WOLNE AMINOKWASY W MLECZKU PSZCZELIM CZTERECH RAS PSZCZÓŁ
tekst: Anna Król
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXIII, 1989 — Anna Król
strona 105PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXXIII 1989
Anna Król
Pszczelniczy Zakład Doświadczalny Górna Niwa, Puławy
Streszczenie
W latach 1985—1987 w Puławach badano zawartość wolnych aminokwasów w mleczku pszczelim 4 ras pszczół: krajowej, kaukaskiej, kraińskiej i włoskiej. Wykryto w sumie 35 aminokwasów, w ilości średniej 105,5 mikromoli na 10 g świeżego mleczka oraz amoniak w ilości średniej 153,1 mikromoli na 10 g mleczka. Stwierdzono znaczne różnice między rasami pszczół oraz między latami badań, zarówno w liczbie zawartych w mleczku aminokwasów, jak też i w ich ilości. Tłumaczyć to można zróżnicowaniem pożytków pyłkowych w poszczególnych latach, oraz zbieraniem przez pszczoły różnych ras pyłku z odmiennych gatunków roślin.
WSTĘP
Analizy biochemiczne mleczka pszczelego, pozyskiwanego od różnych ras pszczół, wskazują na pewne zróżnicowanie tego produktu. Mielničenko i Burmistrowa (1963) stwierdzili, że mleczko pszczół kaukaskich szarych górskich zawierało o cztery aminokwasy mniej niż mleczko pszczół północnych. Wprawdzie dalsze badania Mielničenki i Wawiłowa (1969) nie potwierdziły tego typu różnic jakościowych, wykazały jednak znaczne zróżnicowanie ilościowe aminokwasów w mleczku pszczół gruzińskich i wschodnich. Autorzy ci nie podają jednak szczegółowo jakie to były aminokwasy.
Nasze badania aminokwasów wchodzących w skład białka mleczka pszczelego czterech ras pszczół (Król i Bornus 1982) nie wykazały różnic jakościowych, jak też i ilościowych między rasami. Stwierdzono natomiast istotne różnice w procentowej zawartości 12 aminokwasów w latach badań. Inne nasze badania (Król 1981), dotyczące elektroforetycznego rozdziału białka w mleczku pszczlim czterech ras pszczół, wykazywały zróżnicowanie niektórych frakcji białkowych. Mleczko pszczół kraińskich charakteryzowało się wyraźnie wyższą zawartością frakcji IV na elektroforegramie, natomiast mleczko pszczół włoskich większą zawartością frakcji II.
strona 106Uzyskane dotychczas wyniki nie wyjaśniają dostatecznie, dlaczego różne rasowo środowisko pszczół w istotny sposób wpływa na wychowywanego w nim osobnika, co zostało dowiedzione przez Biłasza (1962), Burmistrową (1962) oraz Król (1977). Dlatego słuszne wydaje się kontynuowanie dalszych badań składu mleczka pszczelego, tego podstawowego produktu dla życia rodzin pszczelich.
Jak wiadomo, w syntezie białek ustrojowych bierze udział 17 aminokwasów, które wykryto także w mleczku czterech ras pszczół (Król i Bornus 1982). Ale poza aminokwasami związanymi w białku, występują w mleczku pszczelim aminokwasy wolne, niebiałkowe. Aminokwasy te odgrywają bardzo ważną rolę w procesach metabolicznych każdej żywej komórki. Według Kączkowskiego (1985) dotychczas wyodrębniono z roślin 250 wolnych aminokwasów i dzięki stałemu doskonaleniu metod analitycznych liczba ich nadal rośnie.
Celem niniejszej pracy było badanie zawartości aminokwasów niebiałkowych, występujących w mleczku pszczelim czterech ras pszczół.
MATERIAŁ I METODY
Badania wykonano w pasiece PZD Górna Niwa w latach 1985—1987. Uwzględniono w nim cztery rasy pszczół: środkowo europejską (Apis mellifera mellifera L.) — linii Mazurka, kaukaską szarą górską (A. m. caucasica Gorb.) — importowaną ze Związku Radzieckiego, kraińską linii Troiseck (A. m. carnica Polm.) — importowaną z Austrii i włoską (A. m. ligustica L.) — importowaną z Włoch. Rodziny pszczele do produkcji mleczka przygotowywano według metody Król (1974).
Mleczko do badań pobierano z mateczników trzydniowych, każdego roku dwukrotnie w czerwcu. Do takiego postępowania upoważniał stwierdzony wcześniej (Król 1982) brak istotnych różnic w składzie aminokwasowym białka mleczka pszczelego między powtórzeniami w latach badań.
Analizom poddawano mleczko pszczele w stanie świeżym. W celu oznaczenia wolnych aminokwasów wykorzystano metodą Stein i Moore (1954). 400 mg mleczka pszczelego mieszano z 10 krotną objętością 1% kwasu pikrynowego, a wytrącane białko usuwano przez wirowanie. Uzyskany płyn dejonizowano na kolumnie z wymiennikiem jonowym DOVEX 2 × 10, a następnie eluowano 5-krotnie po 3 ml 0,02 N HCl. Bluat zagęszczano do objętości 1 ml i doprowadzano do pH 7—8 przy pomocy 1 N NaOH, a następnie pozostawiano w temperaturze pokojowej przez 4 godziny w celu konwersji cysteiny na cystynę. Próbkę zawieszano w buforze o pH 2,2. Rozdział aminokwasów przeprowadzano przy pomocy analizatora produkcji czechosłowackiej typ AAA 339, z kuwetą przepływową z filtrem optycznym 440 nm. W tabelach podano wartości średnie dla poszczególnych ras pszczół i dla lat badań, wyrażone w mikromolach na 10 g mleczka.
strona 107WYNIKI I DYSKUSJA
Zawartość wolnych aminokwasów w mleczku pszczelim w różnych latach.
W ciągu 3 lat badań stwierdzono w mleczku pszczelim obecność 35 wolnych aminokwasów oraz amoniaku. W pierwszym roku (1985) wykryto 31 wolnych aminokwasów, które dla ułatwienia interpretacji uszeregowano w kolejności od największej do najmniejszej ich zawartości (tab. 1). W drugim roku znaleziono tylko 27 aminokwasów, w trzecim zaś zaledwie 21. W roku 1986 zabrakło w mleczku takich aminokwasów jak: lizyna, histydyna 1m, 2m i 3m, kwas alfa-aminomasłowy, carnosina i tryptofan, a pojawiła się cystationina i tyrozyna. W roku 1987, w porównaniu z rokiem 1985, nie wykryto w mleczku tyrozyny, treoniny, histydyny 1m, 2m i 3m, cytruliny, kwasu alfa-amino-masłowego, carnosiny, cystyny, tryptofanu, glutaminy, proliny i asparginy, a dodatkowo stwierdzono taurynę i kwas asparginowy.
Zarówno wolne aminokwasy jak i amoniak wykazywały z roku na rok duże różnice ilościowe. W 10 g mleczka stwierdzono w roku 1985 w sumie 90 mikromoli aminokwasów i 129 mikromoli amoniaku, w roku 1986 — odpowiednio 86 i 179 mikromoli, a w roku 1987 — 140 i 151 mikromoli. Proporcje sumy amoniaku do wolnych aminokwasów stanowiły w kolejnych latach wartości: 1,43, 2,07 i 1,08. Przy rozpatrywaniu ilościowej zawartości poszczególnych aminokwasów w mleczku pszczelim uwagę zwraca m.in. lizyna, której w roku 1985 było 5 mikromoli w 10 g mleczka, w roku 1986 — zero, a w roku 1987 — aż 70 mikromoli.
To ogromne zróżnicowanie mleczka pszczelego w różnych latach pod względem rodzaju zawartych w nim wolnych aminokwasów oraz ilości tych aminokwasów, można tłumaczyć tylko odmiennymi pożytkami pyłkowymi, bowiem poszczególne gatunki roślin różnią się bardzo układem tych związków (Kączkowski 1985). Wprawdzie pasieka w ciągu lat badań stała na tym samym miejscu (Puławy-Górna Niwa), ale zazwyczaj inny jest z roku na rok układ pożytków pszczelich w tej samej okolicy.
Zawartość wolnych aminokwasów w mleczku różnych ras pszczół
Dla ułatwienia interpretacji dane od pszczół rasy krajowej przyjęto jako wzorzec wartości stwierdzonych w ich mleczku aminokwasów, uszeregowanych w kolejności malejącej (tab. 2). W sumie w mleczku pszczół krajowych wykryto (poza amoniakiem) 26 wolnych aminokwasów, w mleczku pszczół kaukaskich — 33, kraińskich — 29, a włoskich — 24. W porównaniu z mleczkiem pszczół krajowych, mleczko pszczół kaukasich zawierało o 7 aminokwasów więcej, którymi były: treonina, tryptofan, kwas alfa-amino-masłowy, cystyna, histydyna 1m i 2m i cystationina. Mleczko pszczół kraińskich zawierało o 4 aminokwasy więcej — treoninę, kwas alfa-amino-masłowy, cystynę i cystationinę, a zabrakło w nim proliny. W mleczku pszczół włoskich, w porównaniu z krajowymi, wykryto dodatkowo: treoninę, cystynę, histydynę 1m i 3m oraz car-
strona 108Tabela 1 Zawartość wolnych aminokwasów w mleczku pszczelim w trzech kolejnych latach badań wyrażona w mikromolach na 10 g mleczka (średnie z danych dla czterech ras pszczół) Content of free amino acids in royal jelly in 3 succeeding years expressed in micromoles per 10 g (means of 4 bee races)
| Lp. | Aminokwas—Amino acid | Lata badań — years: 1985 | Lata badań — years: 1986 | Lata badań — years: 1987 | Lata badań — years: Średnia mean |
|---|---|---|---|---|---|
| 0. | Amoniak | 129,23 | 178,95 | 151,12 | 153,10 |
| 1. | Kwas gama amino masł. | 29,25 | 20,08 | 32,01 | 27,11 |
| 2. | Kwas alfa amino adyp. | 8,80 | 4,02 | 6,01 | 6,27 |
| 3. | Tyrozyna ° | 8,50 | 3,54 | 0 | 4,00 |
| 4. | Glicyna * | 6,15 | 6,11 | 4,20 | 5,48 |
| 5. | Lizyna ∾ | 5,00 | 0 | 69,87 | 24,95 |
| 6. | Treonina + | 3,88 | 1,48 | 0 | 1,78 |
| 7. | Histydyna 1m ∾ | 2,99 | 0 | 0 | 0,99 |
| 8. | Kwas beta amino masł. | 2,71 | 2,71 | 0,95 | 2,12 |
| 9. | Etanolamina | 2,10 | 1,53 | 0,54 | 1,39 |
| 10. | Arginina ∾ | 1,96 | 16,31 | 4,47 | 7,58 |
| 11. | Alanina * | 1,52 | 4,02 | 0,61 | 2,05 |
| 12. | Ornityna ∾ | 1,46 | 3,71 | 1,61 | 2,26 |
| 13. | Fosfoetanolamina | 1,32 | 3,10 | 2,02 | 2,14 |
| 14. | Cytrulina ∾ | 1,25 | 1,32 | 0 | 0,86 |
| 15. | Kwas alfa amino masł. | 1,25 | 0 | 0 | 0,41 |
| 16. | Beta alanina | 1,08 | 2,33 | 7,64 | 3,68 |
| 17. | Carnosina | 1,02 | 0 | 0 | 0,34 |
| 18. | Isoleucyna * | 1,01 | 1,11 | 0,35 | 0,82 |
| 19. | Histydyna ∾ | 1,00 | 3,00 | 0,99 | 1,66 |
| 20. | Cystyna V | 1,00 | 1,82 | 0 | 0,94 |
| 21. | Leucyna * | 1,00 | 0,45 | 0,52 | 0,65 |
| 22. | Fenyloalanina ° | 0,95 | 1,00 | 3,51 | 1,82 |
| 23. | Kwas cystynowy | 0,89 | 1,03 | 0,72 | 0,88 |
| 24. | Tryptofan ° | 0,85 | 0 | 0 | 0,28 |
| 25. | Walina + | 0,65 | 0,25 | 0,60 | 0,50 |
| 26. | Glutamina | 0,54 | 1,22 | 0 | 0,58 |
| 27. | Prolina | 0,51 | 7,45 | 0 | 2,65 |
| 28. | Kwas glutaminowy + | 0,48 | 0,69 | 1,00 | 0,72 |
| 29. | Asparagina | 0,32 | 0,41 | 0 | 0,24 |
| 30. | Histydyna 3m ∾ | 0,28 | 0 | 0 | 0,09 |
| 31. | Histydyna 2m ∾ | 0,18 | 0 | 0 | 0,06 |
| 32. | Seryna * | 0,12 | 1,10 | 0,25 | 0,49 |
| 33. | Cystationina | 0 | 0,48 | 0 | 0,16 |
| 34. | Tauryna | 0 | 0,26 | 1,00 | 0,42 |
| 35. | Kwas asparaginowy + | 0 | 0 | 1,03 | 0,34 |
| Razem aminokwasy Total amino acids | 90,19 | 86,47 | 139,73 | 105,46 | |
| Aminokwasy + amoniak Amino acids + ammonia | 219,42 | 265,42 | 290,85 | 258,56 | |
| Amoniak—Ammonia / Aminokwasy—Amino acids | 1,43 | 2,07 | 1,08 | 1,45 |
- — aminokwasy alifatyczne V — aminokwasy siarkowe
- — aminokwasy kwaśne ≃ — aminokwasy zasadowe ° — aminokwasy aromatyczne
Tabela 2 Zawartość wolnych aminokwasów w mleczku pszczelim czterech ras, wyrażona w mikromolach na 10 g (średnie z danych dla trzech lat badań) Content of free amino acids in royal jelly of 4 bee races, expressed in micromoles per 10 g (means of 3 years)
| Lp. | Aminokwasy—Aminoacidis | Rasa pszczół — Bee race: Krajowa Indigenous | Rasa pszczół — Bee race: Kaukaska Caucasian | Rasa pszczół — Bee race: Krainka Carniolan | Rasa pszczół — Bee race: Włoska Italian |
|---|---|---|---|---|---|
| 0. | Amoniak | 127,49 | 157,98 | 201,29 | 125,77 |
| 1. | Lizyna | 39,95 | 25,60 | 36,08 | 1,03 |
| 5. | Kwas gama amino masł. | 30,83 | 21,00 | 27,19 | 29,82 |
| 3. | Kwas alfa amino adyp. | 9,76 | 8,58 | 6,39 | 0 |
| 4. | Beta alanina | 5,52 | 5,56 | 2,05 | 0,54 |
| 2. | Tyrozyna | 2,96 | 5,10 | 3,06 | 4,50 |
| 6. | Arginina | 2,38 | 2,05 | 4,23 | 22,05 |
| 7. | Fosfoetanolamina | 2,01 | 2,69 | 2,65 | 1,33 |
| 8. | Kwas beta amino masł. | 1,90 | 2,22 | 2,82 | 1,40 |
| 9. | Etanolamina | 1,37 | 1,08 | 2,26 | 0,99 |
| 10. | Tauryna | 1,22 | 0,19 | 0,10 | 0 |
| 11. | Glicyna | 1,07 | 7,05 | 9,60 | 4,95 |
| 15. | Fenyloalanina | 1,01 | 0,68 | 3,56 | 0,38 |
| 13. | Isoleucyna | 0,82 | 0,67 | 1,13 | 0,16 |
| 14. | Leucyna | 0,81 | 0,68 | 0,61 | 0,37 |
| 12. | Ornityna | 0,72 | 1,69 | 3,63 | 2,96 |
| 16. | Kwas cystynowy | 0,66 | 1,57 | 0,95 | 0 |
| 17. | Histydyna | 0,66 | 0,84 | 1,13 | 2,63 |
| 18. | Walina | 0,64 | 0,53 | 0,26 | 0, 28 |
| 19. | Alanina | 0,59 | 0,78 | 1,10 | 5,61 |
| 20. | Kwas glutaminowy | 0,52 | 0,86 | 0,44 | 0,3 2 |
| 21. | Glutamina | 0,38 | 0,41 | 0,98 | 0,51 |
| 22. | Asparagina | 0,32 | 9,93 | 0 | 0 |
| 23. | Tryptofan | 0,23 | 1,22 | 0,16 | 0 |
| 24. | Prolina | 0,20 | 1,03 | 0,20 | 0 |
| 25. | Seryna | 0,09 | 0,09 | 0,36 | 0,26 |
| 26. | Kwas asparaginowy | 0,03 | 1,01 | 1,68 | 0,80 |
| 27. | Treonina | 0 | 2,16 | 1,50 | 4,28 |
| 28. | Cytrulina | 0 | 1,03 | 0 | 0 |
| 29. | Kwas alfa amino masł. | 0 | 0,60 | 0,85 | 0 |
| 30. | Cystyna | 0 | 0,70 | 1,67 | 0, 74 |
| 31. | Histydyna 1m | 0 | 0,26 | 0 | 3,5 7 |
| 32. | Cystationina | 0 | 0,16 | 0,23 | 0 |
| 33. | Histydyna 2m | 0 | 0,16 | 0 | 0 |
| 34. | Carnosina | 0 | 0 | 0 | 0,51 |
| 35. | Histydyna 3m | 0 | 0 | 0 | 0,28 |
| Razem aminokwasy Total amino acids | 106,65 | 107,90 | 117,87 | 89,90 | |
| Aminokwasy + amoniak Amino acids + ammonia | 234,14 | 265,88 | 319,16 | 215,67 | |
| Amoniak—Ammonia / Aminokwasy—Amino acids | 1,19 | 1,46 | 1,70 | 1,39 |
objaśnienia w tabeli 1 explanations as in table 1
strona 110nosinę, natomiast nie stwierdzono kwasu alfa-adypowego, tauryny, kwasu cystynowego, proliny, seryny i kwasu asparginowego.
W 10 gramach mleczka pszczół krajowych stwierdzono w sumie 107 mikromoli wolnych aminokwasów, kaukaskich — 108, kraińskich — 118, a włoskich tylko 90. Stosunek amoniaku do wolnych aminokwasów wyrażał się dla kolejnych ras pszczół liczbami: 1,19, 1,46, 1,70 i 1,39. Mleczko pszczół kaukaskich zawierało wyjątkowo dużo proliny (9,93 mikromoli w 10 g). Natomiast mleczko pszczół włoskich charakteryzowało się rażąco małą zawartością lizyny i brakiem kwasu alfa-amino-adypowego, a bardzo wysoką zawartością argininy.
Uzyskane wyniki, wykazujące jakościowe i ilościowe różnice w zawartości wolnych aminokwasów w mleczku badanych ras pszczół, mogłyby stanowić potwierdzenie danych Mielničenki i Wawiłowa (1963) oraz Burmistrowa (1965), gdyby było wiadomo, że autorzy ci badali wolne aminokwasy, a nie aminokwasy białkowe.
Stosunkowo duże zróżnicowanie mleczka różnych ras pszczół pod względem ilości i jakości zawartych w nim wolnych aminokwasów, wynika zapewne głównie stąd, że zbieraczki jednej rasy mogą zbierać w przewadze pyłek z jednych gatunków roślin, zaś innej rasy — z innych, co stwierdziła Smaragdowa (1969). Wydaje się, że to właśnie różny pod względem składu wolnych aminokwasów pyłek może głównie decydować o zawartości tych związków w mleczku pszczelim. Nie wiadomo bowiem czy różne rasowo pszczoły, karmione tym samym pyłkiem potrafią produkować mleczko o różnym składzie wolnych aminokwasów. Gdyby tak było, musiałyby one posiadać różne zdolności uwalniania aminokwasów ze związków białkowych.
Możliwe, że wyższa sumaryczna zawartość wolnych aminokwasów w mleczku pszczół kraińskich, niż w mleczku pozostałych ras, decyduje w jakimś stopniu o wykazanym przez autorkę wcześniej (Król 1977) korzystnym wpływie środowiska tej rasy na wychowywane w nim matki pszczele, które odznaczają się większą masą ciała i większą liczbą rurek jajnikowych oraz dłuższymi i szerszymi jajnikami.
PODSUMOWANIE I WNIOSKI
W wyniku przeprowadzonych badań stwierdzono, że produkowane przez pszczoły karmicielki mleczko różni się pod względem liczby i ilości zawartych w nim wolnych aminokwasów, w zależności od roku i od rasy pszczół. Ogólna liczba wolnych aminokwasów w mleczku pszczelim wynosiła w 1985 roku 32, w 1986 — 27, a w 1987 — 21, zaś w mleczku pszczół rasy krajowej — 26, kaukaskiej — 33, kraińskiej — 29, a włoskiej — 25. Ogólna ilość wolnych aminokwasów w 10 g mleczka wynosiła 90 mikromoli w roku 1985, 86 — w 1986 i 140 w 1987, zaś dla pszczół rasy krajowej 107 mikromoli, kaukaskiej — 108, kraińskiej — 118 i włoskiej — 90.
strona 111Różnice w liczbie i ilości wolnych aminokwasów w mleczku pszczelim wynikają niewątpliwie z faktu, że zbieraczki różnych ras pszczół mogą przynosić do ula pyłek z różnych gatunków roślin oraz, że pożytki pyłkowe ulegają z roku na rok dużym wahaniom. Nie wiadomo natomiast czy pszczoły różnych ras mogą z tego samego pyłku produkować mleczko różniące się składem wolnych aminokwasów.
Można przypuszczać, że wyższa nieco ogólna zawartość wolnych aminokwasów w mleczku pszczół kraińskich decyduje w jakimś stopniu o udowodnionym wcześniej korzystnym wpływie środowiska tych pszczół na rozwój wychowywanych w nim matek pszczelich. Ostateczne wyjaśnienie tego zagadnienia wymaga jednak dalszych badań.
LITERATURA
Biłasz G.D., (1962) — Usłowija wyraščiwanija matok i nasledowanije priznakow u pčeł. Pčełowodctwo, 39 (4): 9—11
Burmistrowa N.D., (1965) — O naprawlenom izmienienii čisła jajowych truboček u matok. Pčełowodctwo, 85(6):15
Gromisz M., (1974) — Długość języczka pszczół oblatujących koniczynę czerwoną. Pszczeln. Zesz. Nauk. 38:91—106
Kączkowski J., (1985) — Biochemia roślin. A.II. PWN
Król A.,, (1974) — Wpływ rasy żywicielek i rasy poddanych larw na efektywność wychowu matek pszczelich. Pszczeln. Zesz. Nauk. (18(1):135—142
Król A., Bornus L., (1977) — Wpływ rasy rodziny wychowującej na cechy morfologiczne i anatomiczne matek pszczelich. Pszczeln. Zesz. Nauk. 21:95—114
Król A., (1981) — Frakcje w mleczku pszczół różnych ras. Pszczeln. Zesz. Nauk. 25:165—172
Mielničenko A.H.,, Burmistrowa N.D., (1963) — Controlled changes in the heredity of colonies and their biochemical bases. Comp. textes of Lect. XIX Congr. Apimondia in Praque 2:428—487
Mielničenko A.H., Wawiłow Ju. L., (1969) — O sodierżanii nukleinowych kisłot w matočnym mołočkie. XXII Mieżdunar. Kongr. po Pcełowodctwu, dokłady:94—102
Stein W.H., Moore S., (1954) — Deproteinisation of the blood plasma with pioric acid. J. Biol. Chem. 211—915
Smaragdowa N.P., (1963) — The food of the larvae of bee workers Apis mell. L., Apis mell. caucasica Gorb. and of their crossbreds Compl. texts of lecturs of XIX Congres of Apimondia in Praque 2:652—657
FREE AMINO ACIDS IN ROYAL JELLY OF FOUR BEE RACES
Anna Król
Summary
The contents of free amino acids in royal jelly of 4 bee races: Indigenous (A. m. mellifera L.), Caucasian (A. m. caucasica Gorb.), Carniolan (A. m. carnica Polm.) and Italian (A. m. ligustica L.) were studied in Pulawy (Poland) in 1985—1987. Significant differences in the number and content of the amino acids according to the year and race were found.
strona 112The total number of free amino acids in royal jelly ranged from 21 in 1987 to 32 in 1985, and from 25 in Italian bees to 33 in Carniolan ones. The content of the amino acids in 10 g of royal jelly ranged from 86 micromoles in 1986 to 140 micromoles in 1987, and from 90 micromoles in Italian bees to 118 micromoles in Carniolan ones. It is very likely that the differences result from the fact that field bees of different races can collect the pollen from various plant species and that pollen flows are varied in particular years. It is not clear, however, whether bees of different races are able to produce royal jelly from the same pollen but showing different content of free amino acids.
It appears that a slightly higher concentration of free amino acids in the royal jelly of Carniolan bees is, as it has been previously proved, to some degree responsible for a beneficial influence of the bee environment on the development of their queens. The problem needs, however, further investigations.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 105: „pszczlim” → pszczelim
- s. 106: „Bluat” → Eluat
- s. 106: „DOVEX” → DOWEX
- s. 107: „kaukasich” → kaukaskich
- s. 109, tab. 2: „Aminoacidis” → Amino acids
- s. 111, piśmiennictwo: „pioric” → picric
- s. 111, piśmiennictwo: „lecturs” → lectures
- s. 111, piśmiennictwo 2×: „Praque” → Prague
