MORFOMETRYCZNE BADANIA KRAJOWEJ PSZCZOŁY MIODNEJ Apis mellifica L.
tekst: Leon Bornus, Antoni Demianowicz, Michał Gromisz
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok X, 1966 — Leon Bornus, Antoni Demianowicz, Michał Gromisz
strona 1PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK X, NR 1—2—3—4 MAJ 1966
Apis mellifica L.
Leon Bornus, Antoni Demianowicz, Michał Gromisz
Zakład Pszczelnictwa I. S.
WSTĘP
Człowiek obcujący od tysięcy lat z pszczołą musiał prawdopodobnie już bardzo dawno zauważyć, że istnieją różnice między jej populacjami w różnych strefach geograficznych. Okazji do takich obserwacji miał dostatecznie dużo, bo historia powszechna, a w ostatnim stuleciu żywiołowo rozwijające się badania archeologiczne podają informacje o częstych wędrówkach całych ludów na tereny bardzo odległe, co nawet w zestawieniu z dzisiejszymi naszymi możliwościami podróżowania budzić musi podziw. Od obserwacji przeszedł z czasem człowiek do stystematycznego opisu różnych ras pszczół, określając przy tym ich zasięg geograficzny i precyzując metody charakteryzowania odrębności rasowych. Szczególnie w ostatnich dziesięcioleciach rozwinęły się badania morfologiczne pszczół, stawiając gatunek ten w rzędzie najlepiej opisanych. W oparciu o różnice cech fizycznych i biologicznych wyłoniono kilka odrębnych podgatunków. Lista natomiast ras pszczół, jako kolejnego stopnia w systematyce powiększa się prawie z każdym rokiem, często na podstawie dobrze udowodnionych różnic w populacjach, fizycznych lub biologicznych. Na skutek zastosowania różnych kryteriów podziału na rasy w posługiwaniu się jednostkami systematycznymi w zakresie pszczół powstał zamęt. Podstawę oceny zasięgu terytorialnego ras pszczół stanowiły i dotychczas stanowią z reguły dorywcze badania próbek gromadzonych przez naukowców przypadkowo i dość często w ilości bardzo skromnej, od kilku do kilkunastu sztuk. Pewną poprawę w tym zakresie daje się zauważyć w ostatnim okresie, bowiem masowe badania powoli znajdują uznanie powszechne.
W opinii polskich pszczelarzy przeważa pogląd, że na terenie naszego kraju występuje kilka ras pszczół. Granice ich zasięgu określano z konieczności prowizorycznie. Ogólnie twierdzono, że na północy kraju występuje Apis mellifica lechceni, w województwie białostockim — A. m.
strona 2
silvarum, w centrum natomiast — A m. mellifica, a na południu — A. m. carnica. Dowodów ścisłych ani na istnienie tych ras ani na ich taki czy inny zasięg terytorialny nie było. Z rozważań nad tym problemem wynikła myśl pełnego scharakteryzowania populacji pszczoły krajowej, przy postawieniu wysokich wymagań w zakresie metody opisu typów pszczoły. Zdecydowaliśmy się nie ograniczać badań do występowania u nas poszczególnych typów pszczoły w oparciu o gromadzone wybiorczo próbki i charakterystykę ich poprzez porównywanie niektórych tylko cech fizycznych. Pragnieniem naszym było poznać wewnętrzne podobieństwa i zarazem odrębności populacji pszczoły krajowej i to w powiązaniu z dokładną analizą lokalizacji ewentualnie wyodrębnionych grup. Spodziewano się przy tym, że z badań wyniknie podstawowy materiał do zasadniczej regulacji organizacji hodowli zarodowej pszczół w kraju. Trudności w pracy były bardzo duże. Z jednej strony brak było przykładu takich badań, w których pszczoła byłaby opisywana jako typ a nie tylko poprzez dwie lub trzy cechy oddzielnie analizowane. Gromadzenie próbek tak wielkiego zbioru również nie było łatwe. W zakresie analizy ogólnej decyzja nasza ograniczała się do wyboru z metod matematycznych takiej, która w antropologii i demografii uchodzi za najnowszą i jednocześnie najbardziej precyzyjną. W gromadzeniu próbek, pomiarach biometrycznych i opracowaniu statystyczno-matematycznym wysiłek rozłożono na kilka lat i dzięki temu można było olbrzymią tę pracę zrealizować. Zakres wykorzystania wyników pracy dla praktyki przedstawiał się w fazie początkowej dość niejasno. Po zakończeniu zorientowano się, że wyniki przede wszystkim praktyce służą. Na podstawie tej pracy korygujemy granice dawniej ustalonych stref hodowlanych, dajemy wskaźniki wartości cech fizycznych pszczoły dla każdej strefy zosobna, eliminujemy z pomiarów cechy nieróżnicujące, upraszczamy metodę pomiarów i obliczeń oraz dajemy łatwą metodę wykrywania krzyżówek pszczół.
LITERATURA
Minęło ponad 30 lat od chwili oznaczenia gatunku pszczoła (Apis mellifica) przez Linneusza w 1761 r. zanim doszło do pierwszego wyodrębnienia jej podgatungu (subspecies), na terenie Afryki: Apis mellifica adansonii (Latr. 1804 r.) W niecałe dwadzieścia lat później (1822 r.) Escholz wyodrębnił nowy podgatunek pszczoły — A. m. capensis, która zamieszkuje południowe tereny Afryki. Na dalsze równorzędne oznaczenia trzeba było czekać sto lat. W 1906 r. Buttel — Reepen wyróżnił pszczołę Hiszpanii, Sycylii i północnej Afryki jako podgatunek A. m. intermissa. Wreszcie w roku 1929 Skorikow oznaczył podgatunek A. m. meda, w skład
strona 3którego włączył wcześniej oznaczone rasy geograficzne: fasciata, syriaca, cypria, remipes. Do tych zalicza się też później oznaczone typy: pszczołę perską i pszczołę anatolską.
Europę środkową, w obrębie której interesuje nas różnicowanie się pszczoły, zamieszkuje A. mellifica L. (1761), w Anglii nazywana od 1663 r. (Ray) domestica. Jak dotychczas rozróżnia się tu rasy lokalne, biorąc pod uwagę głównie ich zasięg geograficzny a czasem odrębności cech biologicznych względnie niektórych fizycznych. Do tych ras należą: lechceni — But.-Reep. 1906, nigra — Kramer 1898, carnica — Pollm. 1879, ligustica — Spin. 1808, caucasica — Gorbaczew 1910, silvarum — Ałpatow 1935 i uralska pszczoła — Dulkin 1953.
Goetze (1964) na mapce rozmieszczenia ras pszczół w Europie zaznacza na przeważającym terenie Polski siedlisko A. m. mellifica a na południe od krzywej linii: Tarnów — Częstochowa — Opole — Nysa siedlisko A. m. carnica. Zarówno miejsce wrzosówki (A. m. lechceni) jak i pszczoły leśnej (A. m. silvarum) zaznaczone są bardzo daleko od granic naszego kraju (Skandynawia i północ Białorusi). Nie znaleźliśmy innych publikacji, które traktowałyby o rasach pszczół na terenie Polski. Można tu jedynie mówić o pracach zajmujących się zróżnicowaniem pszczoły krajowej pod względem wybranej cechy, np. długości języczka (Gromisz — 1963) lub wielkości jej ciała (Bornus, Gromisz — 1963). Obaj autorzy określili w Polsce dokładnie zasięg geograficzny (południkowy) pszczół krótko — względnie długojęzycznych lub małej czy wielkiej pszczoły.
Z rozwojem badań nad rasami pszczół sięgano do porównań coraz to innych ich cech biologicznych lub fizycznych. Z zakresu cech biologicznych najczęściej porównywano skłonność do rójki, trzymanie się plastra, złośliwość, sposób sklepienia komórek z miodem (sucho, mokro), zdolność do rozwoju siły i odporność na niesprzyjające warunki zimowania. Spośród rzadkich cech biologicznych autorzy brali do porównania: sposób ułożenia plastrów (budowa ciepła lub zimna, Alber 1952), przystosowanie do wykorzystania konkretnego pożytku (wrzos — Lunder 1953), wyjątkowo silne kitowanie gniazda albo zapylanie koniczyny czerwonej (Ałpatow — 1948).
W zakresie cech fizycznych możliwości były większe i badania rozwinęły się tu intensywniej i w sposób bardziej precyzyjny. Do podstawowych cech branych pod uwagę przy wyodrębnianiu ras pszczół zalicza się dotychczas kolor pancerza robotnic, wielkość ich ciała, użyłkowanie przedniego skrzydła tychże robotnic oraz długość ich języczków. Do cech badanych dodatkowo przez niektórych naukowców zaliczyć trzeba: 1) rodzaj uwłosienia ciała pszczoły (Goetze — 1940), 2) różnice w budowie organów płciowych trutni (Goetza — 1940), 3) wielkość komórek budowanych
strona 4plastrów (Michajłow — 1928), 4) wielkość poszczególnych członów tylnego odnóża (Ałpatow — 1928), Koleśnikow — 1960), 5) długość i anomalia w budowie żądła (Kolesnikow — 1960), 6) pojemność wola (Vlatkovic — 1959), 7) powierzchnia lusterka wojskowego, 8) liczba rureczek jajnikowych u matek (Sekcziejew — 1965), 9) długość członów czułka (el Banby — 1965). Niektórzy autorzy podają pomiary ponad trzydziestu fizycznych cech robotnic, co może być tłumaczone jedynie usilnym poszukiwaniem cechy najlepiej wyróżniającej odrębność rasową populacji.
Poza cechami jako takimi obliczano często stosunek między dwiema wartościami, wyrażając je liczbą nazywaną przeważnie indeksem. Największe znaczenie w wyodrębnianiu ras pszczół uzyskał indeks kubitalny na przednim skrzydle robotnicy. Czasem poszukiwania wydawały się zbyt drobiazgowe, jak np. stosunek do siebie poszczególnych członów wargi dolnej (mentum, submentum, głossa, flabellum), albo wzajemny stosunek członów tylnego odnóża itp. Wyjątkowo dużo indeksów w pomiarach pszczół zastosował Kolesnikow (1960) i el-Banby (1965).
Metoda bezpośrednich pomiarów cech morfologicznych jest poza małymi wyjątkami jednakowa dla wszystkich znanych nam badań. Do wyjątków należy mierzenie długości języczka robotnic (głosometrem specjalnym albo pod mikroskopem), określanie wielkości pszczoły (wielkością tułowia — Goetze albo sumą szerokości 2-ch tergitów — Michajłow) oraz wyrażanie indeksu kubitalnego różnym wskaźnikiem (procentowy — Skorikow i Ałpatow albo poprzez iloraz dwu długości — Goetze).
Podstawą różnicowania badanych populacji pszczół stanowiły dawniej różnice średnich arytmetycznych dla cech uznanych przez autorów za ważne. Z czasem zastosowano tu metody statystyczne i na ich podstawie określano istotność różnic w uzyskanych wynikach jakiejś cechy między dwiema populacjami pszczół.
Metodę matematyczną w badaniach biometrycznych pszczół zastosował pierwszy Chochłow (1916) ale w odniesieniu jedynie do długości języczka robotnic kilku ras. Dopiero Michajłow (1931) potraktował populację pszczół jako typ o wielu zmiennych i do analizy zastosował metodę matematyczną Pearsona.
Ograniczył się jednak do porównania kilku zaledwie populacji.
MATERIAŁ I METODYKA
Gromadzony do badań morfologicznych materiał miał w naszym założeniu przedstawiać dużą wartość reprezentatywną dla całej populacji pszczoły krajowej. W stosunku do niej pragnęliśmy się wypowiedzieć
strona 5i dlatego szukaliśmy takiego sposobu wytypowania pasiek, aby rozlokowane były na terenie kraju według jakiejś regularnej siatki. Ustalono 4 pasy w kierunku południkowym i 4 w kierunku równoleżnikowym, w obrębie których należało poszukiwać pasiek gotowych służyć nam próbkami pszczoły (ryc. 1). Decydowaliśmy się na pobieranie pszczół o jednolitej barwie

szarej lub ciemno szarej, zabezpieczając się w ten sposób przed gromadzeniem pszczół zbastardowanych, z domieszką ras obcych importowanych z południa Europy. Chodziło nam o charakteryzowanie pszczoły miejscowej, tubylczej, mającej jak najdłuższy związek bytowy z miejscowymi warunkami przyrodniczymi. Biorąc po 3 próbki z każdej pasieki, po jednej z trzech wytypowanych rodzin, spodziewaliśmy się znaleźć klucz do określenia, w których pasiekach występuje bardziej ujednolicony typ pszczoły. Przyjęliśmy, że taki typ pszczoły jest na tym terenie bardziej pierwotny. Pragnąc zabezpieczyć sobie do pomiarów w każdej próbce 100 osobników pobieraliśmy za pośrednictwem pracowników służby rolnej 12—150 robotnic z każdego wytypowanego pnia. Wychodząc z ogólnej statystyki
strona 6pasiek w kraju zaplanowaliśmy zgromadzenie 675 próbek z miejscowości położonych z dala od większych miast i rozbudowanych szlaków komunikacyjnych przypuszczając, że znajdziemy tam pszczoły najmniej wymieszane z obcymi. W rezultacie zebraliśmy 450 próbek z czego do badań z różnych względów włączono 389.
Gromadzenie materiału rozciągało się na 3 lata, od 1957 do 1959 r. Dążąc do wyeliminowania różnic spowodowanych zmiennością sezonową, (Michajłow — 1927) zdecydowaliśmy się na pobieranie próbek jedynie w miesiącu sierpniu.
UTRWALANIE MATERIAŁU
Żywe pszczoły pobrane z pasiek przesyłano do laboratorium w Skierniewicach w specjalnych pudełkach drewnianych o wymiarach 10×8×4 cm, w których znajdował się zwykle pokarm, plasterek miodu lub kandi. Po odebraniu z poczty ewidencjonowano każdą próbkę, notując datę pobrania, miejscowości, z której pochodziła i adres właściciela. Następnie pszczoły zabijano przez zanurzenie we wrzącej wodzie, gdzie przetrzymywano je przez 2 minuty, a potem przesuszano krótko na bibule i w końcu umieszczano w 75% alkoholu etylowym. Zabijanie robotnic w wodzie wrzącej prowadzi do maksymalnego wyciągnięcia przez nie języczków i utrwalenie tej długości. Doświadczalnie udowodniono (Gromisz — 1961), że czas gotowania pszczół przez 2 minuty daje takie same wyniki jak 5 minutowe gotowanie zalecane przez Skorikowa.
Spośród cech fizycznych pszczoły wybraliśmy do pomiarów takie, które wydają się najbardziej zmienne wśród ras a jednocześnie wartość ich da się wyrazić ścisłą miarą i ponadto mogą mieć największe znaczenie praktyczne przez związek z pracą robotnicy względnie służąc dokładnemu opisowi lini hodowlanych.
POMIARY
Wielkość pszczoły charakteryzowano za Michajłowem (1927) pośrednio poprzez sumę szerokości 3 i 4 tergitu odwłokowego, przyjmując ich kolejność według Snodgrassa (1956). Szerokość tergitów mierzono mikrometrem pod mikroskopem (ryc. 2). Oddzielanie tergitów od korpusu robotnic nie przedstawiało trudności, natomiast ich księżycowe wygięcie przeszkadzało w ułożeniu na szkiełku przedmiotowym. Dla ułatwienia pracy tergit trzeci przecinano za linią środkową i szerokość mierzono obok cięcia a z tergitu 4 wycinano środkowy pasek szerokości ca 4 mm i mierzono
strona 7po linii środkowej tegoż paska. Przez zróżnicowanie cięcia zabezpieczaliśmy się przed myleniem tergitu 3 z 4, które w analizie barwy były oddzielnie opracowywane.
Wargę dolną najpierw oddzielano igłami preparacyjnymi od kompleksu labialno-maksylarnego a następnie umieszczano w wodzie na szkiełku

przedmiotowym. Po nałożeniu szkiełka przykrywkowego mierzono pod mikroskopem przy powiększeniu × 15 z dokładnością do 0,5 podziałki mikrometru okularowego. Za pełną długość języczka przyjęto sumę submentum, mentum i glossa z flabellum.
Sternit z największymi lusterkami, a zatem 4 według oznaczenia Snodgrassa (1956), poddawano przez 20 minut działaniu 10% roztworu Na OH w celu zmiękczenia i łatwego oczyszczenia, przez co uzyskiwano jasne granice powierzchni lusterek woskowych. Szerokość sternitu mierzono pod mikroskopem po najdłuższej linii poprzez prawe lusterko (ryc. 2) a dla obliczenia powierzchni lusterka mierzono jego najdłuższą oś podłużną i najdłuższą poprzeczną. Po uzyskaniu wyników stosowano
wzór Bornusa (1960) : P = 88/100 (π · ab/4)
Długość przedniego skrzydła mierzono zgodnie z przyjętą przez większość naukowców metodą, po linii najdłuższej a jego szerokość w najszerszym miejscu jak to wskazuje ryc. 2. Skrzydło jest dość długie i nie mieści się w polu widzenia przy obiektywie × 3, mierzono zatem oddzielnie dwa odcinki a następnie sumowano wyniki.
Indeks kubitalny według Ałpatowa (1948) wyrażony jest stosunkiem procentowym odcinka krótszego do dłuższego i ten sposób uznaliśmy dla dokładnego wyrażania tego wskaźnika za korzystniejszy od metody Goetze (1930), który odcinek krótszy przyjmuje za 1 i mierzy jego wielokrotność na odcinku dłuższym komórki kubitalnej. Obraz skrzydła projektowano na specjalny ekran, gdzie przerysowywano układ żyłek na papier a następnie linie mierzono podziałką o skali 0,5 mm.
Liczenie haczyków na tylnym skrzydle jest uciążliwe i łatwo tu o pomyłki. Dla ułatwienia obliczeń na szkiełko nałożono specjalnie sporządzoną siatkę, dzięki której pod mikroskopem brzeg skrzydła z haczykami podzielony został na odcinki. W znacznym stopniu usuwało to możliwość pomyłek w liczeniu haczyków.
Barwę pszczoły robotnicy określaliśmy z ogólnego obrazu 3 i 4 tergitu odwłokowego, przy okazji mierzenia ich szerokości. Przyjęliśmy tu następujące oznaczenia: 1) pszczoła szara lub ciemno szara, 2) pszczoła brązowa lub ciemno brązowa i 3) pszczoła ciemna, tzn. prawie czarna.
Poza tym określano stopień rozjaśnienia przedniej strony tergitów, to znaczy części przykrytej. Rozjaśnienie to występuje równolegle do długości tergitu ale nie zawsze w tej samej szerokości. Mierzono zatem szerokość tergitu i szerokość jego pasa ciemniejszego. Przeważnie pracę tę wykonywał jeden laborant.
Po przeliczeniu podziałek mikrometrycznych na wartości miary i po pierwszym uporządkowaniu materiału przystąpiono do obliczeń dla każdej
strona 9populacji (próbki) oddzielnie: 1) średniej arytmetycznej, 2) średniego błędu średniej i 3) współczynnika zmienności ale stale w zakresie jednej badanej cechy.
W niektórych przypadkach sięgnięto do analizy wariancji, szczególnie przy ocenie istotności różnic wartości określonej cechy między mniejszymi lub większymi grupami rojów z różnych rejonów.
Dla oceny całej krajowej populacji pszczoły, jej wewnętrznych podobieństw i zróżnicowań należało sięgnąć do którejś z metod matematycznych. Zmienność cech nie jest równoległa a gdyby nawet taką zbieżność dało się zaobserwować, to i tak należałoby posłużyć się jakąś metodą statystycznie matematyczną, która dostarczyłaby na to dowodu. Poważną trudność w naszym przypadku stanowił fakt, że roje charakteryzowane były 8 cechami zmiennymi, wyrażonymi w niejednakowych jednostkach długości, powierzchni, w stosunkach procentowych lub w liczbach. Po porównaniu kilku metod analizy matematycznej, znanych w antropologii i taksonomii zdecydowaliśmy się na zastosowanie metody dendrytów, opracowanej przez matematyków z Wrocławia (Perkal — 1955, Florek i inni — 1951).
Metoda dendrytów polega na swoistym uporządkowaniu materiału badanego przez określanie podobieństw między podmiotami zbiorowości na podstawie wielu oznaczanych cech. Podstawową jednostką w naszych badaniach jest rój, reprezentowany przez średnie z oznaczeń ca 100 robotnic. Bardzo zróżnicowane wskaźniki cech, jak mm, mm², liczby bezwzględne i liczby stosunkowe metoda dendrytów sprowadza do wspólnej płaszczyzny umownej, co w następstwie umożliwia porównywanie jednostek. Zastosowano tu wzór (x — x̄)/S, w którym x̄ oznacza średnią arytmetyczną dla całej populacji krajowej, x = średnią matematyczną dla określonej jednostki a S — średnie odchylenie (dyspersję). Po podstawieniu uzyskanych w badaniu wartości cech pod wymieniony wzór otrzymujemy wynik w granicach od − 3 do + 3. Kilka wyników przekroczyło te granice. Dzięki temu z danych różnej wielkości i różnego miana otrzymujemy unormowane wartości cech, nadające się do porównania ze sobą. Porównań dokonujemy oddzielnie dla każdej cechy tylko między dwiema jednostkami, ustalając w wyniku stopień ich podobieństwa (odległość). Pragnąc z kolei zorientować się, jakie określona jednostka ma podobieństwo do wszystkich podmiotów zbiorowości, porównujemy ją z każdą następną z osobna i obliczamy oddzielnie dla wszystkich możliwych par stopień podobieństwa (odległość). Tok obliczania dla każdej z 8 badanych cech wygląda następująco: Na przykład cecha unormowana wielkości pszczoły dla roju nr 1 wynosi:
strona 10(x₁ — x̄)/S = (4,991 — 4,850)/0,096845 = + 1,456 (ze znakiem dodatnim),
a dla roju nr 241:
(x₂₄₁ — x̄)/S = (4,826 — 4,850)/0,096845 = − 0,248 (ze znakiem ujemnym).
W dalszej kolejności obliczamy wartości różnic poszczególnych cech unormowanych pomiędzy obu tymi rojami i otrzymane wyniki sumujemy, nie biorąc pod uwagę znaków plus i mius (sumujemy bezwzględne wartości różnic). Niżej przytoczono uproszczony przykład obliczeń, ale nie dla 8 lecz tylko dla 3 cech: wielkości pszczoły, długości języczka i szerokości IV sternitu:
[(+ 1,456) — (− 0,248)] + [(+ 0,416) — (− 0,083)] + [(− 2,143 — (− 1,280)] = 3,065
Suma 3,065 jest w tym przypadku symbolem podobieństwa (odległością) między rojem nr 1 i rojem nr 241, obliczoną na podstawie analizy tylko trzech cech. Przy uwzględnieniu w obliczeniach 8 cech, jak to robiono w niniejszej pracy, odległość między tymi dwoma rojami wynosi 6,286. Suma ogólna jest w tym przypadku symbolem podobieństwa (odległości) między rojem 1 i rojem 241. Rój pierwszy, wyjściowy porównujemy w ten sam sposób z następnymi, uzyskując coraz inne sumy ogólne, charakteryzujące za każdym razem inną odległością między parami. Po uzyskaniu 388 porównań (na 389 badanych próbek) możemy następnie ułożyć z sum ogólnych szereg wzrastający, który pozwala na określenie, do jakiego roju nr 1 jest najbardziej podobny i w jakiej odległości podobieństwa znajdują się kolejno następne roje. Jest to dopiero zakończenie obliczeń dla próbki nr 1. Taki sam tok obliczeń obowiązuje dla wszystkich próbek badanych. Skorzystanie z usług elektronowych maszyn matematycznych w takiej sytuacji staje się koniecznością. Uporządkowany w ten sposób materiał nadaje się do sporządzania dendrytu. Dendryt przedstawiany jest jako schemat rysunkowy. Rysunek zaczyna się od dowolnie dobranej próbki i następnie w ściśle określonym oddaleniu umieszcza się kolejno następne jednostki badane, najbardziej do siebie zbliżone w typie. Odstępy na naszym dendrycie przyjęliśmy na 1 cm równy 1 jednostce liczbowej z sum ogólnych, które obejmują wszystkie cechy normowane. Następne jednostki nanoszono na linię pionową dendrytu, ale zdarzyło się, że wypośrodkowane podobieństwa nie zezwalały na ich umieszczenie na linii pionowej schematu. W takim przypadku jednostkę nanoszono na linię boczną, tworząc odgałęzienia. Po umiejscowieniu wszystkich jednostek zbiorowości powstał pełny schemat, nadający się do analizowania całej populacji. Dalsze wyjaśnienia posługiwania się metodą dendrytów zostaną podane w wynikach, przy omawianiu badanego materiału.
strona 11WYNIKI
Wielkość pszczoły. Suma III i IV tergitu odwłokowego, charakteryzująca wielkość pszczoły, wynosi średnio dla populacji pszczoły w kraju 4,850 mm, przy rozpiętości średnich dla rojów 4,447 — 5,098 mm. Większość badanych rojów wykazuje wartość w granicach dużo mniejszych, bo zaledwie od 4,720 do 5,000 mm. W tej grupie mieści się 337 rojów, co stanowi 86% badanej liczby (tabl. 1).
Współczynnik zmieności tej cechy w obrębie rojów mieści się w granicach od 1,4 do 6,5% w grupie, która objęła 60% rojów wahania te nie przekraczały przedziału 2,0 — 3,5%. Niewielka grupa 33 rojów ze współczynnikiem zmienności 5,8 — 6,7% wyodrębnia się w szeregu statystycznym, deformując jego normalny kształt (tabl. 2). W poszukiwaniu jednolitych względnie upodobnionych grup lokalnych pszczoły zestawiono wyniki pomiarów wielkości z pochodzeniem terenowym próbek. Okazało się, że najwyraźniej wyodrębniają się rozmiarami pszczoły w zachodniej części województwa Poznań. Są one stosunkowo małe, bo średnia suma szerokości III i IV tergitu odwłokowego schodzi u nich poniżej 4,750 mm, przy jednocześnie małym współczynniku zmienności w rojach. Populacje są tam bardzo ujednolicone. Nieco większa, ale również mała pszczoła, zamieszkuje część województwa Koszalin, co ją wyróżnia z pszczół wybrzeża bałtyckiego. Do tych dwóch grup upodabniają się w pewnym sensie pszczoły wschodniego obszaru województwa Białystok. Są one o wiele mniejsze od pszczół z sąsiedniego województwa Olsztyn i województwa Lublin. Średnia suma szerokości ich III i IV tergitu nie przekracza 4,800 m a nieraz spada poniżej 4,700 mm.
Centralny obszar kraju wraz z terenem Mazur i woj. Zielona Góra i Wrocław zamieszkuje pszczoła, charakteryzująca się znacznym wyrównaniem wielkości ciała. Nie znaleziono tu rojów ze średnią sumą szerokości III i IV tergitu mniejszą od 4,800 mm.
Na pozostałym obszarze kraju spotyka się pszczoły duże i małe. Obok rojów o średniej 4,700 mm spotykamy roje o średniej 5,000 mm. Występuje to głównie na południu, na obszarze woj. Kraków, Katowice, Kielce, Opole i Wrocław. W mniejszych rozmiarach podobne zjawisko obserwujemy na północy, na obszarze woj. Szczecin, Koszalin, Gdańsk i Bydgoszcz (ryc. 3).
Długość języczka. Analiza długości języczka opiera się tak samo jak przy innych pomiarach na średnich z rojów. Przeciętna długość języczka dla populacji krajowej wynosi 6,149 mm, przy rozpiętości wyników 5,640 — 6,500 mm. Większość badanych rojów wykazuje jednak średnią długość języczka w granicach 6,080 — 6,280 mm, obejmuje to ca 71% próbek (tabl. 3). Część badanych rojów odznaczała się bardzo małą zmien-
strona 12Tabela 1 Profil typologiczny charakterystycznych populacji pszczół wynikający z wielkości pszczoły wg ryc. 3 Typical profile of characteristic population of honey bees resulting from size of honey bee (to Fig. 3)
| Grupa rojów / Group of colonies | — 4,52 | 4,52 — 4,56 | 4,56 — 4,60 | 4,60 — 4,64 | 4,64 — 4,68 | 4,68 — 4,72 | 4,72 — 4,76 | 4,76 — 4,80 | 4,80 — 4,84 | 4,84 — 4,88 | 4,88 — 4,92 | 4,92 — 4,96 | 4,96 — 5,00 | 5,00 — 5,04 | 5,04 — 5,08 | 5,08 — 5,12 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| populacja krajowa / country population | 3 | — | 8 | 7 | 15 | 27 | 28 | 30 | 37 | 50 | 69 | 63 | 35 | 11 | 5 | 3 |
| grupa a / group | 1 | — | 2 | 1 | 1 | — | 1 | |||||||||
| grupa b | 1 | 2 | 6 | 1 | 1 | — | 3 | 2 | — | — | — | — | 1 | |||
| grupa c | 1 | — | 1 | 5 | 9 | 17 | 18 | 10 | 5 | 1 | ||||||
| grupa d | 1 | — | 3 | 7 | 3 | 4 | 3 | — | — | — | 1 | |||||
| grupa e | 2 | 1 | 7 | 2 | 6 | 3 | 8 | 11 | 9 | 12 | 12 | 6 | 1 | — | — | 1 |
Tabela 2 Uszeregowanie współczynników zmienności (V) sumy szerokości III i IV tergitu odwłokowego dla badanych rojów Assemblage of variation coefficients (V) the sum of width of the III and IV tergite
| V: | — 1,6 | 1,6 — 2,2 | 2,2 — 2,8 | 2,8 — 3,4 | 3,4 — 4,0 | 4,0 — 4,6 | 4,6 — 5,2 | 5,2 — 5,8 | 5,8 — 6,4 | 6,4 — 7,0 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| n: | 9 | 114 | 90 | 59 | 25 | 31 | 27 | 22 | 10 | 2 |
nością tej cechy. Współczynnik od 0,4 do 1,0 obejmował 38 rojów, a od 1,0—2,0 dalszych 246 rojów. Maksymalną zmienność (5,0) wykazało zaledwie 34 rojów (tabl. 4).
Interesująco przedstawiają się wyniki analizy rozmieszczenia w kraju rojów ze zbliżoną długością języczka. Najbardziej wyodrębnia się niewielka ich grupa w zachodniej połowie województwa Poznań, w której

średnie długości języczka w rojach są najniższe w kraju, od 5,600 do 5,800 mm i jednocześnie z największym współczynnikiem zmienności 3,2 do 5,1 (ryc. 4).
Druga, liczniejsza grupa rojów wyodrębniająca się w populacji krajowej zajmuje stosunkowo duży obszar, bo całe województwo Olsztyn i częściowo województwo: Białystok, Warszawa i Lublin.
strona 14Profil typologiczny charakterystycznych populacji pszczół Typical profile of characteristic population of honey
| Grupy rojów / Group of colonies | 5,60 — 5,64 | 5,64 — 5,68 | 5,68 — 5,72 | 5,72 — 5,76 | 5,76 — 5,80 | 5,80 — 5,84 | 5,84 — 5,88 | 5,88 — 5,92 | 5,92 — 5,96 | 5,96 — 6,00 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| populacja krajowa / local population | 1 | 1 | 1 | 3 | 5 | — | — | — | 1 | 5 |
| grupa a / group | 1 | 1 | 1 | 3 | 5 | — | — | — | 1 | 2 |
| „ b | ||||||||||
| „ c | 1 | |||||||||
| „ d | ||||||||||
| „ e |

Tabela 3 wynikających z wartości długości języczka (do ryc. 4) bees resuting from the length of tongue (to Fig. 4)
| 6,00 — 6,04 | 6,04 — 6,08 | 6,08 — 6,12 | 6,12 — 6,16 | 6,16 — 6,20 | 6,20 — 6,24 | 6,24 — 6,28 | 6,28 — 6,32 | 6,32 — 6,36 | 6,36 — 6,40 | 6,40 — 6,44 | 6,44 — 6,48 | 6,48 — 6,52 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 10 | 43 | 79 | 82 | 47 | 39 | 30 | 23 | 14 | 3 | 1 | — | 1 |
| — | 1 | — | 1 | |||||||||
| 3 | 6 | 1 | 2 | |||||||||
| 4 | 18 | 27 | 18 | 2 | ||||||||
| 1 | 4 | 5 | 5 | 4 | 6 | 3 | ||||||
| 2 | 3 | 5 | 5 | 8 | 10 | 10 | 3 | 1 | — | 1 |
Tabela 4 Uszeregowanie współczynników zmienności (V) długości języczka dla badanych rojów Assemblage of variation coefficients (V) the length of tongue of investigated colonies
| V: | — 1,0 | 1,0 — 1,5 | 1,5 — 2,0 | 2,0 — 2,5 | 2,5 — 3,0 | 3,0 — 3,5 | 3,5 — 4,0 | 4,0 — 4,5 | 4,5 — 5,0 | 5,0 — 5,5 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| n: | 38 | 165 | 91 | 49 | 20 | 13 | 8 | 2 | 1 | 2 |
Teren ten zamieszkuje pszczoła o średniej długości języczka nieco mniejszej od przeciętnej krajowej, wyróżnia się przy tym niskim współczynnikiem zmieności nie przekraczającym 2,0%.
Osobliwie przedstawia się pszczoła na terenie wschodniej połowy woj. Białystok. Występują tam roje o przeciętnie długich języczkach, w granicach 6,210—6,320 mm, sąsiadujące z rojami o dużo krótszych języczkach (6,080—6,160 mm). Podobnie zróżnicowane są tam współczynniki zmienności średnich długości języczka pszczoły, przy rojach ze współczynnikiem 1,1% znajdują się roje ze współczynnikiem 4,4%. Cała ta grupa rojów nie wykazuje podobieństwa do rojów z zachodniej połowy województwa, gdzie znajdujemy u pszczół języczki zazwyczaj krótsze (ca 6,080 mm) przy znacznym wyrównaniu średnich.
Wyraźnie wyodrębnia się pszczoła również na terenie województw południowych: katowickiego, krakowskiego i rzeszowskiego. Rejon podgórza i gór (ryc. 4) zamieszkuje pszczoła zróżnicowana pod względem długości języczka, z przewagą jednak rojów z długimi jak na warunki nasze języczkami: 6,300—6,500 mm. Niestety wyrównanie pogłowia z punktu widzenia długości języczka jest tam raczej słabe. U wielu rojów współczynnik zmienności tej cechy mieści się w granicach 3,2—4,3%.
strona 16Za odrębną grupę można jeszcze uznać roje z rejonu centralnego woj. Koszalin, gdzie występuje pszczoła o stosunkowo długim jak na okolice północne języczkiem, w granicach 6,190—6,290 mm), przy stosunkowo dobrym wyrównaniu wartości tej cechy.
Poza omawianymi rejonami na terenie Polski zamieszkuje pszczoła o zróżnicowanej długości języczka, co wskazuje na wymieszanie kilku typów pszczół. Największe wymieszanie pod tym względem wykazują roje na terenie województw zachodnich, woj. kieleckiego i gdańskiego. Na terenie Polski w miarę zwiększania się stopnia szerokości geograficznej północnej pojawiają się roje pszczół z coraz krótszymi języczkami. Linia A na mapie wskazuje północny zasięg pszczoły z języczkiem przeciętnie dłuższym od 6,300 mm, natomiast linia B wytycza zasięg południowy pszczoły z przeciętnie krótszym języczkiem od 6,060 mm. Na północ od linii A nie występują roje (poza 1 wypadkiem w woj. Białystok), ze średnio dłuższym języczkiem od 6,300, a na południe od linii B, ze średnio krótszym od 6,060 mm.
Szerokość sternitu. Szerokość sternitów robotnic charakteryzuje się dużym wyrównaniem. Średnia dla krajowej populacji wynosi 2,723 mm, przy rozpiętości średnich z rojów 2,394—2,811 mm. Większość średnich

mieściła się w granicach 2,680—2,780 mm, a w grupie tej było 328 rojów (84%) (rys. 5). Współczynnik zmienności tej cechy zazwyczaj nie dochodził do 1,5 (tabl. 5).
Tabela 5 Uszeregowanie współczynników zmienności (V) szerokości IV sternitu dla badanych rojów Assemblage of variation coefficients (V) the width of IV sternite of investigated colonies
| V: | 0,2 — 0,6 | 0,6 — 1,0 | 1,0 — 1,4 | 1,4 — 1,8 | 1,8 — 2,2 | 2,2 — 2,6 | 2,6 — 3,0 | 3,0 — 3,4 | 3,4 — 3,8 | 3,8 — 4,2 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| n: | 1 | 22 | 141 | 130 | 43 | 33 | 16 | 1 | 1 | 1 |
Pod względem podobieństwa w szerokości sternitu IV grupują się roje w zasadzie najwyraźniej w małym rejonie w zachodniej części województwa Poznań. Średnie wartości sternitu IV w tych rojach nie przekraczały
strona 172,700 mm przy współczynniku zmienności 1,4—1,9%. Dotyczy to pszczoły małej z dość krótkim języczkiem, której odrębność została podkreślona przy omawianiu zasadniczych cech fizycznych, wielkości pszczoły oraz długości języczka.
Na przeważającym obszarze kraju (na mapie płaszczyzna nie zakreskowana), wyrówanie wielkości sternitu IV u pszczół jest wysokie i niewiele odbiega od wyrównania w rejonie wielkopolskim, o którym była mowa wyżej. Rozpiętość wyników jest tu zaledwie o 0,050 mm większa, bo na tym obszarze nie ma średnich, przekraczających 2,750 mm.
Największą rozpiętość szerokości sternitu IV u pszczół znajdujemy na terenach województw: południowo-zachodnich, na wybrzeżu gdańskim i koszalińskim, częściowo w białostockim, warszawskim i lubelskim (na

mapie płaszczyzna zakreskowana ukośnie (ryc. 6). Można spotkać tu średnie w granicach rozpiętości wyników dla całej populacji krajowej.
Lusterka woskowe. Wielkość lusterka woskowego dla pszczoły krajowej charakteryzuje się stosunkowo dużą rozpiętością, od 2,400 mm² do 2,940 mm², przy średniej arytmetycznej 2,697 mm² (ryc. 7). Zmienność wielkości lusterka w rojach jest dużo wyższa od zmienności długości ję-
strona 18Tabela 6 Uszeregowanie współczynników zmienności (V) powierzchni lusterka woskowego dla badanych rojów Assemblage of variation coefficients (V) the surface of wax plate of investigated colonies
| V: | 1,3 — 1,8 | 1,8 — 2,3 | 2,3 — 2,8 | 2,8 — 3,3 | 3,3 — 3,8 | 3,8 — 4,3 | 4,3 — 4,8 | 4,8 — 5 3 | 5 3 — 5,8 | 5,8 — 6 3 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| n: | 4 | 8 | 20 | 38 | 91 | 106 | 70 | 32 | 14 | 6 |
zyczka względnie szerokości sternitu IV-go, bo waha się w granicach 1,6 do 6,9% dla badanych 389 rojów (tabl. 6). Na obszarze kraju nie udało się wyróżnić zgrupowań rojów o zbliżonych wielkościach lusterka.

Poszukując podobnych rojów pod względem wielkości lusterka woskowego napotykamy na poważne trudności, ponieważ wymieszanie wyników w sąsiadujących ze sobą rojach jest bardzo duże. Wyodrębnienie w takiej sytuacji jakichkolwiek grup rejonowych jest niemożliwe. Zdołano jedynie wytyczyć granice zasięgu terytorialnego pszczół z najmniejszymi lusterkami woskowymi do 2,600 mm². Występują one w woj. Zielona Góra, częściowo w woj. Wrocław i Poznań (ryc. 8). Znajdujemy tam jednak w rojach i lusterka wielkie, ponad 2,800 mm², z wyjątkiem obszaru woj. Poznań. Jest to dowodem największego zróżnicowania wielkości lusterka u robotnic w rejonie zachodnim.
Na dużym obszarze województw południowych i zachodnich, z nielicznymi tylko wyjątkami, nie występują roje, których pszczoły miałyby lusterko woskowe o powierzchni 2.800 m² względnie większe. Pszczoła z największym lusterkiem woskowym zamieszkuje północno-wschodnie obszary kraju.
Długość przedniego skrzydła. Populacja pszczoły krajowej wykazuje jakby ustabilizowanie długości skrzydła przedniego, bo zróżnicowanie jej
strona 19w rojach jest wyjątkowo małe, ze współczynnikiem zmienności zaledwie w granicach 0,5—2,7%. Średnia długość skrzydła dla populacji krajowej wynosi 9,357 mm, przy rozpiętości 9,019—9,638 mm. Grupa centralna szeregu statystycznego obejmuje długość 9,240—9,560 mm, a w jej skład

wchodzi 355 rojów, co stanowi 91% całej badanej grupy. Żadna z pozostałych badanych cech nie wykazuje tak znacznego wyrównania wyników (tabl. 7). Mimo tego znaleziono jednak regularny układ wyników średnich. Na wschodzie kraju na ogół roje mają skrzydła dłuższe. Mniej więcej na wschód od Wisły i Sanu (ryc. 9) nie znaleziono rojów o średniej długości skrzydła 9,300 mm lub mniejszej, natomiast na zachód od linii Gdańsk—Poznań—Katowice (ryc. 9) o średniej wyższej od 9,40 mm. Kilka małych skupisk rojów z długością skrzydła poniżej 9,200 mm wystąpiło wyłącznie na terenach zachodnich i południowych, co jeszcze moc-
strona 20Tabela 7 Profil typologiczny charakterystycznych populacji pszczół, wynikający z długości skrzydła przedniego (oznaczenie grup wg ryc. 9) Typical profile of characteristic population of honey bees resulting from the length of front wing (marking of group according to fig. 9)
| Grupa rojów / Group of colonies | 9,00 — 9,04 | 9,04 — 9,08 | 9,08 — 9,12 | 9,12 — 9,16 | 9,16 — 9.20 | 9.20 — 9,24 | 9,24 — 9,28 | 9,28 — 9,32 | 9,32 — 9,36 | 9,36 — 9,40 | 9,40 — 9,44 | 9,44 — 9,48 | 9,48 — 9,52 | 9,52 — 9,56 | 9,56 — 9,60 | 9,60 — 9,64 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Populacja krajowa / local population | 1 | 1 | 4 | 6 | 12 | 10 | 27 | 60 | 79 | 89 | 45 | 26 | 15 | 9 | 3 | 2 |
| grupa a / group a | 1 | 2 | 3 | 10 | 7 | 15 | 21 | 21 | 26 | |||||||
| grupa b | 1 | — | — | — | — | 1 | — | 25 | 43 | 44 | 32 | 15 | 6 | 7 | 3 | 2 |
| grupa c | 2 | 3 | 2 | 3 | 12 | 12 | 13 | 16 | 9 | 8 | 6 | 1 |
niej potwierdza pierwszą naszą obserwację, że dłuższe skrzydła mają pszczoły na wschodzie kraju.
Z mapy i tabeli można się zorientować, że największe zróżnicowanie długości skrzydła u pszczół występuje na terenach rozciągających się na obszarach województw: Bydgoszcz, Poznań, Łódź, Katowice i Kraków (ryc. 9 — c, tabl. 8).

Tabela 8 Uszeregowanie współczynników zmienności (V) długości skrzydła dla badanych rojów Assemblage of variation coefficients (V) the length of front wing of investigated colonies
| V: | — 0,6 | 0,6 — 0,8 | 0,8 — 1,0 | 1,0 — 1,2 | 1,2 — 1,4 | 1,4 — 1,6 | 1,6 — 1,8 | 1,8 — 2,0 | 2,0 — 2,2 | 2,2 — 2,4 | 2,4 — 2,6 | 2,6 — 2,8 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| n: | 3 | 2 | 20 | 100 | 133 | 99 | 18 | 8 | 1 | 1 | 2 | 2 |
Szerokość przedniego skrzydła. Średnia szerokość skrzydła dla populacji krajowej wynosi 3,166 mm, przy rozpiętości wyników w rojach 3,03—3,356 mm. Większość średnich mieści się w granicach 3,100—3,240 mm, blisko 92% badanych próbek (358 rojów — ryc. 10). Rozpiętość
strona 22średnich szerokości jest znacznie większa niż średnich długości skrzydła, bo wynosi ona od 1,3 do 7,5 współczynnika zmienności, chociaż gross rojów wykazuje współczynnik ten między 1,6 i 2,6% (tabl. 9). Wydawałoby się, że układ szerokości skrzydła powinien w znacznym stopniu odpowiadać

układowi długości, zarówno w szeregu statystycznym dla całej populacji krajowej jak i w rozłożeniu terenowym. Tymczasem nie znajdujemy tu żadnej równoległości.
Tabela 9 Uszeregowanie współczynników zmienności (V) szerokości skrzydła dla badanych rojów Assemblage of variation coefficients (V) the width of front wing of investigated colonies
| V: | — 1,5 | 1,5 — 1,8 | 1,8 — 2,1 | 2,1 — 2,4 | 2,4 — 2,7 | 2,7 — 3,0 | 3,0 — 3,3 | 3,3 — 3,6 | 3,6 — 3,9 | 3,9 — 4,2 | 4,2 — 4,5 | 4,5 — 4,8 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| n: | 12 | 97 | 134 | 93 | 37 | 7 | 3 | 2 | 1 | — | 2 | 1 |
Zestawienie średnich z miejscem pochodzenia próbek nie daje nam, jak przy długości języczka — upodobnionych grup rojów sąsiadujących ze sobą. Występuje tu jednak układ regularny ale odmienny od tego, jaki zaobserwowaliśmy przy średnich długości skrzydła. Tam stwierdziliśmy dłuższe skrzydła pszczół na wschodzie kraju a krótsze na zachodzie, a zwężanie się szerokości skrzydła u pszczoły krajowej układa się raczej z południa na północ. Nie znajdujemy poza terenem podgórza i gór rojów ze skrzydłami szerokości średniej 3,250 mm lub szerszym. Na mapie granicę tę wyznacza linia A (ryc. 11). W północno zachodniej części kraju nie spotyka się rojów ze średnią szerokością skrzydła 3,200 mm lub szerszą. Granicę tego zasięgu na mapie wskazuje linia B. Jedynym wyjątkiem jest tu niewielka grupa pszczół z terenu woj. Koszalin, których średnia szerokość skrzydła na ogół przekracza 3,200 mm.
strona 23Dalszym potwierdzeniem tej obserwacji jest wynik szczegółowej analizy, która wykazuje, że na południe od linii C (ryc. 11) nie ma rojów ze średnią szerokością skrzydła robotnic 3,120 mm lub mniej, poza małym wyjątkiem na terenie woj. Kraków, gdzie kilka pasiek ma pszczoły ze stosunkowo wąskimi skrzydłami.

Indeks kubitalny. Wartość indeksu kubitalnego służąca zazwyczaj do wyodrębniania ras pszczół, wykazuje na terenie kraju dość wielkie zróżnicowanie. Przy średniej krajowej 60,24 wynosi ona dla rojów od 44,87 do 77,91. Gross rojów wykazuje jednak wartość indeksu bardziej skupioną, w granicach 56,00—68,00. Wchodzi tu 320 rojów, co stanowi 82% badanego materiału (tabl. 10).
Z wszystkich badanych przez nas cech indeks przedstawia największą zmienność. Rozpiętość współczynnika wynosi tu od 3,0 do 20,0%.
strona 24Tabela 10 Profil typologiczny charakterystycznych populacji pszczół wynikający z wartości indeksu kubitalnego (do ryc. 12) Typical profile of characteristic population of honey bees resulting from the value of cubital index (to Fig. 12)
| Grupy rojów / Group of colonies | 44 — 46 | 46 — 48 | 48 — 50 | 50 — 52 | 52 — 54 | 54 — 56 | 56 — 58 | 58 — 60 | 60 — 62 | 62 — 64 | 64 — 66 | 66 — 68 | 68 — 70 | 70 — 72 | 72 — 74 | 74 — 76 | 76 — 78 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| populacja krajowa / local population | 3 | 11 | 7 | 19 | 14 | 19 | 36 | 52 | 77 | 59 | 44 | 33 | 7 | 4 | 3 | — | 1 |
| grupa a / group a | 6 | 1 | 3 | 2 | — | — | 1 | ||||||||||
| „ b | 2 | 2 | 4 | 2 | 2 | 2 | 1 | ||||||||||
| „ c | 3 | 2 | 9 | 15 | 12 | 12 | 11 | 6 | 2 | 1 | |||||||
| „ d | 1 | 1 | 2 | 5 | 4 | 7 | — | 1 | — | — | 1 | ||||||
| „ e | 1 | 10 | 6 | 15 | 12 | 7 | 8 | 8 | 5 | 4 | 4 | 2 |
Tabela 11 Uszeregowanie współczynników zmienności (V) indeksu kubitalnego dla badanych rojów Assemblage of variation coefficients (V) value of cubital index of investigated colonies
| V: | 3,0 — 5,0 | 5,0 — 7,0 | 7,0 — 9,0 | 9,0 — 11,0 | 11,0 — 13,0 | 13,0 — 15,0 | 15,0 — 17,0 | 17,0 — 19,0 | 19,0 — 21,0 | 21,0 — 23,0 | 23,0 — 25,0 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| n: | 1 | 9 | 16 | 81 | 120 | 93 | 44 | 18 | 5 | — | 2 |
Większość rojów wykazuje wprawdzie mniejszą rozpiętość średnich: 9,1—17,0%, ale to też jest bardzo dużo w zestawieniu ze zmiennością wartości innych cech fizycznych (tabl. 11). Po zestawieniu wartości indeksu kubitalnego z pochodzeniem próbek wyodrębniają się lokalne grupy

rojów. Najbardziej wyróżnia się grupa rojów w woj. Poznań, o rozpiętości ich średnich 60,00 do 67,00 (ryc. 12-a). Następną grupę stanowią pszczoły z obszaru wschodniego woj. Białystok, gdzie wahania indeksu również są względnie małe od 58,00 do 67,00 (ryc. 12-d).
Lokalna pszczoła w woj. Koszalin wykazuje niższą wartość indeksu niż inne pszczoły na północy kraju i to także można uznać za pewną jej odrębność (ryc. 12-b).
Dużą grupę specyficzną stanowią roje pasa podgórskiego i górskiego na południu kraju, u których wielkość indeksu jest najbardziej zróżnicowana. Jest to dowodem, że w tym rejonie sąsiadują ze sobą przynajmniej dwa typy pszczoły (ryc. 12-e).
Analiza wykazuje, że wartość indeksu wzrasta u pszczół w miarę posuwania się na północ. Na mapie (ryc. 12) linia A wskazuje na granicę północnego zasięgu pszczoły, której wartość indeksu kubitalnego nie przekracza 50,00 a linia B wskazuje na granicę północnego zasięgu pszczoły z wartością nie wyższą od 55,00.
Na południu kraju nie ma wysokich wartości indeksu. Linia C wskazuje granicę południowego zasięgu rojów ze średnią wartością indeksu

60,00 i wyższą a linia D granicę zasięgu południowego wartością 65,00 względnie wyższą.
Haczyki. Liczba haczyków na tylnym skrzydle jest w populacji krajowej dość zróżnicowana. Rozpiętość wartości (zmienność) w tym przypadku kwalifikuje się na drugie miejsce wśród badanych cech, bezpośrednio po indeksie kubitalnym.
Średnia dla populacji krajowej wynosi 20,63 przy rozpiętości wyników 18,64—23,05. Większość, 88% rojów (346) wykazuje średnią liczbę haczyków w granicach 20,00—22,00 (ryc. 13). Współczynniki zmienności mieszczą się w granicach 6,1—10,0.
strona 27Tabela 12 Uszeregowanie współczynników zmienności (V) liczby haczyków na tylnym skrzydle dla badanych rojów Assemblage of variation coefficients (V) number of hooks on the hind wing of investigated colonies
| V: | — 5,9 | — 6,7 | — 7,5 | — 8,3 | — 9,1 | — 9,9 | — 10,7 | — 11,5 | — 12,3 | — 13,1 | — 13,9 | — 14,7 | — 15,5 | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| n: | 5 | 36 | 92 | 132 | 61 | 33 | 13 | 5 | 3 | 1 | 4 | — | 2 | 2 |
Średnie liczby haczyków 19, 20, 21 i 22 występują prawie równomiernie w rojach na całym terenie, wskutek czego nie udaje się znaleźć jakichkolwiek odrębnych układów terenowych (tabl. 12).

Barwa. Ubarwienie pszczoły krajowej jest dość zróżnicowane. Rozpiętość wskaźnika ubarwienia waha się od 35 do 95 ze średnią krajową — 72 (tabl. 13). Większość wskaźników mieści się w granicach 70—85 (258 rojów). Wyrównane ubarwienie mają pszczoły w pasiekach woj. Olsztyn i częściowo woj. Białystok, Lublin, Warszawa, Poznań i Wrocław (Ryc. 14
strona 28i tabl. 13). Najniższy wskaźnik barwy i najmniejsze wyrównanie wykazują pszczoły w pasiekach części woj. Koszalin, Białystok, Kraków i Katowice.
Tabela 13 Profil typologiczny charakterystycznych populacji wynikający ze stopnia jednolitości barwy III i IV tergitu odwłokowego (oznaczenie grup wg ryc. 14) Typical profile of characteristic population resulting from the degree of colour uniformity of III and IV tergite (marking of group according to fig. 14)
| Grupy rojów / Group of colonies | 35 — 40 | 40 — 45 | 45 — 50 | 50 — 55 | 55 — 60 | 60 — 65 | 65 — 70 | 70 — 75 | 75 — 80 | 80 — 85 | 85 — 90 | 90 — 95% |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Populacja krajowa / local population | 1 | 13 | 18 | 19 | 23 | 19 | 28 | 41 | 157 | 60 | 2 | 1 |
| grupa a / group a | 1 | — | — | — | — | — | 3 | 9 | 3 | |||
| grupa b | 2 | 2 | 3 | 2 | 2 | 2 | 1 | 3 | ||||
| grupa c | 1 | 3 | 3 | 7 | 37 | 18 | 2 | |||||
| grupa d | 1 | 4 | — | 1 | — | 3 | 3 | 9 | 1 | |||
| grupa e | 1 | 5 | 1 | 3 | 4 | 19 | 6 | |||||
| grupa f | 3 | 2 | 8 | 4 | 5 | 1 | 5 | 19 | 4 |
Wyniki analizy matematycznej. Układanie dendrytu rozpoczęliśmy od sumy cech unormowanych próbki nr 1. Dołączonych do niej zostało 5 próbek, tworzących razem skupisko nr 1. Przykład formowania skupiska przedstawiono niżej, ale jako wyjściową wzięto nie próbkę nr 1 tylko nr 10, ze względu na to, że skupisko z tą próbką jest bardziej liczne (9 jednostek). Najbliżej próbki nr 10 znalazła się próbka nr 49, z odległością wynikową 4,14, która była najbardziej do pierwszej podobna. Z kolei maszyna matematyczna wyszukała następną jednostkę, która w stosunku do próbki nr 49 była najbardziej podobna. Stawia się tu takie wymaganie, aby jednostka następna miała mniejszą odległość od odległości pierwszej, to znaczy od 4,14. Jednostką tą okazała się próbka nr 45, z odległością 3,89. Z kolei najbardziej podobną jednostką do tej ostatniej okazała się próbka 144, z odległością 3,10 a dalej próbka nr 12 z odległością 1,71. W dalszej kolejności znalazły się próbki: 133 z odległością 1,65 i nr 123 z odległością 1,58. Nie było już w materiale dalszych rojów, których odległość podobieństwa byłaby niższa od ostatniej, to znaczy od liczby 1,58. Tym samym grupa się zamknęła. Przystąpiono zatem do układania
strona 29nowej grupy, poczynając od przypadkowej próbki z pozostałego materiału. W ten sposób wydzielono z materiału badanego 77 grup tak zwanego pierwszego uporządkowania. Poza grupami pozostało trochę jednostek nie mieszczących się w żadnej z nich. Wobec tego zbadano ich najbliższe odpowiedniki i połączono z nimi, wzbogacając tym samym niektóre grupy ilościowe. Dzięki temu nasza grupa, która otrzymała w materiale analitycznym nr 7, w konsekwencji liczy nie 6, jak to wyszło z pierwszego uporządkowania, ale 9 jednostek.
Po pierwszym uporządkowaniu i otrzymaniu 77 skupień nie mogliśmy jeszcze wiele powiedzieć o naszej pszczole. Należało wykonać uporządkowanie drugiego stopnia, które wykonuje się podobnie jak w pierwszym przypadku z tą jedynie różnicą, że łączenie skupisk (grup) realizowano poprzez jednostki reprezentacyjne. Porównywano kolejno odległości jednostek skupiska pierwszego z jednostkami wszystkich pozostałych skupisk i po znalezieniu odległości najmniejszej łączono ich całe skupiska. Odwołamy się do naszego przykładu. Skupisko 7 połączone zostało poprzez jednostkę (rój) 123 ze skupiskiem 43, poprzez jego jednostkę — 132 (odległość 2,57) i weszło do skupiska 2 w drugim uporządkowaniu, w którym znalazło się 6 grup z pierwszego uporządkowania. Drugie uporządkowanie dało nam w rezultacie 9 nowych skupień, z których nr 4 okazało się dominujące, z największą liczbą badanych rojów.
W dalszej kolejności należało tych 9 skupień jakoś do siebie ustawić, aby otrzymać schemat całej populacji (dendryt). Dowolność jest tu wykluczona, należało zatem w dalszym ciągu szukać próbek (rojów) z najmniejszymi odległościami podobieństwa ale znajdującymi się w innych skupieniach. Ponowna analiza materiału przy zastosowaniu dotychczasowej metody dała w konsekwencji usystematyzowanie skupień, które w postaci rysunkowej przy utrzymaniu osi najdłuższej z możliwych ułożyły się w dendryt (ryc. 15). Dla schematu przyjęliśmy skalę: 1 cm = 1 jednostce odległości liczbowej. Ponieważ odległości próbek w dendrycie ściśle pokrywają się z odległościami podobieństwa, pochodzącymi z analizy matematycznej, a te jak już wiemy są zawsze parami najbliższe, obraz dendrytu stanowi zatem klucz do odczytania charakteru populacji krajowej pszczoły.
Najsilniejsze skupienia jednostek widzimy w centrum dendrytu (ryc. 15), w zakresie rojów na osi pionowej: nr nr 312, 305, 372, 310, 343, 365. Jednostek jest tu dużo a odległości podobieństwa krótkie, biorąc pod uwagę nawet osie boczne. Niektóre odległości podobieństwa są prawie idealnie równe, jak na przykład przy roju 179, który łączy się z rojami nr 276, 227, 275 i 257.
Drugie charakterystyczne skupienie jednostek, ale już ze znacznie
strona 30dłuższymi odległościami niż w pierwszym przypadku, widzimy w granicach rojów nr 60, 56, 73, 128 i 98, leżących na osi głównej dendrytu.
Pomiędzy tymi skupieniami znajdują się na osi głównej nieliczne jednostki łącznikowe, mające charakter oderwany. Natomiast ponad skupieniem głównym umiejscowiły się próbki w małych grupach.
Widoczne na dendrycie dwa zasadnicze skupiska jednostek (rojów) nasuwają przypuszczenie, że w Polsce występują dwa typy pszczoły, których odrębność da się udowodnić. Jeżeli uszeregujemy badane roje według stopnia podobieństwa od 1,1 do 7,1 odległości, to otrzymamy krzywą

z charakterystycznym załamaniem na poziomie 2,9. Tam też na dendrycie przebiega podział między dwoma typami pszczoły krajowej, między rojami 124 i 144 (ryc. 16).
W każdym typie są roje bardziej i mniej do siebie podobne. Bliższe podobieństwo wykazują te, których odległość nie przekracza liczby 2,9. W ten sposób do typu pierwszego zaliczono 136 rojów a do drugiego 32 roje. Pozostałe roje wykazują podobieństwo przekraczające liczbę 2,9. Tworzą one jakby grupy uzupełniające typ pierwszy lub drugi. Mniejsze ich podobieństwo można tłumaczyć wpływami obcych ras względnie wykrzyżowaniem się między sobą pszczół obu typów.
Typ I pszczoły krajowej ma większe rozmiary ciała od typu II, dłuższe i szersze przednie skrzydło, trochę mniejszy sternit IV z mniejszym lusterkiem woskowym i wyraźnie krótszy języczek (tabl. 14). Różnice w rojach dołączonych do typów I i II, które charakteryzują się nie tak bliskim podobieństwem są jeszcze wyższe. Szczególnie wyraźnie różnice te występują przy porównaniu średnich długości języczka i średnich szerokości przedniego skrzydła. Charakterystyka wyodrębnionych typów pszczoły przez zastosowanie współczynnika zmienności dla każdej badanej cechy w każdym roju, wykazuje dla trzech cech różnice zasadnicze. Dotyczy to długości języczka, szerokości IV sternitu i długości przedniego skrzydła. Otóż typ I pszczoły krajowej charakteryzuje się przeciętnie niższym współczynnikiem zmienności (1,0—2,5) niż typ II (1,5—3,0)
strona 31Tabela 14 Charakterystyka morfologiczna pszczół typu I i II oraz grup (u) ich uzupełniających Morphological charakteristic of honey bees type I and II as well as groups (u) of their supplement
| Typ pszczół / Type of honey bees | Liczba rojów / Number of colonies | Suma szerokości III i IV tergitu w mm / Sum of width of the III and IV tergite in mm | Długość języczka w mm / Length of tongue in mm | Szerokość IV sternitu w mm / Width of the IV sternite in mm | Powierzchnia lusterka woskowego na IV sternicie (mm²) / Surface of wax plate on the IV sternite in mm² | Długość skrzydła w mm / Length of front wing in mm | Szerokość skrzydła w mm / Width of front wing in mm | Indeks kubital ny / Value of cubital index | Liczba haczyków / Number of hooks on the hind wing | wskaźnik ubarwienia / Colour indicator |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| I | 136 | 4,901 | 6,115 | 2,713 | 2,735 | 9,369 | 3,164 | 61,35 | 20,55 | 75 |
| II | 32 | 4,733 | 6,228 | 2,758 | 2,754 | 9,353 | 3,141 | 61,50 | 20,49 | 56 |
| I-u | 152 | 4,867 | 6,119 | 2,706 | 2,627 | 9,337 | 3,164 | 59.53 | 20,60 | 68 |
| II-u | 69 | 4,762 | 6,244 | 2,762 | 2,751 | 9,376 | 3,187 | 59,06 | 20,91 | 66 |

w długości języczka; 1,2—2,0 w stosunku do 1,2—2,8 w szerokości IV sternitu oraz 1,0—1,5 w stosunku do 1,1—1,7 w długości przedniego skrzydła. Dane te świadczą o lepszym wyrównaniu fenotypu pszczoły w typie I niż w II. Współczynniki zmienności innych cech, a szczególnie sumy III i IV tergitu odwłokowego obu typów pszczoły krajowej nie wykazują prawie żadnych różnic.
Rejony. Wyniki analizy rozmieszczenia terenowego różnych grup pszczół zestawiono z wynikami analizy dendrytowej. Zaobserwowano daleko idącą zbieżność wyników obu analiz. Wyłonione w obu przypadkach grupy prawie dokładnie mieściły się w tych samych granicach zasięgu terytorialnego. Wyodrębnione tym sposobem grupy pszczół charakteryzują się odmiennym stosunkiem ilościowym rojów pszczoły typu I i rojów typu II wraz z uzupełniającymi.
Najczystszą pszczołę pod względem fenotypu znaleziono w rejonie A, obejmującym teren województwa Olsztyn, część woj. Warszawa, Lublin i Białystok, gdzie występuje pszczoła typu I (66%) i grupy morfologicznie podobne (34%) — (tabl. 15, ryc. 17). W rejonie tym występuje sto-
Tabela 15 Udział typów pszczoły w 7 rejonach kraju Share of types of honey bees in 7 regions of country
| Rejon / Region | Liczba rojów / Number of colonies | Typy pszczoły w % / Types of honey bees in %: I | Typy pszczoły w % / Types of honey bees in %: II | Typy pszczoły w % / Types of honey bees in %: I-u | Typy pszczoły w % / Types of honey bees in %: II-u |
|---|---|---|---|---|---|
| A | 73 | 65,8 | — | 34,2 | — |
| B | 44 | 61,3 | 2,3 | 27,3 | 9,1 |
| C | 53 | 49,1 | 9,4 | 32,1 | 9,4 |
| D | 84 | 23,8 | — | 63,1 | 13,1 |
| E | 53 | 24,5 | 30,2 | 28,3 | 17,0 |
| F | 57 | 3,5 | 7,0 | 47,4 | 42,1 |
| G | 25 | — | 24,0 | 12,0 | 64,0 |
| Populacja krajowa / Country population | 389 | 35,0 | 2,8 | 39,1 | 17,7 |
sunkowo największa w kraju pszczoła z średnią sumą tergitu III i IV 4,911 mm z bardzo krótkim języczkiem 6,101 mm, z małym lusterkiem woskowym — 2,626 mm², z wysoką liczbą indeksu kubitalnego — 63,21 (tabl. 16). Są to charakterystyczne cechy dla pszczoły środkowoeuropejskiej, Apis mellifica mellifica L. Wartość współczynników zmienności dla wszystkich badanych cech tej pszczoły jest przeciętnie niższa od wartości średniej dla całej populacji krajowej (tabl. 17). Jest to grupa pszczół
strona 33Tabela 16 Charakterystyka morfologiczna typów pszczoły wg rejonów Morphological characteristic of types of honey bees according to regions
| Rejon / Region | Typ pszczoły / Type of honey bees | Liczba rojów / Number of colonies | Suma szerokości III i IV tergitu odwłokowego (mm) / Sum of width of the III and IV tergite of abdomen in mm | Długość języczka w mm / Length of tongue in mm | Szerokość IV sternitu w mm / Width of IV sternite in mm | Powierzchnia lusterka woskowego na IV sternicie (mm²) / Surface of wax plate on the IV sternite in mm² | Długość skrzydła w mm / Length of front wing in mm | Szerokość skrzydła w mm / Width of front wing in mm | Indeks kubital ny / Value of cubital ndex | Liczba haczyków / Number of hooks on the hind wing | Wskaźnik ubarwienia / Colour indicator |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| A | 73 | 4,911 | 6,101 | 2,711 | 2,626 | 9,367 | 3,163 | 63,21 | 20,63 | 79 | |
| I | 48 | 4,904 | 6,096 | 2,713 | 2,743 | 9,372 | 3,164 | 62,42 | 20,62 | 79 | |
| I-u | 25 | 4,924 | 6,111 | 2,705 | 2,401 | 9,358 | 3,160 | 64,73 | 20,64 | 78 | |
| B | 44 | 4,895 | 6,142 | 2,721 | 2,737 | 9,420 | 3,180 | 60,10 | 20,53 | 77 | |
| I | 27 | 4,911 | 6,124 | 2,712 | 2,730 | 9,396 | 3,176 | 60,36 | 20,53 | 79 | |
| II | 1 | 4,792 | 6,133 | 2,748 | 2,776 | 9,414 | 3,134 | 66,36 | 20,38 | 91 | |
| I-u | 12 | 4,869 | 6,160 | 2,725 | 2,718 | 9,452 | 3,173 | 60,20 | 20,43 | 72 | |
| II-u | 4 | 4,885 | 6,214 | 2,768 | 2,830 | 9,489 | 3,235 | 56,50 | 20,93 | 80 | |
| C | 53 | 4,853 | 6,145 | 2,715 | 2,715 | 9,361 | 3,161 | 60,56 | 20,64 | 71 | |
| I | 26 | 4,922 | 6,114 | 2,711 | 2,725 | 9,368 | 3,163 | 61,32 | 20,53 | 76 | |
| II | 5 | 4,734 | 6,245 | 2,737 | 2,693 | 9,342 | 3,161 | 59,47 | 20,38 | 58 | |
| I-u | 17 | 4,815 | 6,152 | 2,701 | 2,701 | 9,344 | 3,152 | 59,80 | 20,78 | 68 | |
| II-u | 5 | 4,744 | 6,180 | 2,770 | 2,728 | 9,405 | 3,178 | 60,25 | 21,01 | 67 | |
| D | 84 | 4,853 | 6,087 | 2,712 | 2,674 | 9,323 | 3,157 | 59,27 | 20,68 | 72 | |
| I | 20 | 4,872 | 6,140 | 2,716 | 2,732 | 9,345 | 3,158 | 59,72 | 20,68 | 70 | |
| I-u | 53 | 4,857 | 6,038 | 2,699 | 2,633 | 9,309 | 3,154 | 59,66 | 20,57 | 75 | |
| II-u | 11 | 4,795 | 6,228 | 2,764 | 2,766 | 9,349 | 3,165 | 56,60 | 21,16 | 67 | |
| E | 53 | 4,799 | 6,174 | 2,732 | 2,743 | 9,329 | 3,145 | 61,92 | 20,43 | 64 | |
| I | 13 | 4,879 | 6,121 | 2,713 | 2,748 | 9,345 | 3,148 | 62,36 | 20,27 | 71 | |
| II | 16 | 4,722 | 6,229 | 2,767 | 2,777 | 9,359 | 3,142 | 61,45 | 20,64 | 50 | |
| I-u | 15 | 4,863 | 6,116 | 2,694 | 2,690 | 9,266 | 3,132 | 61,80 | 20,30 | 69 | |
| II-u | 9 | 4,713 | 6,245 | 2,760 | 2,762 | 9,360 | 3,164 | 62,32 | 20,53 | 63 | |
| F | 57 | 4,821 | 6,260 | 2,736 | 2,705 | 9,358 | 3,203 | 54,40 | 20,82 | 68 | |
| I | 2 | 4,874 | 6,177 | 2,722 | 2,697 | 9,366 | 3,166 | 58,75 | 20,08 | 65 | |
| II | 4 | 4,716 | 6,233 | 2,764 | 2 747 | 9,354 | 3,148 | 62,04 | 20,23 | 72 | |
| I-u | 27 | 4,868 | 6,246 | 2,719 | 2,681 | 9,347 | 3,206 | 52,68 | 20,69 | 68 | |
| II-u | 24 | 4,783 | 6,287 | 2,751 | 2,725 | 9,370 | 3,212 | 54,70 | 21,15 | 67 | |
| G | 25 | 4,744 | 6,207 | 2,766 | 2,760 | 9,372 | 3,159 | 64,17 | 20,60 | 68 | |
| II | 6 | 4,762 | 6,223 | 2,753 | 2,742 | 9,335 | 3,118 | 62,18 | 20,38 | 62 | |
| I-u | 3 | 4,877 | 6,124 | 2,744 | 2,796 | 9,436 | 3,187 | 60,00 | 21,20 | 76 | |
| II-u | 16 | 4,714 | 6,216 | 2,776 | 2,760 | 9,373 | 3,170 | 65,70 | 20,57 | 69 | |
| Populacja krajowa / Population of honey bees in Poland | 389 | 4,850 | 6,149 | 2,723 | 2,697 | 9,357 | 3,166 | 60,24 | 20,63 | 72 |
Tabela 17 Stopień wyrównania pogłowia typów krajowej pszczoły na podstawie współczynników zmienności cech fizycznych Degrea of equalization of population of local honey bees types on the basis of variation coefficients of morphological features
| Rejon / Region | Typ pszczoły / Type of honey bees | Liczba rojów / Number of colonies | Suma szerokości III i IV tergitu / Sum of width of III and IV bergitu | Długość języczka / Length of tongue | Szerokość IV sternitu / Width of the IV sternite | Powierzchnia lusterka woskowego na IV sternicie / Surface of wax plate on the IV sternite | Długość skrzydła / Wingth of wing | Szerokość skrzydła / Ledth of wing | Indeks kubtalny / Value of cubita l index | Liczba haczyków / Number of hooks on the hand wing |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| A | — | 73 | 3,1 | 1,4 | 1,4 | 3,8 | 1,3 | 2,1 | 12,2 | 7,8 |
| I | 48 | 3,2 | 1,4 | 1,4 | 3,8 | 1,3 | 2,1 | 12,1 | 7,8 | |
| I-u | 25 | 2,8 | 1,4 | 1,4 | 3,9 | 1,2 | 2,1 | 12,2 | 7,9 | |
| B | — | 44 | 3,5 | 1,3 | 1,5 | 4,3 | 1,4 | 2,3 | 12,2 | 8,3 |
| I | 27 | 3,3 | 1,3 | 1,4 | 4,3 | 1,4 | 2,2 | 12,1 | 8,2 | |
| II | 1 | 4,5 | 1,2 | 1,5 | 4,4 | 1,3 | 2,2 | 14,9 | 6,4 | |
| I-u | 12 | 4,2 | 1,4 | 1,7 | 4,2 | 1,5 | 2,4 | 11,8 | 9,0 | |
| II-u | 4 | 2,9 | 1,7 | 1,8 | 4,3 | 1,3 | 2,1 | 12,5 | 7,5 | |
| C | — | 53 | 3,2 | 1,5 | 1,5 | 4,1 | 1,3 | 2,1 | 12,5 | 8,1 |
| I | 26 | 3,2 | 1,3 | 1,4 | 4,2 | 1,3 | 2,1 | 11,9 | 7,9 | |
| II | 5 | 2,5 | 1,8 | 1,3 | 3,7 | 1,3 | 2,1 | 14,3 | 8,7 | |
| I-u | 17 | 3,6 | 1,5 | 1,5 | 4,0 | 1,3 | 2,1 | 13,0 | 8,4 | |
| D | — | 84 | 3,1 | 2,0 | 1,7 | 4,3 | 1,4 | 2,1 | 13,1 | 8,2 |
| I | 20 | 3,5 | 1,8 | 1,6 | 4,1 | 1,4 | 2,1 | 13,3 | 7,8 | |
| I-u | 53 | 3,1 | 2,2 | 1,7 | 4,6 | 1,4 | 2,1 | 12,6 | 8,4 | |
| II-u | 11 | 2,7 | 1,6 | 2,1 | 3,6 | 1,5 | 2,1 | 15,0 | 7,7 | |
| E | — | 53 | 3,1 | 1,9 | 1,8 | 3,8 | 1,4 | 2,1 | 12,1 | 7,7 |
| I | 13 | 3,7 | 1,9 | 1,4 | 3,8 | 1,5 | 2,2 | 11,6 | 7,5 | |
| II | 16 | 2,5 | 2,2 | 2,3 | 3,6 | 1,4 | 1,8 | 12,5 | 7,9 | |
| I-u | 15 | 3,2 | 1,6 | 1,7 | 4,4 | 1,4 | 2,0 | 12,1 | 7,7 | |
| II-u | 9 | 3,1 | 1,9 | 1,6 | 3,5 | 1,2 | 2,5 | 11,8 | 7,7 | |
| F | — | 57 | 3,1 | 2,1 | 1,7 | 3,9 | 1,4 | 2,1 | 14,2 | 8,0 |
| I | 2 | 2,4 | 1,7 | 1,7 | 5,0 | 1,2 | 1,9 | 11,6 | 8,5 | |
| II | 4 | 3,2 | 2,2 | 2,3 | 4,3 | 1,3 | 1,9 | 14,3 | 8,1 | |
| I-u | 27 | 2,8 | 2,0 | 1,6 | 4,0 | 1,4 | 2,0 | 14,3 | 8,1 | |
| II-u | 24 | 3,4 | 2,2 | 1,9 | 3,5 | 1,4 | 2,1 | 14,2 | 7,9 | |
| G | — | 25 | 2,9 | 2,1 | 2,0 | 3,7 | 1,4 | 1,9 | 12,0 | 8,3 |
| II | 6 | 2,9 | 2,6 | 2,0 | 4,1 | 1,3 | 1,9 | 14,0 | 8,5 | |
| I-u | 3 | 3,5 | 1,2 | 1,2 | 3,4 | 1,3 | 1,9 | 12,8 | 9,6 | |
| II-u | 16 | 2,8 | 2,0 | 2,2 | 3,6 | 1,4 | 1,9 | 11,0 | 7,9 | |
| Populacja krajowa / Population of honey bees in Poland | 389 | 3,2 | 1,7 | 1,6 | 4,0 | 1,4 | 2,1 | 12,7 | 8,0 |
o najwyższym stopniu wyrównania pogłowia pod względem morfologicznym.
Na drugim miejscu pod względem czystości fenotypowej pszczoły znalazł się rejon B, sąsiadujący z rejonem A i obejmujący pozostałe tereny woj. Lublin oraz częściowo woj. Warszawa, Kielce, i Rzeszów. Pszczoły typu I jest tu ponad 61%, co razem z grupami uzupełniającymi stanowi ponad 88% całego tamtejszego pogłowia. Zaledwie 22% pogłowia pszczoły typu II znalazło tam sobie siedlisko. Pszczoła tego rejonu jest nieco mniejsza od pszczoły z rejonu A, ale ciągle jeszcze większa od przeciętnej pszczoły w kraju. Na zmniejszenie tej średniej ma pewien wpływ pszczoła typu II. Języczek u tej pszczoły jest krótki — 6,142 mm, krótszy od średniej krajowej. Wyróżnia się ona przy tym najdłuższym i najszerszym skrzydłem przednim — 9,420 i 3,180 mm. Inne cechy różnią się tylko nieznacznie od przeciętnych dla populacji krajowej. Współczynniki zmienności badanych cech tej pszczoły wskazują na nieco mniejsze wyrównanie jej pogłowia w stosunku do pszczoły z rejonu A, ale mimo to znajduje się jeszcze w grupie populacji wyrównanych. Sprawdzamy to głównie na wskaźnikach zmienności wielkości pszczoły, długości jej języczka i wartości indeksu kubitalnego (tabl. 16). W dalszej kolejności znalazł się rejon C, obejmujący centrum kraju, to znaczy Łódź i części woj. Warszawa, Kielce, Kraków, Poznań i Bydgoszcz. Znajdujemy tu 53% pszczoły zaliczanej do typu I, a z grupami uzupełniającymi 83%. Udział typu II na tym terenie jest jeszcze mały, przekraczający zaledwie 9% ogólnej liczby rojów. Znaleźliśmy tam mały jakby podrejon, na którego terenie w ogóle nie ma pszczoły typu I. W całej tamtejszej populacji jest zaledwie 22% pszczoły morfologicznie bliskiej typowi I, przeważa oczywiście typ II i grupy do niego zbliżone. Ten podrejon obejmuje okolice lesiste Gór Świętokrzyskich.
Rejon ten zamieszkuje pszczoła o przeciętnych wartościach cech morfologicznych prawie idealnie odpowiadających średnim dla pszczoły krajowej. Wyróżnia się z tego obrazu pszczoła wspomnianego małego podrejonu, bo jest nieco mniejsza — 4,745 przy średniej w całym rejonie 4,875, z języczkiem trochę dłuższym — 6,193 i 6,135 mm oraz z mniejszym lusterkiem woskowym — 2,710 i 2,718 mm².
Współczynniki zmienności różnych cech tej pszczoły, które prawie nie różnią się od przeciętnych krajowych, wskazują na jej pośrednią pozycję między populacjami o dobrze wyrównanym pogłowiu a populacjami o małym stopniu wyrównania (tabl. 17).
Następny rejon (D) obejmuje teren województwa Zielona Góra, Wrocław, Opole i częściowo Poznań i Szczecin. Panuje tu prawie wyłącznie typ pszczoły I z uzupełniającymi go grupami, 86,9% całego pogłowia. Resztę stanowią grupy zbliżone do typu II, bo w czystej formie tego typu
strona 36tam się nie spotyka. Wyróżnić tu można mały podrejon górski, gdzie występuje prawie czysty typ pszczoły I. Jest to o tyle zastanawiające, że w bliskim sąsiedztwie krainki należało się spodziewać pszczoły typu II. Tamtejsza pszczoła może zatem pochodzić z innych terenów, z woj. Rzeszów, Lublin względnie Kraków (repatriacja ludności po wojnie) albo pozostała po gospodarce niemieckiej, jako pszczoła z linii Nigra.
Rejon D zamieszkuje pszczoła o przeciętnej wielkości, odpowiadającej średniej krajowej ale z najkrótszym w kraju języczkiem — 6,087 mm. Na obniżenie średniej długości języczka w dużej mierze wywarła wpływ charakterystyczna grupa pszczół z terenu woj. Poznań (6,025 mm), którą omówiono wcześniej. Stosunkowo niska liczba indeksu kubitalnego (59,27) wskazuje na pewien wpływ pszczół z południa Europy. Podrejon, o którym wspominaliśmy, ma u pszczoły nieco większe lusterko woskowe — 2,709 mm² od przeciętnej w rejonie — 2,674 mm², z trochę dłuższym języczkiem — 6,173 i 6,087 mm i z trochę dłuższym skrzydłem przednim — 9,350 i 9,323 mm.
Współczynniki zmienności cech fizycznych w obrębie rojów wskazują na znaczne zróżnicowanie tej pszczoły. O małym wyrównaniu pogłowia tej pszczoły pod względem morfologicznym, świadczą zwłaszcza wysokie współczynniki zmienności indeksu kubitalnego, wielkości lusterka woskowego i długości języczka.
W następnym rejonie E, obejmującym teren woj. Koszalin, Gdańsk i po części Szczecin i Bydgoszcz, występuje w pewnym sensie równowaga między typem I i typem II pszczoły krajowej, bo procentowy ich udział w pogłowiu wynosi 25% i 30%. Dla grup uzupełniających oba typy — 28 i 17%. Stan ten należy chyba przypisać przywozowi w różnych okresach znacznej części pasiek i matek z bardzo odległych stron. Zwłaszcza w wyniku akcji hodowlanej, ogólnoniemieckiej przed wojną, opartej głównie na importowanych pszczołach i przemieszczeniu ludności ze wschodu po wojnie, któremu towarzyszyły nieraz przewozy całych pasiek. W rejonie tym pszczoła typu I jest trochę większa od typu II. Suma III i IV tergitu wynosi u nich średnio 4,879 i 4,772 mm. Poza tym ma ona trochę krótszy języczek — 6,121 i 6,229 mm oraz nieco mniejszy IV sternit i lusterko woskowe. Współczynniki zmienności cech fizycznych pszczoły w rejonie E są bardzo zbliżone do średnich krajowych. Jednakże typ I jest bardziej wyrównany niż typ II.
Nieduży rejon F na południu kraju, obejmujący teren częściowo woj. Rzeszów, Kraków i Katowice, jest w układzie populacji pszczół trochę podobny do rejonu E. I tu podobnie widzimy jakby wyrównany stosunek pszczoły typu I z grupami uzupełniającymi do typu II również z grupami uzupełniającymi. O ile jednak w poprzednim rejonie o tej równowadze
strona 37decydowały typy czyste, tutaj decydują raczej grupy uzupełniające 47% i 42% (czyste reprezentowane są przez małą liczbę rojów 3,5% i 7,0%).
Wartości cech morfologicznych pszczół typu I zamieszkujących ten teren niewiele odbiegają od wartości przeciętnych dla całego kraju, ale już grupy uzupełniające ten typ mają pszczołę mniejszą, z dłuższym języczkiem i szerszym skrzydłem przednim. Spotyka się tu bardzo dużo rojów z długimi języczkami, z najszerszymi w kraju skrzydłami przednimi i niską stosunkowo liczbą indeksu kubitalnego.
Analiza współczynników zmienności cech fizycznych tej grupy pszczół wskazuje, że ze wszystkich grup krajowych jest ona najbardziej zróżnicowana. Szczególnie wysokie wskaźniki zmienności ma indeks kubitalny i długość języczka. Być może jest to wynikiem krzyżowania się na tym terenie dwu typów pszczoły krajowej, z których żaden w formie czystej nie występuje w przewadze.
Ostatni i najmniejszy zarazem rejon G, obejmujący część wschodnią woj. Białystok jest bardzo charakterystyczny. Zupełnie nie spotyka się tam pszczół typu I, i zaledwie 12% rojów ten typ uzupełniających. A zatem prawie całkowicie panuje tam typ pszczoły II wraz z odpowiednimi grupami uzupełniającymi. Analiza matematyczna wykazuje wprawdzie duże podobieństwo tamtejszej pszczoły do pszczoły z południa, trudno jednak znaleźć wytłumaczenia tego faktu.
Pszczoła tego rejonu jest mniejsza od pszczoły sąsiadujących rejonów i ma przy tym dłuższy języczek, co ją właśnie upodabnia do pszczoły z rejonów południowych. Jednocześnie znajdujemy u niej stosunkowo długie przednie skrzydło, szerszy niż u sąsiadek sternit. Wysoka natomiast liczba indeksu kubitalnego stanowi o jej pokrewieństwie z pszczołą północną. Cechy te stanowią o jej wyjątkowej pozycji wśród grup pszczoły krajowej. Analiza matematyczna wykazała, że jako obiekt o wielu cechach zmiennych jest ona bliższa typowi II niż typowi I i przy porządkowaniu całego materiału trafiła do tej właśnie klasy. Interesuje nas pochodzenie tej pszczoły. Przypuszczamy, że jest to zachodni zasięg rasy, która zamieszkuje północne tereny Białoruskiej SRR i wykazuje duże podobieństwo do pszczoły leśnej, Apis mellifica mellifica silvarum Scor., znanej nam z literatury. Migracja ludności po wojnie nie mogła mieć na ten stan poważniejszego wpływu, bo znajdujemy w kraju inne siedliska z podobną pszczołą. Porównanie współczynników zmienności badanych cech tej pszczoły wskazuje na jej zbliżenie do typu przeciętnego w kraju, chociaż wskaźnik zmienności długości języczka i wielkości robotnic ma nieco wyższy.
strona 38DYSKUSJA
Mamy w kraju około 1.250.000 rojów. Do swoich badań zgromadziliśmy próbki pszczół z około 400 rojów, co stanowi 0,003% pogłowia pszczół. Każda próbka zawierała przeszło 100 robotnic a pomiary wykonywaliśmy na 100 okazach. Można postawić pytanie, czy to dostatecznie reprezentatywny materiał doświadczalny, aby na podstawie rezultatów jego badania wypowiadać wnioski dotyczące całej populacji krajowej. Musimy przeto nasze badania porównać z badaniami antropologicznymi, demograficznymi i w ogóle masowymi. W tamtych przypadkach obiektem badań bywa zawsze pojedyńczy egzemplarz żywego gatunku a liczba badanych zamyka się w kilku lub kilkunastu tysiącach. Wnioski natomiast odnoszą się do kilku lub nawet do kilkuset milionów. W naszych badaniach charakteryzowaliśmy aż 40 tysięcy osobników, z których każdy w jakimś stopniu może reprezentować swoją grupę. Trzeba jeszcze uwzględnić i to, że pomiary dotyczyły 9 cech każdego osobnika. Dzięki temu zyskała wierność obrazu różnych znalezionych w kraju typów pszczoły. Dotychczasowe, znane z literatury oznaczenia zasięgu geograficznego ras czy typów pszczoły, opierały się na badaniach kilku lub kilkunastu przypadków, pobranych z terenu próbek. Nasz obszerny i uporządkowany zbiór, w wysokim stopniu reprezentatywny, pozwala na tak dokładną analizę pogłowia pszczół na terenie całego kraju, jakiej jeszcze nigdzie dotychczas nie przeprowadzono.
Wybór cech fizycznych pszczoły przeznaczonych do pomiarów różni się nieco od zespołu cech badanych przez innych autorów. Zrezygnowaliśmy z oceny owłosienia na odwłoku pszczoły, co jest stałym elementem pomiarów dla badaczy niemieckich (Goetze 1964), ponieważ stosuje się tu w dużej mierze ocenę subiektywną. Nie podjęliśmy również obliczeń różnorakich indeksów języczka, łapki, głowy itp., które przeprowadził Kolesnikow (1960), Bährmann (1965) i el Banby (1965), ponieważ uważaliśmy, że żaden z tych wskaźników w sposób widoczny nie wpływa na wyodrębnienie ras pszczół. Pozostaliśmy zatem przy cechach, które dadzą się dokładnie zmierzyć przy zastosowaniu optyki laboratoryjnej. Z tych powodów przy określaniu wielkości pszczoły przyjęliśmy obiektywną rosyjską metodę pomiaru a nie Goetzego, który przypuszczalnie miał duże trudności w dokładnym mierzeniu wysokości tułowia.
Cechy najbardziej różnicujące rasy pszczół, wielkość pszczoły, długość języczka i indeks kubitalny zostały uwzględnione. Z pozostałych cech pod tym względem interesujące okazały się: szerokość IV sternitu, wielkość lusterka woskowego i szerokość przedniego skrzydła.
Nasza pszczoła środkowoeuropejska ma nieco dłuższy języczek niż można to wywnioskować z mapki Goetzego (1964). Zróżnicowanie wartości
strona 39indeksu kubitalnego jest według nas mniej więcej podobne temu, jakie podał ten autor. Pszczoła natomiast z podgórza na południu Polski ma języczek krótszy niż to podał Goetze (6,24 a nie 6,50 mm) i trochę wyższą liczbę indeksu kubitalnego. Widocznie autor ten stosował do pszczół z tego terenu wzorzec dla tzw. A. m. carnica z badziej na południu położonych terenów Europy środkowej.
Dla scharakteryzowania każdego roju oznaczaliśmy 100 robotnic, co zajmowało bardzo dużo czasu. Ponieważ zmienność przy większości cech badanych okazała się mała, wydaje się że przy tego rodzaju opracowaniach można liczbę osobników zredukować do 50. Wyjątek stanowi indeks kubitalny, którego zmienność jest duża i tu należy pozostać przy pomiarach 100 osobników.
Analiza zgromadzonych w tej pracy wyników wykazała, że na obszarze naszego kraju zamieszkują 2 główne typy pszczoły i niewielka grupa odrębna na terenie woj. Białystok. Nie pokrywa się to ani z opisem Goetzego (1964) ani z opinią polskich pszczelarzy. Goetze analizując rasy pszczoły w Europie uważał, że u nas istnieją dwa jej typy: A. m. mellifica i A. m. carnica. Badania nasze udowodniły, że istotnie w Polsce występują dominujące dwa typy pszczoły, jednak ze zdecydowaną przewagą pszczoły środkowoeuropejskiej, chociaż jej wygląd jest nieco odmienny od tego, jaki przedstawia nam Goetze. W zakresie zasięgu terytorialnego pszczoły krainki wnosimy poważną korektę do opinii tego autora, poszerzając jej granice występowania. Ponadto stwierdzamy, że pszczoły krainki czystej pod względem fenotypu mamy na tym terenie bardzo mało, bo większość rojów wykazuje jedynie bliższe lub dalsze do niej podobieństwo. Goetze nie przewidywał, aby w naszym kraju występowała pszczoła leśna i w tej sprawie powtórzył stwierdzenie Skorikowa i Ałpatowa. Tymczasem z naszych badań wynika, że pszczoła wschodniej części woj. Białystok wykazuje duże podobieństwo do pszczoły leśnej, opisanej przez Skorikowa.
W stosunku do opinii pszczelarzy na temat rozmieszczenia w kraju odrębnych typów pszczoły korekta nasza jest dość duża. Nie znajdujemy przede wszystkim u nas pszczoły wrzosówki. Pszczoła naszego Pomorza na podstawie badanych cech nie odbiega w typie od pszczoły innych rejonów. Zlekka inny cykl rozwojowy tej pszczoły nie daje podstaw do wyodrębnienia jej jako innego typu. Dalsza korekta opinii pszczelarzy dotyczy zasięgu terytorialnego krainki. Na podstawie naszych badań zmuszeni jesteśmy ten zasięg zmniejszyć o krańce południowe woj. Opole i Wrocław. Tam właśnie znaleźliśmy przewagę a miejscami wyłącznie typ pszczoły środkowoeuropejskiej. W sprawie obecności u nas pszczoły leśnej potwierdzamy opinię pszczelarzy, określając jednak nieco inny jej zasięg. Występuje ona w woj. Białystok, jest mniejsza niż jej sąsiadka
strona 40środkowoeuropejska, ale wyróżnia się ciemną barwą, długim jak na tę szerokość geograficzną języczkiem i wysoką liczbą indeksu kubitalnego. Podobne właśnie wskaźniki wymienionych cech podaje dla pszczoły leśnej Ałpatow (1948) i Demianowicz (zbiory własne w archiwum Zakładu).
Badania nasze potwierdzają wyniki prac Ałpatowa i Michajłowa o tym, że pszczoły robotnice na północy są większe, mają krótszy języczek i wyższą liczbę indeksu kubitalnego niż robotnice z rejonów południowych. Wyjątek stanowi tylko pszczoła leśna.
Przy wyborze metody matematycznej dendrytów powodowaliśmy się tym, że daje właśnie możliwość porównywania obiektów charakteryzowanych wieloma zmiennymi. Wyniki analizy potwierdziły nasze obserwacje co do rozmieszczenia typów pszczoły w kraju, dając jedynie materiał do skorygowania granic ich zasięgu geograficznego. Metoda ta okazała się więc bardziej użyteczna niż metoda Pearsona, którą stosował Michajłow (1927), bo jest mniej skomplikowana i mimo to bardziej czuła. Mieliśmy na początku wątpliwość czy pominięcie w analizie metody dendrytów współczynników zmienności, które zostały obliczone dla każdego roju (próbki), nie wpłynie ujemnie na ostateczne wyniki. Wątpliwości te zostały rozproszone, kiedy niezależnie od analizy matematycznej dendrytów wspomniane współczynniki wykorzystano do porównań między poszczególnymi grupami pszczół. Wyniki tych porównań pokrywały się z wynikami analizy przeprowadzonej metodą dendrytów. Mimo to nie wykluczamy możliwości zastosowania w przyszłości innej metody matematycznej w opracowaniu tego materiału, zakładając sobie wtedy już jednak cele, wykraczające poza charakterystykę krajowej populacji pszczoły.
WNIOSKI
Matematyczna metoda dendrytów, zastosowana do scharakteryzowania wielkiej populacji pszczoły krajowej na podstawie pomiarów ośmiu cech zmiennych w 389 rojach, nie tylko potwierdziła większość dotychczasowych naszych obserwacji o istnieniu i lokalizacji odrębnych typów pszczoły na terenie naszego kraju ale pozwoliła na bardziej precyzyjne ustalenia granic ich zasięgów i ujawniła istnienie jeszcze innych drobniejszych grup rojów o zbliżonych wartościach niektórych cech. W Polsce występują dwa zasadnicze typy pszczoły. Roje należące do każdego z nich wykazują duże podobieństwo, charakteryzowane w zestawieniu dendrytowym odległością niższą od 2,9. Typy właściwe uzupełniane są grupami rojów zbliżonych do nich podobieństwem cech morfologicznych.
Dominujący w kraju typ pszczoły obejmuje 35% a wraz z grupami uzupełniającymi aż 74% rojów. Typ ten podobieństwem morfologicznym
strona 41stoi najbliżej rasy rośdkowoeuropejskiej (A. mellifica mellifica mellifica L.) i do niej go zaliczamy.
Drugi typ pszczoły obejmuje zaledwie 8,2% a z grupami uzupełniającymi 26% rojów w kraju. Typ ten morfologicznie najbardziej zbliżony jest do rasy A. m. carnica Polm. i ukształtował się pod jej wpływem z wyjątkiem jednak pszczoły z terenów przygranicznych woj. Białystok, którą przez jej specyficzną odrębność zaliczamy do A. m. silvarum Scor. W dużej grupie krajowej populacji znalazła się ona w typie II, bo analiza wykazała bliższe do niego podobieństwo niż do typu I.
Po przeanalizowaniu podobieństwa między grupami rojów w typie I i II oraz lokalizacji tych grup w terenie uważamy, że obszar kraju należy podzielić na 4 strefy hodowlane, w których hodowla zarodowa pszczół powinna się opierać na odrębnym miejscowym materiale.

Strefa pierwsza, obejmująca przeważającą część kraju (ryc. 18) zamieszkana jest prawie wyłącznie przez pszczołę typu I (A. m. mellifica mellifica L.). Wraz z grupami uzupełniającymi do typu I zalicza się tu od 87 do 100% rojów.
Strefa druga obejmuje prawie całkowicie obszar woj. Białystok bez pow. Kolno, Łomża i Zambrów. Nie ma tu pszczoły typu I poza jedyną
strona 42małą grupą rojów uzupełniających ten typ. Jest to kraina pszczoły leśnej, reprezentowanej przez 88% miejscowych rojów.
Strefa trzecia, nadmorska, obejmująca woj. Szczecin, Koszalin, Gdańsk i Bydgoszcz (powiaty: Chojnice, Sępólno, Tuchola, Grudziądz, Świecie, Wąbrzeźno) zamieszkana jest w równej prawie części przez pszczoły typu I i II (53 i 47%). Czyste typy, bez grup uzupełniających, stanowią tu I — 24,5 i II — 30,2% rojów.
Strefa czwarta, południowa, obejmująca woj. Opole bez powiatów Namysłów, Kluczbork, Olesno, woj. Katowice bez powiatów Lubliniec, Kłobuck, Częstochowa, Myszków, woj. Kraków bez pow. Dąbrowa Tarnowska oraz pow. Gorlice z woj. Rzeszów — zamieszkana jest również prawie w jednakowej części przez pszczoły typu I — 50,8 i II 49,2%. W odróżnieniu od strefy trzeciej procent rojów czystych typów jest tu bardzo mały: I — 3,51%, II — 7,02%. W strefie IV proponujemy dopuścić do hodowli jedynie pszczoły typu II, które są bardziej właściwe dla tamtejszych warunków klimatycznych i pożytkowych.
Populację krajową charakteryzowaliśmy poprzez 9 cech morfologicznych ale szczegółowa analiza wykazała, że niektóre z badanych cech wpływają istotnie na wyodrębnienie zróżnicowanych grup pszczół. Na tej podstawie proponujemy, aby przy charakteryzowaniu odrębnych linii hodowlanych a nawet różnych typów pszczoły opierać się jedynie na pomiarach: a) wielkości pszczoły (szerokości III i IV tergitu), b) długości języczka, c) wartości indeksu kubitalnego, d) wielkości lusterka woskowego i e) długości przedniego skrzydła.
Na podstawie bogatego materiału doświadczalnego zdecydowaliśmy się na określenie pewnych wzorców wartości cech dla materiału hodowlanego wyodrębnionych stref i rezerwatów. Dla tych wartości podajemy minimalne i maksymalne granice wahań średnich wyników z pomiarów 50 albo 100 robotnic (tabl. 18).
Przy charakteryzowaniu linii hodowlanych uznajemy za dostatecznie wystarczające stosowanie obliczeń średnich arytmetycznych i współczynników zmienności dla badanych rojów.
Wykrywanie krzyżówek dwu typów pszczół umożliwia współczynnik zmienności, który w takich przypadkach jest zazwyczaj wyższy. Potwierdzenia należy szukać przez ułożenie wyników w szereg statystyczny lub wykreślenie krzywej.
W obrębie omówionych wyżej stref znaleźliśmy stanowiska pszczoły o stosunkowo wysokim wyrównaniu pogłowia pod względem morfologicznym. Znalezione populacje uznaliśmy za pierwotne, z dawna zamieszku-
strona 43Tabela 18 Typowe wskaźniki morfologiczne dla pszczoły krajowej wg stref hodowlanych Some typical morphological features of local honey bee according to breeding area
| Strefa / Area | Suma III i IV tergitu odwłokowego w mm / Sum of III and IV tergite of abdomen in mm | Długość języczka w mm / Length of tongue in mm | Wartość indeksu kubitalnego / Value of cubital index | Powierzchnia lusterka woskowego na IV sternicie odwłokowym w mm² / Surface of wax plate in mm² | Długość przedniego skrzydła w mm / Length of front wing in mm |
|---|---|---|---|---|---|
| I | > 4,70 | 5,95—6,20 | 58,0—70,0 | > 2,6 | 9,15—9,50 |
| II | 4,65—4,85 | 6,20—6,35 | > 64,0 | 2,65—2,85 | 9,30—9,60 |
| III₁ | > 4,75 | 6,08—6,20 | 58,0—70,0 | > 2,6 | > 9,15 |
| ₂ | < 4,85 | 6,20—6,35 | < 60,0 | < 2,8 | 9,10—9,45 |
| IV | 4,70—4,85 | 6,20—6,45 | < 55,0 | < 2,8 | 9,10—9,45 |
jące te tereny. Propozycje nasze idą w kierunku ustalenia tam rezerwatów, które znalazłyby się pod ochroną prawno administracyjną.
W strefie pierwszej znajdują się cztery populacje pszczół zasługujące na ochronę. Pierwsza, największa i najbardziej wyrównana w typie I, obejmuje roje na terenie woj. Olsztyn, częściowo Warszawa i Lublin (ryc. 18). Druga populacja również o wysokim wyrównaniu morfologicznym występuje na południu woj. wrocławskiego. Trzecia populacja, nieco odmienna ale wyrównana, rozprzestrzeniła się na terenie zachodnich powiatów woj. poznańskiego i czwarta w Górach Świętokrzyskich. Ta ostatnia jest jakby wyspą pszczoły typu II, otoczonej pszczołą typu I.
Strefę drugą najmniejszą należy w całości uznać za rezerwat pszczoły leśnej.
W strefie trzeciej proponujemy zorganizowanie w Borach Tucholskich rezerwatu dla pszczoły, wykazującej wysoki stopień wyrównania morfologicznego.
Ochronę rezerwatów rozumiemy w ten sposób, że prawnie zastrzeżone jest wprowadzanie na ich teren jakichkolwiek pszczół z zewnątrz.
W zakresie polityki hodowlanej uważamy, że materiałem wyjściowym w hodowli zarodowej powinna być pszczoła tego typu, który jest właściwy dla danej strefy. Najkorzystniej byłoby, gdyby pochodził on z najbliższego rezerwatu.
Wobec równowagi obu typów na terenie strefy II trzeba tam dopuścić w równej mierze hodowlę pszczoły typu I i II.
strona 44LITERATURA
Alber M. (1952) — Imkerbummel in Algerien. Dtsch. Bienenwirtsch. 3:204.
Ałpatow W. W. (1948) — Porody miedonosnoj pczeły. Sredi prirody, 4. Moskwa.
el-Banby M. A. (1965) — Die Erblichkeit einiger quantitativen Eigenschaften beim ägiptischen carmo-hybriden der Honigbiene. Ref. XX J.K.B., Bukarescht.
Bährmann R. (1965) — Merkmalsstudien und infraspezifische verwandtschaftsverhältnisse bei Apis mellifica L. Z. f. Bienenforsch., 8(2) : 17—47.
Bornus L. (1960) — Badania nad zależnością wielkości lusterka woskowego od wielkości pszczoły. Pszczeln. Zesz. Nauk., 4(2) : 73—86.
Bornus L. i Gromisz M. (1963) — Zależność wielkości pszczoły od szerokości geograficznej. Pszczeln. Zesz. Nauk. 7(2) : 49—62.
Buttel-Reepen H. (1906) — Beiträge zur Systematik, Biologie sowie zur geschichtlichen und geographischen Werbreitung der Honigbiene. Apistica.
Chochłow W. P. (1916) — Untersuchungen über Rüssellange der Arbeiterinnen der Honigbiene. Arch. Bienenkunde., 7 : 35—36.
Dulkin A. L. i Treskowa G. F. (1953) — Pczeły uralskiego i tajeżnego rajonow. Pczełowodctwo, 30(1) : 26—29.
Florek K., Łukaszewicz J., Perkal J., Steinhaus H., Zubrzycki S. (1951) — Taksonomia Wrocławska. Przegląd Antropologiczny, 17 : 193-211.
Goetze G.K.L. (1940) — Die beste Biene. Liedlof, Leipzig.
Goetze G.K.L. (1964) — Die Honigbiene in natürlicher und künstlicher Zuchtauslese. Paul Parey, Hamburg und Berlin.
Garbaczow K. A. (1916) — Kawkaskaja sieraja gornaja pczeła (Apis mellifera var. caucasica) i miesto jee sredi drugich pczeł. Tiflis (40 stron).
Gromisz M. (1963) — Zmienność długości języczka pszczół w Polsce w zależności od szerokości geograficznej. Pszczeln. Zesz. Nauk. 7(1) : 15—22.
Kolesnikow A. N. (1960) — O niekotorych osobiennostiach eksteriera i interiera raboczych pczeł. Tr. obszcz. jestisp., 120(6) : 271—321.
Lunder R. (1953) — Sammenlikning av ulike biraser under norske forhold. Nord. Bitidskrift, 3 : 71—83.
Michajłow A. S. (1928) — Über den Zusammenhang zwischen dem Umfang der Bienenzelle und den Umfang des Körpers und seiner Teile. Arch. Bienenkunde. 8 : 313—321.
Michajłow A. S. (1931) — Weitere Untersuchungen über die phänotypische Variabilität der Honigbiene (Apis mellfica L) in Verbindung mit der Frage der Bienenrassen. Arch. Bienenkunde., 12 : 315—329.
Perkal J. (1955) — Porządkowanie przedmiotów. Kosmos „B”, 5(3) : 197—206.
Pollmann A. (1889) — Wert der verschiedenen Bienenrassen und deren Varietäten bestimmt durch Urteile namhafter Bienenzüchter. 2. Aufl. H. Vogt, Leipzig.
Sekczijew A. J. (1965) — Charakteristika morfo-biologiczeskich i choziajstwiennopoleznych priznakow prostych i słożnych pomiesiej pczeł. Ref. XX M.K.P. Bukareszt.
Snodgrass R. E. (1956) — Anatomy of the Honey Bee. Comstock Pub. Ass., Ithaca, New York.
strona 45МОРФОМЕТРИЧЕСКОЕ ИССЛЕДОВАНИЕ МЕСТНОЙ МЕДОНОСНОЙ ПЧЕЛЫ Apis mellifica L. В ПОЛЬШЕ
Леон Борнус, Антони Демянович и Михал Громиш
Резюме
В 1957—1959 г. было собрано 435 проб пчел по 100 штук в каждой, в местностях, положение которых обозначены на рис. 1. Из этого числа проб исследовано 389. У каждой пчелы-работницы измерали: 1) сумму ширины III и IV тергита брюшка, 2) длину хоботка, 3) ширину IV стернита, поверхность его воскового зеркальца, 5) длину переднего крыла, 6) его ширину, 7) кубитальный индекс, 8) число зацепок на заднем крыле, 9) цвет III и IV тергита. Для пчелосемей высчитывали среднюю арифметическую каждого признака, среднюю вероятную ошибку средней и коэффициент изменчивости. Математическая обработка всей популации была проведена методом дендритов, введенным Вроцлавским Математическим институтом Польской Академии Наук.
Математический анализ обнаружал, что в Польше выступают 2 главные типы пчелы и дополняющие их группы. Во всей стране, за исключением только северовосточной части белостокского воеводства, преобладает первый тип пчел, который покрывается с среднеевропейской породой. В состав второго типа входит краинская пчела населяющая совместно с среднеевропейской полосу подгорья на юге страны и обитающая в упомянутой высше части белостокского воеводства пчела похожая на лесную, описанную Скориковым и Алпатовым. Оценку признаков отдельных типов дает табл. 14.
Главные типы пчел встречаются вместе, но в разных соотношениях. Было обнаружено также 5 районов населенных пчелой одного только типа. Эти районы авторы называют резерватами местных пчел и предлагают взять их под административную опеку.
Принимая во внимание разницы в фенотипе местных пчел авторы рекомендуют образование в стране 4-рех племенных зон, которые базировались бы на материале из соответствующих резерватов.
Авторы считают, что при оценке племенных линий первостепенное значение имеют 3 признака: 1) величина работниц, 2) длина хоботка и 3) кубитальный индекс. Некоторые значение могут иметь также длина переднего крыла и поверхность воскового зеркалца. Для проектированых зон племенного розведения пчел авторы дают типовые оценки отдельных морфологических признаков пчел-работниц (табл. 18).
MORPHOMETRICAL INVESTIGATIONS OF HONEY BEES IN POLAND Apis mellifica L.
L. Bornus, A. Demianowicz, M. Gromisz
Summary
In the years of 1957 to 1959 it was collected 435 samples of worker honey bees from the localities of which position are marked on the Fig. 1. Each sample contained
strona 46100 specimens of worker honey bees and was taken from one colony. In these investigations were taken 389 samples. The following measurements were performed on each specimen: 1) the sum of width of the III and IV tergites of abdomen, 2) the length of tongue, 3) the width of the IV sternite, 4) the surface of wax plate on the IV sternite, 5) the length of front wing, 6) the width of front wing, 7) value of cubital index, 8) number of hooks on the hind wing, 9) colour of the III and IV tergite.
For the all colonies were counted average values of each feature, means error of averages and variation coefficients. All results were statistically analized by the mathematical method of dendryds alaborated by Mathematical Institute — Polish Akademii of Science in Wrocław.
Mathematical analysis showed that in Poland there are two main types of honey bees. In whole country except in the region of Białystok dominate type I, which is identical as Apis mellifera m. L. To the type II belongs Apis m. carnica which occupied together with Apis m. m. region of Podgórze in the Southern part of Poland and in the Northern part of country (region of Białystok) dominante honey bees with the features similar to Apis m. m. silvarum. Values of features of investigated types of honey bees are summarized in table 14.
Main types of honey bees appear sometimes in the same region, but not always in the identical ratio of %. We found also 5 places of pure race of honey bees. There places authors called natural reservations of local bees and proposed for them some kind of administrativic protection.
On the basis of phenotype differences of measure authors plan to devide the whole territory of Poland into 4 regions and propose in the future to take the materials for breeding work from the corresponding reservations.
For the evaluation of breeding lines authors consider as the most important the following measures: 1) size of worker of honey bee, 2) length of tongue, 3) value of cubital index. Furthermore two more measures can be taken under consideration, length of front wing and the surface of wax plate.
For the breeding regions authors determinated the standard values of morphological features of worker honey bee (Tabl. 18).
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 1: „stystematycznego” → systematycznego
- s. 2: „podgatungu” → podgatunku
- s. 3: „(Goetza — 1940)” → (Goetze — 1940)
- s. 4: „Koleśnikow” → Kolesnikow
- s. 4: „lusterka wojskowego” → lusterka woskowego
- s. 4: „głossa” → glossa
- s. 6: „lini hodowlanych” → linii hodowlanych
- s. 7, podpis ryc. 2: „tegites” → tergites
- s. 10: „plus i mius” → plus i minus
- s. 11: „Współczynnik zmieności” → Współczynnik zmienności
- s. 11: „4,800 m a nieraz” → 4,800 mm a nieraz
- s. 15: „współczynnikiem zmieności” → współczynnikiem zmienności
- s. 15, tab. 3: „resuting” → resulting
- s. 17: „wyrówanie” → wyrównanie
- s. 17, podpis ryc. 6: „stersternitu” → sternitu
- s. 18: „o powierzchni 2.800 m²” → o powierzchni 2,800 mm²
- s. 30, podpis ryc. 16: „in the dendryd” → in the dendrite
- s. 31, tab. 14: „Morphological charakteristic” → Morphological characteristic
- s. 31 i 33, tab. 14 i 16: „Indeks kubital ny” → Indeks kubitalny
- s. 31, podpis ryc. 17: „different ration” → different ratio
- s. 32, tab. 15, populacja krajowa, typ II: „2,8″ → 8,2
- s. 33, tab. 16: „Value of cubital ndex” → Value of cubital index
- s. 34, tab. 17: „Degrea of equalization” → Degree of equalization
- s. 34, tab. 17: „III and IV bergitu” → III and IV tergite
- s. 34, tab. 17: „Wingth of wing” → Length of wing
- s. 34, tab. 17: „Ledth of wing” → Width of wing
- s. 34, tab. 17: „Indeks kubtalny” → Indeks kubitalny
- s. 34, tab. 17: „Value of cubita l index” → Value of cubital index
- s. 34, tab. 17: „on the hand wing” → on the hind wing
- s. 39: „z badziej na południu” → z bardziej na południu
- s. 41: „rośdkowoeuropejskiej” → środkowoeuropejskiej
- s. 44, bibliografia (el-Banby): „ägiptischen” → ägyptischen
- s. 44, bibliografia (Buttel-Reepen): „Werbreitung” → Verbreitung
- s. 44, bibliografia (Chochłow): „Rüssellange” → Rüssellänge
- s. 44, bibliografia (Dulkin i Treskowa): „Pczełowodctwo” → Pczełowodstwo
- s. 44, bibliografia (Michajłow 1931): „mellfica” → mellifica
- s. 45, streszczenie: „измерали” → измеряли
- s. 45, streszczenie: „обнаружал” → обнаружил
- s. 45, streszczenie: „высше” → выше
- s. 45, streszczenie: „Некоторые значение” → Некоторое значение
- s. 45, streszczenie: „зеркалца” → зеркальца
- s. 45, streszczenie: „проектированых” → проектированных
- s. 45, streszczenie: „розведения” → разведения
- s. 46, summary: „analized” → analyzed
- s. 46, summary: „dendryds” → dendrites
- s. 46, summary: „alaborated” → elaborated
- s. 46, summary: „Polish Akademii of Science” → Polish Academy of Science
- s. 46, summary: „dominante” → dominate
- s. 46, summary: „There places” → These places
- s. 46, summary: „administrativic” → administrative
- s. 46, summary: „devide” → divide
- s. 46, summary: „determinated” → determined
