LABORATORYJNE BADANIA WRAŻLIWOŚCI PSZCZÓŁ NA SZKODLIWE DZIAŁANIE PREPARATU SANMITE

tekst: Michał Gromisz, Zofia Gromisz

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XLI, 1997 — Michał Gromisz, Zofia Gromisz

strona 151

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XLI 1997

Michał Gromisz, Zofia Gromisz

Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa, ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy

Streszczenie

W roku 1995 przeprowadzono badania wrażliwości pszczół na działanie żołądkowe (144 próbki pszczół) i kontaktowe (36 próbek) preparatu Sanmite 20 WP, zawierającego w swoim składzie 20% substancji biologicznie aktywnej pirydabenu. Dawki pirydabenu po przekroczeniu średnio 1 µg na pszczołę prowadziły do wzrostu śmiertelności, od 10% do 95% pszczół. Dawki niższe, do 1 µg substancji czynnej, w istotny sposób przyspieszały śmiertelność pszczół; w warunkach laboratoryjnych ginęło ich 50% w ciągu 17-25 dni, podczas gdy pszczoły kontrolne ten pułap śmiertelności osiągały w 30 dniu. W działaniu kontaktowym skażone preparatem podłoże jeszcze po 24 dniach było śmiertelne dla 78% pszczół.

<u>Słowa kluczowe</u>: pestycydy, pszczoła miodna, toksyczność, pirydaben.

WPROWADZENIE

Na rynku pestycydów do niedawna zdominowanym przez preparaty nieselektywne pojawiają się coraz częściej takie, które są stosunkowo bezpieczne dla owadów pożytecznych. Klasyfikuje się je jako nieszkodliwe, gdy śmiertelność testowanych owadów pożytecznych jest mniejsza niż 25% lub mało szkodliwe gdy śmiertelność mieści się w granicach 25%-50% (Olszak 1995). Z doświadczenia wiemy, że doraźnie stwierdzona śmiertelność nie zawsze daje całościowy obraz skutków szkodliwego działania preparatów, co ma duże znaczenie w przypadku pszczoły miodnej. Działanie preparatu może bowiem mieć charakter chroniczny i odbijać się później ujemnie na zdrowiu rodziny pszczelej, obniżając jej zdolności produkcyjne (Gromisz 1977, 1985). Do podobnych efektów mogą prowadzić dawki subletalne preparatu (Boczek, Davies 1987). Poza tym dużą rolę może odgrywać zmienność wrażliwości pszczół wrodzonej i okresowej, a także wpływ otoczenia, jak to stwierdziliśmy w przypadku pyretroidów (Gromisz M., Gromisz Z. 1997).

W wybranej grupie preparatów selektywnych dopuszczonych u nas do stosowania w uprawach sadowniczych znalazł się między innymi Sanmite 20 WP. Jest to preparat roztoczobójczy, zawiera 20% pirydabenu, związku czynnego biologicznie. Działa kontaktowo, na roślinie powierzchniowo, jest przeznaczony

strona 152

do zwalczania przędziorków w uprawach sadowniczych oraz roztoczy z rodziny różnopazurkowców. Niszczy wszystkie ruchome stadia przędziorków. Stosuje się go w dawkach od 0,75 kg do 2,25 kg na ha, w stężeniu od 0,075% do 0,2%. Jest trujący dla pszczół: klasa I toksyczności, okres prewencji 3 godziny.

W niniejszej pracy podejmujemy ocenę wrażliwości pszczół na działanie żołądkowe i kontaktowe tego preparatu w warunkach laboratoryjnych.

METODYKA

Badania przeprowadzono w 1995 roku. Użyty do testowania preparat Sanmite 20 WP zawiera w swoim składzie 20% pirydabenu jako składnika biologicznie czynnego. Testy wrażliwości żołądkowej oparto na 144 próbkach pszczół, kontaktowe natomiast – na 36. Gradację stężeń preparatu w syropie lub czas wysychania nasączonej bibuły w teście kontaktowym traktowano jako kombinacje. Natomiast powtórzenia w poszczególnych kombinacjach odpowiadały liczbie rodzin pszczelich, z których pobierano do badań pszczoły. Do kompletowania próbek pszczół używano dwutlenku węgla. W laboratorium pszczoły przetrzymywano w cieplarkach w temperaturze 24-25°C.

Działanie żołądkowe. Preparat podawno w syropie cukrowym do klateczek (13x11x4,5 cm), w których zamykano po 20-30 pszczół (próbka). Po 24 godzinach zamieniano pokarm z preparatem na syrop bez preparatu, oznaczając wagowo spożytą jego porcję i dawkę substancji czynnej. Pszczoły grupy kontrolnej otrzymywały przez cały czas syrop czysty (1:1). Codziennie usuwano i liczono martwe pszczoły. W poszczególnych sześciu kombinacjach w każdej z czterech serii badań różnicowano stężenie preparatu w syropie według schematu podanego w tabeli 1.

Działanie kontaktowe. Pszczoły umieszczano po 10 w szalkach Petriego o średnicy 11 cm, wysłanych bibułą filtracyjną nasączoną 0,1% wodnym roztworem preparatu w ilości 1,5 ml. Po 1 dobie przetrzymywania pszczół liczono martwe osobniki. Testowanie rozpoczęto nakładając pszczoły na bibułę nasączoną przed 3 godzinami, następnie przed 24 godzinami i wreszcie przed 24 dniami. W grupie kontrolnej bibułę nasączano wodą destylowaną. Szalki z nasączoną bibułą do czasu nałożenia pszczół przetrzymywano w przewiewnej szopie.

Analiza statystyczna. Jako wskaźnik szkodliwego działania preparatu dla pszczół przyjęto poziom śmiertelności po upływie 72 godzin w teście żołądkowym i 24 godzin w teście kontaktowym, licząc od podania do klateczek pokarmu skażonego lub nałożenia owadów do szalek. W celu wyeliminowania wpływu naturalnego ubytku pszczół na wartość wskaźników szkodliwości, zastosowano przeliczenia według wzoru Abbotta:

strona 153

P = 100(P₀-c):(100-c)

gdzie:

P – odpowiada śmiertelności skorygowanej, P₀ – śmiertelności obserwowanej, c – śmiertelności stwierdzonej w grupie kontrolnej, wyrażonych w procentach.

Analizy zmienności wskaźników śmiertelności przeprowadzono na wartościach transformowanych, korzystając z wzoru Freeman’a-Tukey’a. W ocenie istotności różnic wykorzystano test Duncana, przyjmując poziom wiarygodności 0,05. Różnice istotne oznaczano literami alfabetu (nieistotne tą samą literą) na poziomie poszczególnych serii.

WYNIKI

W testowaniu szkodliwości żołądkowej preparatu Sanmite 20 WP pszczoły grup kontrolnych spożywały średnio po 74 mg syropu. Syropu skażonego preparatem pobierały pszczoły w tym czasie o wiele mniej, do 60-70% tej ilości przy najniższych stężeniach preparatu a przy najwyższych stężeniach poniżej 20%. Zróżnicowanie to nie polegało na stopniowaniu atrakcyjności skażonego syropu, ale na skutkach jego toksycznego działania, które zmniejszało liczbę pszczół-konsumentek przez ich przyśpieszoną śmierć. Pobieranie dawki substancji czynnej wzrastało bowiem ze stężeniem preparatu w syropie. Tej proporcji towarzyszył dynamiczny wzrost śmiertelności.

W ogólnej ocenie preparat Sanmite okazał się w działaniu żołądkowym wysoce toksyczny dla pszczół (tab. 1). Stężenia preparatu w syropie cukrowym od 0,003% do 0,2% umożliwiło zróżnicowanie dawek substancji czynnej, pirydabenu, od 0,3µg do 4,2µg w przeliczeniu na pszczołę. Odpowiadająca im śmiertelność narastała począwszy od zera do prawie 100%, zrazu nieznacznie, potem w przedziale dawek od 1µg do µ2 g z silnym wahaniem w granicach 10%-60%, i wreszcie po przekroczeniu tego przedziału – równomiernie z niewielkimi przyrostami, co zostało uwidocznione na rycinie 1 płynnym przebiegiem krzywej śmiertelności, prawie poziomym. Te duże wahania występują na poziomie średniej śmiertelności pszczół w skali możliwości toksycznych tego preparatu. W tym wąskim zakresie mogły się więc objawiać różnice wrażliwości pszczół poszczególnych prób na testowany preparat. Natomiast dawki substancji czynnej powyżej 2 µg działały w sposób na tyle silny, że różnice indywidualne cechy wrażliwości się nie ujawniły. Sądzimy, że w warunkach polowych zagrożenie tego preparatu dla pszczół, gdy to nastąpi, ma miejsce raczej w sferze zatruć średniego poziomu lub podtrucia. Stąd też są tu możliwe różne opinie co do oceny strat pszczelich.

Preparat Sanmite 20 WP w wyższych stężeniach już wkrótce po spożyciu wywoływał u pszczół objawy zatrucia. Sporo z nich osypywało się na dno klateczki i leżąc na grzbiecie ślamazarnie poruszało nóżkami. Po upływie doby

strona 154

znajdowano wśród nich osobniki martwe i jeszcze żyjące, ale z pozoru nie różniły się one między sobą. W tym stanie odrętwienia przeżywały nieraz do kilku dni. Część z nich ginęła, niektóre zaś odzyskiwały zwykłą ruchliwość. Przy niższych stężeniach preparatu w syropie, co równało się najniższym dawkom substancji czynnej, przemiany takie były liczniejsze (ryc. 2).

W naszych badaniach bardzo małe dawki substancji czynnej, odpowiadające stężeniom preparatu w syropie rzędu 0,003- 0,006%, nie przynosiły praktycznie istotnego zagrożenia pszczołom, bo śmiertelność po 72 godzinach była niewielka (poniżej 10%). Lecz preparat w tych śladowych dawkach nie był całkowicie obojętny dla zdrowia pszczół. Płaciły one potem skróceniem życia, w laboratoryjnych warunkach na niebagatelną skalę (tab. 2).

W wrześniu i październiku 1995 roku przeprowadzono w 3 seriach pilotażowe badania szkodliwości kontaktowej preparatu Sanmite 20 WP, użytego w stężeniu 0,1%. Czas wysychania bibuły skażonej przed nałożeniem na nią pszczół różnicowano do trzech godzin (okres prewencji), jednego dnia i 24 dni. W wyniku 24-godzinnego kontaktu ginęły wszystkie lub prawie wszystkie pszczoły:

3 godziny wysychania: 95% martwe, 5% leżące z oznakami życia,

1 dzień wysychania: wynik identyczny jak w poprzedniej serii,

24 dni wysychania: 78,3% martwe, pozostałe niezdolne do życia.

W grupie kontrolnej wszystkie pszczoły przeżywały pierwszą, a potem następną dobę przetrzymywania w szalkach, kiedy to na skażonej roztworem preparatu bibule ginęły resztki pszczół. Są to wskazówki, że Sanmite w działaniu kontaktowym jest również niebezpieczny dla pszczół, tak jak jest skuteczny w zwalczaniu szkodników, przeciw którym się go stosuje.

WNIOSKI

W stosunku do pszczoły miodnej preparat Sanmite 20 WP wykazuje wysoką toksyczność w działaniu żołądkowym i kontaktowym. Przewidziany dla niego 3-godzinny okres prewencji jest stanowczo za krótki.

Dawki substancji czynnej tego preparatu, pirydabenu, po przekroczeniu 1 µg na jedną pszczołę, prowadzą do dużego wzrostu śmiertelności pszczół. Natomiast dawki subletalne (do 1 µg) przyspieszają w istotny sposób ich śmiertelność.

Właściwości selektywne działania preparatu Sanmite, jako podstawa bezpieczeństwa owadów pożytecznych, nie potwierdzają się w stosunku do pszczoły miodnej.

strona 155

Tabela 1 Wrażliwość pszczół na toksyczne działanie żołądkowe preparatu Sanmite 20 WP. Liczba powtórzeń w kombinacji = 6 próbek (rojów). Bee sensitivity in the oral toxicity testing of Saminte 20 WP. Number of repetitions in combination samples collected from 6 colonies.

Seria / Serial number Stężenie %% preparatu w syropie (kombinacja) / Concentration of the agent in syrup (per mill) (combination) Spożycie syropu w mg na pszczołę / Syrup consumption in mg/bee Dawka s.a.: pirydaben µg na pszczołę / Dose of a.i.: pirydaben (µg/bee) Śmiertelność pszczół po 72 godz. / Mortality rate after 72h (per/ mill)
06.09.95 0,2 11,80 a 4,205 95,44 e
0,15 15,51 a 3,984 89,82 e
0,1 13,08 a 2,329 71,29 d
0,05 16,42 a 1,458 45,04 c
0,025 27,40 b 1,224 24,51 b
0 84,06 c 0 0 a
13.09.95 0,1 11,61 a 2,000 34,49 b
0,075 13,52 a 1,761 38,38 b
0,05 19,27 ab 1,672 31,36 b
0,025 26,24 ab 1,105 8,98 a
0,0125 36,82 b 0,789 8,26 a
0 56,70 c 0 0,48 a
20.09.95 0,05 15,08 a 1,313 53,58 d
0,0375 18,53 ab 1,212 29,58 c
0,025 31,26 bc 1,411 17,51 bc
0,0125 40,40 c 0,879 5,93 ab
0,00625 41,18 c 0,445 10,00 abc
0 66,92 d 0 0,08 a
03.10.95 0,175 10,83,a 3,348 92,46 c
0,125 12,63 a 2,798 80,67 bc
0,0875 12,76 a 2,003 66,33 b
0,0625 15,00 a 1,669 66,80 b
0,003125 59,89 b 0,333 0,86 a
0 88,14 c 0 0,18 a
strona 156
wykres liniowy

Ryc. 1 Dawki substancji czynnej (ng na pszczolę) preparatu Sanmite 20 WP i śmiertelność pszczół (ubytki naturalne pszczół wyeliminowano). Does of the active ingredient (ng/bee) of Sanmite 20 WP versus the mortality rate (natural losses of bees were excluded).

wykres słupkowy skumulowany (do 100%)

Ryc. 2. Zmiany w kwalifikacji zdrowotności pszczół w okresie 4 dni po zatruciu preparatem Sanmite 20 WP w stężeniu 0,12%, 0,06% i 0,003%. Alterations in the health state of bees 4 days after Sanmite 20 WP treatment at 0.12%, 0.06% and 0.003% concentrations.

strona 157

Tabela 2 Przyspieszenie śmiertelności pszczół w działaniu żołądkowym preparatu Sanmite 20 WP użytego w niskich stężeniach (0,00625% – 0,025%) średnie z 4 serii badań. The longevity of bees treated with Sanmite 20 WP (at concentrations of 0.00625% to 0.025%). Means of 4 experimental series.

Dawka substancji czynnej w µg/pszczołę. Dose of the active ingredient (µg/bee) Liczba dni do ubytku. Morality rate (days after treatment).: 25% pszczół / 25% bees Liczba dni do ubytku. Morality rate (days after treatment).: 50% pszczół / 50% bees Liczba dni do ubytku. Morality rate (days after treatment).: 75% pszczół / 75% bees Istotność różnic w porównaniu z grupą 0. Significant differences in comparison to control values.
1,105 – 1,411 9,0 17,5 24,2 na 3 tak 3
0,789 – 0,879 12,3 20,5 27,6 na 2 tak 2
0,333 – 0,445 16,1 24,6 32,2 na 2 tak 1
0 22,0 29,6 37,7 –

LITERATURA

Boczek J., Davies R. (1987) – Wpływ subletalnych dawek pestycydów na owady. Wiad. Entomol., 7(1-2):39-44.

Gromisz Z. (1977) – Toksyczność pestycydów dla pszczół. Entomologia a intensyfikacja rolnictwa, PWN, Warszawa- Wrocław, s.56-62.

Gromisz Z. (1985) – Wpływ podtrucia pszczół pestycydami na ich długowieczność. Pszczelarstwo, 36(5-6):16-17.

Gromisz Z., Gromisz M. (1993) – Z laboratoryjnych badań toksyczności syntetycznych pyretroidów dla pszczół. Pszczeln. Zesz. Nauk., 37:145-152.

Olszak R.W. (1995) – Zagrożenia, problemy i tendencje w ochronie roślin sadowniczych przed szkodnikami. Ogólnopolska Konferencja Ochrony Roślin Sadowniczych. Skierniewice, 1-2 lutego 1995 r., str. 10-16.

LABORATORY TESTING OF THE HARMFUL EFFECT OF SANMITE IN BEES

Michał Gromisz and Zofia Gromisz

Summary

In 1995, the sensitivity of bees to oral and contact toxicity of Sanmite 20 WP was tested on 144 and 36 bees, respectively. This agent comprised 20% of piridabene ( biologically active ingredient)

strona 158

Doses of piridabene higher than 1 µg per bee increased the rate of mortality by 10% to 95%. Doses comprising 1 µg of the agent or less substantially increased the rate of mortality of bees; under laboratory conditions about 50% of bees died during 17 to 25 days whereas control bees attained this mortality rate during 30 days. In the contact toxicity testing the base contaminated with the agent caused a 78% mortality rate in bees even after 24 days.

Variations in the response of bees to oral intoxications with selected pyretroids

<u>Keywords</u>: Pesticides, honey-bee, toxicity, pirydaben.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 152: „podawno” → podawano
  • s. 153: „µ2 g” → 2µg
  • s. 154: „W wrześniu” → We wrześniu
  • s. 155, tab. 1: „Saminte” → Sanmite
  • s. 156, ryc. 1, oś X: „ng/pszczołe” → ng/pszczołę
  • s. 156, ryc. 1, oś X: „1600, 2000″ → 1800, 2000
  • s. 156, ryc. 1: „pszczolę” → pszczołę
  • s. 156, ryc. 1: „Does” → Doses
  • s. 157, tab. 2: „Morality” → Mortality

Podobne wpisy