая их границы к северу и югу.

MATERIALS TO STUDIES OF HONEY BEES IN THE EASTERN PART OF MIDLLE EUROPE

A. Demianowicz, M. Gromisz

Summary

In this work authors present the results of evaluation of the remain part of honey bees samples, collected in the years of 1938—1939. These samples were taken approximetily along the 26° of meridian. Authors stated that in the area from 56° to 48° of Northern latitude are two types of honey bees: Northern type — Apis mellifica mellifica silvarum Scor. and Southern type — similar to Apis mellifica carnica Pollm. Boundary of rea[?]ch of these two types of honey bees along the 51° of parallel. From the West between these two types goes A. m. m. mellifica and push them aside to the North and South.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 49, tab. 1: „geofraficzne” → geograficzne
  • s. 49, tab. 1: „Geografical” → Geographical
  • s. 49, tab. 1: „Ręjon” → Rejon
  • s. 50, tab. 2: „tonque” → tongue
  • s. 50, tab. 2: „Cupital” → Cubital
  • s. 51, tab. 3a: „lenght” → length
  • s. 51, tab. 3a: „touque” → tongue
  • s. 52, tab. 3b: „dimantions” → dimensions
  • s. 53, tab. 3c, główka S_x̄ liczby haczyków: „0,0…” → 0,…
  • s. 55, literatura: „ebenem” → ebenen
  • s. 55, streszczenie: „воступают” → выступают
  • s. 55, tytuł angielski: „MIDLLE” → MIDDLE
  • s. 55, summary: „approximetily” → approximately

Podobne wpisy