MORFOLOGICZNA OCENA LINII ZARODOWYCH PSZCZOŁY KRAJOWEJ NA PODSTAWIE PIĘCIOLETNICH BADAŃ

tekst: Leon Bornus, Dorota Mackiewicz

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok X, 1966 — Leon Bornus, Dorota Mackiewicz

strona 57

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK X NR 1—2—3—4 MAJ 1966

Leon Bornus i Dorota Mackiewicz

Zakład Pszczelnictwa I. S.

WSTĘP

Pomiary morfometryczne pszczoły (Apis mellifica L.) służą oddawna naukowcom do oznaczania różnic fizycznych między jej podgatunkami, rasami czy liniami hodowlanymi. Można powiedzieć, że metody oznaczeń pszczoły mają ciągłość od czasów Linneusza (1776). Innym nieco celom mają służyć pomiary morfometryczne linii hodowlanych pszczoły. Wyniki tych pomiarów w każdym przypadku charakteryzują rodziny zarodowe. Głównie określają one przynależność rasową badanych populacji i stopień ujednolicenia ich pogłowia. Ten kierunek pomiarów morfometrycznych jest stosunkowo młody i wielu tu rzeczy wymaga wyjaśnienia. Przede wszystkim ciągle dyskusyjny jest udział oceny morfologicznej w ogólnym wartościowaniu populacji pszczół, z punktu widzenia jej przydatności w produkcji miodu. Poza tym dobór cech do charakterystyki morfologicznej nie zawsze jest ustalany na podstawie odpowiednich badań porównawczych. Wynika on często z założeń hipotetycznych lub w najlepszym przypadku z porównań dorywczych. Stąd pochodzą różnice w doborze cech do oznaczeń, które podaje nam fachowa literatura.

Ustalając nowe podstawy hodowli zarodowej pszczół w Polsce w 1961 r. przyjęto pewne kryteria oceny wartości użytkowej rodzin (linii) zarodowych, które w zakresie morfologii miały oparcie teoretyczne we wstępnych wynikach masowych pomiarów pszczoły krajowej, przedstawionych przez Zakład Pszczelnictwa. Po pięciu latach zgromadzono duży materiał który nadaje się do analizy, mającej na celu wyjaśnienie, czy wybrana przez nas metoda oceny morfologicznej linii zarodowych pszczół jest przydatna w praktyce i czy może być uproszczona względnie udoskonalona. Odpowiedni to moment na tego rodzaju opracowanie, bowiem została niedawno zakończona praca nad szczegółowym scharakteryzowaniem populacji

strona 58

pszczoły krajowej (Bornus, Demianowicz, Gromisz 1966), która daje odpowiednio bogate tło do porównań i oceny wyników naszych pomiarów i orzeczeń.

LITERATURA

W literaturze popularnej znaleźć można wiele publikacji omawiających właściwości biologiczne i fizyczne poszczególnych linii czy rodzin zarodowych. Na ogół są to opisy słowne, w przewadze bardzo subiektywne i dlatego nie mające większego znaczenia naukowego. Określony system w ocenie morfologicznej linii zarodowych pszczół zastosowali pszczelarze niemieccy, włączając do pomiarów: 1) żółte plamy na tergitach odwłoka, 2) długość włosów na ciele pszczół robotnic, 3) szerokość rąbka filcowego na IV-tym tergicie odwłoka i 4) wartość indeksu kubitalnego (Goetze — 1964, Bährmann — 1965). Trutnie są również oznaczane ale tylko w zakresie: 1) barwy żółtej na tergitach odwłoka, 2) barwy włosów na ciele, 3) indeksu kubitalnego. Hodowcy z NRF przyjmują i dla robotnic i dla trutni 2 klasy wartości hodowlanej, wyrażanej procentowo wskaźnikami oddzielnie dla pszczoły śródkowoeuropejskiej — N i dla krainki — K. Hodowcy z NRF zamiast klas wykazują procent różnych wartości w populacji pszczół dla każdej cechy morfologicznej zosobna. Dyskwalifikacji podlegają populacje, które nie uzyskują minimalnych wartości określonych odrębnie dla dwu wymienionych ras. Wyniki pomiarów morfometrycznych podawane są dla populacji w punktach.

Poza literaturą niemiecką nie znaleziono obcych publikacji, których przedmiotem byłaby ocena morfometryczna linii hodowlanych pszczół w ramach jakiegoś systemu ogólnej oceny ich wartości użytkowej. W literaturze własnej odnotować należy 3 pozycje Bornusa (1961 a, b, c), traktujące ściśle o tym przedmiocie w czasopiśmie popularnym i broszurę tegoż autora (1964), ujmującą problem oceny populacji zarodowych w jednolity system.

Z zakresu charakterystyki pszczoły krajowej jest kilka populacji naukowych. Goetze (1964) w ramach opisu pszczoły w Europie wypowiedział się co do typów pszczoły w Polsce, a konkretnie badania morfometryczne naszej pszczoły prowadzili Bornus (1960a, 1960b), Bornus i Gromisz (1963), Demianowicz (1965 i 1966), Gromisz (1961 i 1963) oraz Bornus, Demianowicz, Gromisz (1966). Wyniki tych badań w dużej mierze dały podstawę do ustalenia typów pszczoły krajowej, ich zasięgu terytorialnego oraz określenia charaktrystycznych dla nich wskaźników morfologicznych.

strona 59

MATERIAŁ I METODA

Próbki do oznaczeń morfologicznych brano z rodzin pszczelich, które z decyzji organizatorów hodowli zarodowej włączone zostały do krajowego rejestru linii względnie do tego rejestru kandydowały. W sumie w latach 1961—1965 zebrano materiał z 17 pasiek. Z pasieki kandydującej do rejestru hodowlanego pobierano próbkę wyłącznie z pnia zarodowego. Z pasiek zarejestrowanych brano próbki z 3—4 rodzin, które w grupie selekcyjnej pod względem produkcji miodu znalazły się na czołowym miejscu. Stosownie do wymagań metodycznych pobierano ponad 100 młodych robotnic w drugiej połowie sierpnia i przywożono do laboratorium w Skierniewicach, gdzie następowało ich utrwalenie. Lokalizację pasiek zarodowych, których pszczoły morfologicznie scharakteryzowano, podaje tabela 1. Kolejność tych pasiek z tabeli 1 zostanie utrzymana przy dalszych.

Tabela 1 Wykaz pasiek zarodowych List of breeding apiaries

Lp. Powiat Województwo Właściciel pasieki Liczba badanych próbek i robotnic W latach
1 Tczew Gdańsk ZNB Miłobądź 4/300 1962—1964
2 Nowy Tomyśl Poznań RRZD Sielinko 2/200 1962
3 Wysokie Mazowieckie Białystok RRZD Szepietowo 9/620 1962
4 Radomsko Łódź A. Stasiński 3/260 1963
5 Sokółka Białystok W. Bałakier 1/100 1962
6 Chojnice Bydgoszcz W. Grunt 4/200 1964—1965
7 Poźnań Poznań St. Bartkowiak 1/50 1965
8 Bochnia Kraków S.R. i U.WRN 3/300 1964
9 Białowieża Białystok „Las” 2/185 1961
10 Łapy Białystok St. Dworakowski 1/100 1961
11 Bielsko-Biała Katowice A. Gwóźdź 6/420 1962—1963
12 Oświęcim Katowice S. Etgens 3/290 1962—1963
13 Cieszyn Katowice J. Kubok 2/185 1964
14 Koźle Opole P. Golli 3/150 1964
15 Prószków Opole A. Brandys 3/150 1965
16 Kłodzko Wrocław W. Kumko 5/320 1961—1964
17 Olecko Białystok RRZD Siejnik 1/100 1962

Do utrwalenia pszczoły zabijano we wrzącej wodzie przez 2 minuty (Ałpatow 1948) a następnie po lekkim przesuszeniu konserwowano w 75 procentowym alkoholu. Wykonywano potem 7 pomiarów różnych

strona 60

części szkieletu robotnic, tworząc z tego 5 składników oceny morfologicznej każdej populacji. Do pomiarów włączono: 1) wielkość pszczoły, 2) barwę, 3) długość języczka, 4) długość i szerokość przedniego skrzydła oraz 5) wartość indeksu kubitalnego.

Wszystkie pomiary, wykonano metodą stosowaną w Zakładzie Pszczelnictwa IS (Bornus i inni — 1966).

Udział cech morfologicznych w ogólnej ocenie wartości użytkowej populacji pszczół, w skład której wchodzi jeszcze wartość cech biologicznych i produkcyjności miodu oszacowany został maksymalnie na 12 punktów na 100 możliwych do uzyskania. Krzyżówki pszczoły krajowej z włoszką były dyskwalifikowane jeszcze przed wykonywaniem pomiarów.

WYNIKI i DYSKUSJA

Morfologicznie zbadany materiał z 17 pasiek zarodowych wykazuje, że wybierana do hodowli pszczoła pod względem fenotypowym odpowiada wiernie typom pszczoły krajowej, które scharakteryzowali Bornus, Demianowicz, Gromisz (1966). Wymienieni autorzy stwierdzili obecność w Polsce trzech typów pszczoły: A. m. mellifica, A. m. carnica i A. m. m. silvarum i poznali granice ich zasięgu geograficznego.

Z badanej grupy pierwszych 10 pasiek (tabl. 1) znajduje się w strefie dominowania A. m. mellifica i taką właśnie pszczołę posiada. Wielkością zbliża się ona do wskaźników podanych przez wymienionych autorów, bo jej suma szerokości III i IV tergitu odwłokowego — 4,82 mm jest zaledwie o 0,06 mm mniejsza od średniej dla tego typu. Długość języczka ma identyczną z długością języczka typu wzorcowego — 6,11 mm. Wartość indeksu kubitalnego wykazuje trochę wyższą od wskazanego wzorca: 63,2 i 60,4 ale różnica ta wskazuje raczej na większą czystość rasową badanej grupy pszczół (tabl. 3). Długość i szerokość jej przedniego skrzydełka a także stopień rozjaśnienia III i IV tergitu jest bardzo zbliżona do wzorca tej pszczoły.

Pasieki od 11 od 16 znajdują się w strefie względnego dominowania A. m. carnica i temu właśnie typowi bardzo podobna jest ich pszczoła. Wskaźniki jej morfologiczne różnią się trochę od wzorca właściwej krainki z południa Europy. Nie jest ona duża — 4,74 mm ale charakteryzuje się długim języczkiem, średnio 6,25 mm, przy stosunkowo małej różnicy średnich dla wymienionych rojów 6,16 — 6,32 mm. Średnia długość języczka dla tej grupy jest tylko o 0,02 mm wyższa od wzorca. Pszczoła ta od środkowo-europejskiej różni się najbardziej wartością indeksu kubitalnego: 51,1 i 63,5. Zasadniczy to wskaźnik jej wyodrębniania w ramach populacji krajowej. Wzorzec jej (Bornus, Demianowicz i Gro-

strona 61

Tabela 2 Morfologiczna ocena populacji zarodowej przy zastosowaniu metody punktów Morphological evaluation of honey bee breeding population

Nazwa cechy / Features Wskaźnik dyskwalifikacji / Indicator of disqualification Wskaźnik współczynników zmienności i punktów / Indicator of variation coefficient in points: zakres współczynników lub procentów Wskaźnik współczynników zmienności i punktów / Indicator of variation coefficient in points: liczba punktów
Suma szerokości III i IV tergitu / Sum of the III and IV tergite poniżej: 4,75 mm 2,0—3,0 1,0
powyżej V 3,0 1,5—2,0 2,0
1,0—1,5 3,0
poniżej 1,0 4,0
Barwa III i IV tergitu w % szerokości / Colour krzyżówki z pszczołami żółtymi i poniżej 60% 60—65% 0,5
65—75% 1,0
75—85% 1,5
Przednie skrzydło / Front wing długość poniżej: 9,25 mm długość: 1,5—2,0 szerokość 2,5—3,2 1,0
powyżej V 2,0 1,0—1,5 2,0—2,5 2,0
szerok. poniżej: 3,10 mm poniżej 1,0 poniżej 2,0 3,0
powyżej V 3,2
Długość języczka / Length of tongue 1,5—2,0 1,0
poniżej: 6,09 1,0—1,5 2,0
0,5—1,0 3,0
powyżej: V 2,0 poniżej 0,5 4,0
Indeks kubitalny / Value of cubital index V powyżej 13,0 8,0—13,0 1,0
poniżej 8,0 2,0

misz 1966) wykazuje dużo wyższy indeks — 60,3 ale może być on podważany. Autorzy ci wydzielili z pszczoły krajowej odpowiednie typy na podstawie analizy matematycznej, w którą włączono pomiary 9 cech zmiennych. Dopiero w drugim etapie obliczano średnie wskaźniki cech dla otrzymanych przedtem typów. Niewątpliwie mniej różnicujące się cechy musiały w analizie ogólnej wpłynąć deformująco na klasyfikację typów pszczoły z punktu widzenia jednej cechy zmiennej. Średnią wartość indeksu w grupie badanej uznać więc należy za bardziej zbliżoną do wartości indeksu krainki właściwej. Pszczoła ta wykazuje trochę dłuższe i szersze przednie skrzydło od swojego wzorca, ale różnice są znikome. Podobnie jest z barwą III i IV tergitu odwłokowego.

Trzeci typ pszczoły krajowej, którą uważa się za podobną do pszczoły leśnej (A. m. m. silvarum) reprezentowany jest jedynie przez jedną pasie-

strona 62

Tabela 3 Wyniki morfometrycznych pomiarów (x) populacji zarodowych pszczoły krajowej Results of morphometrical measures (x) of honey bee breeding population from Poland

Nr pasieki / No apiary Typ pszczoły / Type of honey bees Suma szerokości III i IV targitu w mm / Sum ef width of the III and IV tergite mm Długość języczka mm / Lenght of tonque in mm Skrzydło ddn / Front wing: długość w mm / Lenght in mm Skrzydło ddn / Front wing: szerokość! w mm / Width in mm % barwy ciemnej na III i IV targ. / % of colour Indeks kubitalny / Value of cubital index
1 środkowo europejska 4,77 6,08 9,19 3,14 77,4 66,1
2 „ 4,75 6,07 9,32 3,13 82,9 62,3
3 „ 4,75 6,12 9,36 3,16 80,2 62,8
4 „ 4,83 6,17 9,40 3,18 81,5 62,7
5 „ 4,70 6,12 9,32 3,18 79,9 71,1
6 „ 4,83 6,01 9,27 3,12 82,5 65,6
7 „ 4,97 6,22 9,35 3,17 80,0 58,5
8 „ 4,91 6,22 9,36 3,20 83,2 61,4
9 „ 4,74 5,99 9,16 3,19 86,2 62,5
10 „ 4,89 6,11 9,36 3,19 87,5 62,2
* 4,82 6,11 9,30 3,16 81,5 63,5
11 krainka 4,71 6,23 9,22 3,20 79,5 54,9
12 „ 4,71 6,24 9,45 3,23 82,0 52,9
13 „ 4,72 6,32 9,23 3,18 82,6 48,3
14 „ 4,79 6,26 9,31 3,20 82,1 49,3
15 „ 4,82 6,28 9,33 3,22 81,7 47,9
16 „ 4,82 6,16 9,18 3,14 81,3 53,2
* 4,76 6,25 9,30 3,21 81,5 51,1
17 leśna 4,74 6,34 9,31 3,14 76,5 59,6

kę zarodową, nr 17. Mimo jej lokalizacji na północy kraju ma ona pszczołę stosunkowo małą — 4,74 mm, o bardzo długim języczku — 6,34 mm. Te dwie wartości upodabniają ją jakby do pszczoły z południa, ale wysoka wartość indeksu kubitalnego — 59,6 upodabnia do pszczół strefy północnej. Wartości jej pozostałych cech, długości i szerokości przedniego skrzydła oraz barwy tergitów są podobne do właściwego wzorca jak i do wzorca pszczoły krajowej w ogóle, bo w tym zakresie nie obserwuje się większych różnic.

Analiza statystyczna wykazała, że wyłonione dwa główne typy pszczoły zarodowej w Polsce. (A. m. mellifica i A. m. carnica) pod względem długości ich języczków i wartości indeksu kubitalnego różnią się między sobą istotnie: Fe = 10,3652, F 0,05 = 4,60 i F 0,01 = 8,86 oraz Fe = 55,2354, F 0,05 = 4,60 i F 0,05 = 8,86. W zakresie wielkości pszczoły, długości i sze-

strona 63

Tabela 4 Profil typologiczny populacji zarodowych pszczoły krajowej na podstawie sumy szerokości III i IV tergitu odwłokowego robotnic (x) Typical profile of honey bee breeding populations resulting from the sum of the III and IV tergite (x)

Numer pasieki / Apiary Typ pszczoły / Type of b. 4,50mm 4,60 4,70 4,80 4,90 5,00 5,10 52,0
1 środkowo-europejska 6 13 25 69 32 29 8
2 „ 1 11 57 59 51 18 — 2
3 „ 2 13 77 103 82 73 3
4 „ 8 25 72 80 61 11 6
5 „ 1 9 39 33 13
6 „ 1 3 20 77 68 25 6
7 „ 6 28 12 4
8 „ 48 90 86 69 17 10
9 „ 4 21 54 63 43 14 — 2
10 „ 3 11 23 30 26 6 1
x w % 0,76 4,14 18,16 29,90 25,05 17,50 3,21 1,28
11 krainka 0 71 189 143 78 18
12 „ 1 8 72 108 52 22 1
13 „ 10 43 66 29 2
14 „ 3 16 72 35 19 5
15 „ 15 39 61 32 3
16 „ 3 30 61 81 76 49 18 2
x w % 0,72 7,92 25,72 33,05 21.49 9,22 1,75 0,13
17 leśna 9 50 37 10 9 5
x w %

rokości przedniego skrzydła oraz barwy tergitów grupy te nie wykazują istotnych różnic (tab. 5).

W dotychczasowych wymaganiach morfologicznych stosowano granice wartości minimalnych. Wyniki tego opracowania wskazują na potrzebę rewizji tych wymagań. W zakresie wielkości pszczoły odrzucano populacje, których średnia sumy szerokości III i IV tergitu wypadała poniżej 4,75 mm. Tymszasem na 17 badanych populacji aż 6 wykazało wartość niższą a dalsze dwie ledwie osiągnęły ten wskaźnik. Najmniejsza populacja wykazała wartość zaledwie 4,70 mm (nr 5). Zmiana tego kryterium wydaje się zatem koniecznością. Trzeba będzie albo obniżyć wymagania albo całkowicie jej znieść.

W zakresie wielkości pszczoły na plan pierwszy wysunęła się pasieka 7 (Bartkowiaka) z najwyższą sumą szerokości III i IV tergitu odwłokowego

strona 64

Tabela 5 Profil typologiczny populacji zarodowych pszczoły krajowej na podstawie długości języczków robotnic (x) Typical profile of honey bee breeding populations resulting from the length of tongue (x)

Numer nasieki / Apiary Typ pszczoły / Type of b. 5,70 5,80 5,90 6,00 6,10 6,20 6,30 6,40 6,50 6,60
1 środkowo-europejska 10 57 73 102 45 2
2 „ 6 41 70 72 55
3 „ 12 42 125 91 57 4 2
4 „ 10 29 79 72 66 4
5 „ 4 11 26 29 28 2
6 „ 3 3 14 46 55 64 16 1
7 „ 1 22 23 4
8 „ 2 48 70 123 32 21 4
9 „ 30 60 62 16 9
10 „ 1 13 38 28 18 2
x w % 0,14 0,14 4,23 14,65 28,08 27,54 21,41 2,53 1,07 0,19
11 krainka 10 51 68 156 72 36 30
12 „ 1 32 57 134 48 17 2
13 „ 5 15 25 86 26 19 9
14 „ 7 32 84 21 15
15 „ 1 3 35 46 42 15 7
16 „ 3 8 57 88 93 34 37 2
x w % 0,19 1,63 10,86 19,93 39,15 15,88 9,09 3,27
17 leśna 1 9 34 23 18 15
x w % 1 9 34 23 18 15

— 4,97 mm. To rzeczywiście pszczoły duże. Można podejrzewać, że została ona sprowadzona z dalszych terenów. Interesujące przy tym jest to, że pogłowie jej jest wysoce wyrównane. Podobne podejrzenie, to znaczy przywozu pszczoły zdała, można odnieść do populacji nr 9 (SNU w Bochni), która pod względem wielkości stoi na drugim miejscu — 4,91 mm. Ona również nie jest podobna do miejscowej pszczoły, co dodatkowo i bardzo mocno potwierdza wartość indeksu kubitalnego. W tym jednak przypadku rozproszenie wyników jest bardzo duże i zachodzi poważne podejrzenie, że robotnice pochodzą ze skrzyżowania 2 ras.

Do pasiek z małą stosunkowo pszczołą należą nr 5, 11 i 12 ze średnią 4,71 mm, nr 13 — z 4,72 mm oraz w 2, 3, 9 i 17 — z 4,74—47,5 mm. Mała pszczoła w pasiece Bałakiera (nr 5) zastanawia, bo nie jest ona podobna do pszczoły miejscowej, chociaż i długość języczka i wartość indeksu kubitalnego

strona 65

posiada zbliżoną do swojego wzorca. Mała natomiast pszczoła w woj. Poznań (nr 2) nie jest tam nowością. Mieści się ona w wyodrębnionym małym podrejonie z taką właśnie pszczołą (Bornus, Demianowicz, Gromisz 1966).

Z wymienionych populacji bardzo wyrównane pogłowie zaobserwowano w pasiece Bałakiera, Bartkowiaka, Kuboka i Brandysa. Nadmierne natomiast rozproszenie wyników wykazują populacje pasiek nr 1, 2, 3 i 11.

Ryc. 1. Wielkość robotnic w populacji: zbiorczej x, skala lewa; ——— = nr 7 z pszczołą największą i – – – – – = nr 11 z p. najmniejszą, skala prawa. Size of worker- bee: in whole population x, left scale; ——— = in No 7 with the biggest honeybee and – – – – – = No 11 with the smallest honeybee, right scale.

wykres liniowy — trzy krzywe: gruba ciągła (zbiorcza, oznaczona na rycinie x̄), cienka ciągła (nr 7) i przerywana (nr 11)

Pszczoła pozostałych wykazuje się przeciętnymi dla tych wartościami szerokości III i IV tergitu odwłokowego oraz przeciętną zmiennością wyników.

W zakresie długości języczka robotnic wymagania hodowlane dyskwalifikują takie populacje, które wykazują wartość średnią poniżej 6,09 mm. Z badanej grupy należałoby wobec tego odrzucić 4 populacje (nr 1, 2, 6 i 9) i wysunąć zastrzeżenia do trzech dalszych, nr 3, 5 i 10. Przeciętna w pomiarach wyniosła dla tej grupy 6,11 mm. Zmiana wymagań powinna pójść zatem w kierunku zniesienia dotychczasowego kryterium uznawania pasieki zarodowej na podstawie minimalnego wskaźnika dla długości języczka robotnic. Należałoby raczej określić wartości typowe tej cechy dla poszczególnych typów pszczoły krajowej.

Do długojęzycznych należą wszystkie populacje pszczoły krainka (nr 11—16) z typu środkowoeuropejskiego populacje nr 7 i 8, które jak wspominano nie są chyba pochodzenia miejscowego. Nad wszystkimi góruje populacja pszczoły leśnej z języczkiem 6,34 mm. W grupie krainek najdłuższy języczek wykazuje pszczoła pasieki 13 (Kubok) — 6,32 mm. Rozproszenie wyników prawie u wszystkich jest jednakowo wielkie.

Bardzo wysokie wyrównanie pogłowia wykazuje pasieka Bartkowiaka (nr 7) i częściowo Brandysa (nr 15).

W grupie krótkojęzycznych znalazły się populacje nr 1, 2, 6 i 9 ze średnią 5,99—6,08 mm. Co gorsza, poza nr 2 (RRZD Sielinko) wykazują one dużą rozpiętość średnich wewnątrz rojów a zatem słabe wyrównanie pogło-

strona 66
wykres liniowy — krzywa gruba ciągła (krainka, oznaczona na rycinie x̄) i przerywana (nr 13)

Ryc. 2a. Długość języczka robotnic w populacji: krainka x, skala lewa; – – – – – – = nr 13 z pszczołą o najdłuższych języczkach, skala prawa. The length of tongue of workers: in population carnica x, left scale; – – – – = in No 13 with honey bee of the longest tongue, right scale.

wykres liniowy — krzywa gruba ciągła (środkowoeuropejska, oznaczona na rycinie x̄) i przerywana (nr 9)

Ryc. 2b. Długość języczka robotnic w populacji: środkowoeuropejska x, skala lewa; – – – – – – = nr 9 z pszczołą o najdłuższych języczkach, skala prawa. The length of tongue of workers: in population A.m.m. x, left scale; – – – – – = in No 9 with honey bee with longest tongue, right scale.

wia. Rekord w tym względzie pobiła populacja 6 (Grunt), co zdecydować musiało o jej dyskwalifikacji.

Pozostałe populacje mają robotnice o średnich długościach języczka i średnim współczynniku zmienności.

wykres liniowy — krzywa gruba ciągła (zbiorcza, oznaczona na rycinie x̄), przerywana (nr 13) i cienka ciągła (nr 5)

Ryc. 3. Wartość indeksu kubitalnego robotnic w populacji: zbiorczej x, skala lewa; – – – – – – = nr 13 z najmniejszą i ——— = nr 5 z największą wartością, skala prawa. Value of cubital index of workers: in whole population x, left scale; – – – – = in No 13 with the smallest and ——— = in No 5 with the biggest.

W zakresie wartości indeksu kubitalnego wymagania hodowlane podają dopuszczalny współczynnik zmienności (V < 13,0). Wskaźnik ten okazał się za niski, bo w grupie badanej przekroczyły go 3 populacje, a 6

strona 67

innych znalazło się w bliskim sąsiedztwie. Kryterium to nie zdało zatem egzaminu. Zdarza się ponadto tak, że populacja zbastardowana wykazuje niski współczynnik zmienności indeksu. W miejsce dotychczasowego kryterium trzeba zatem wprowadzić granice wartości indeksu kubitalnego dla poszczególnych typów pszczoły krajowej. Byłoby to zgodne z kryterium oceny populacji zarodowych u hodowców w Niemczech. W celu natomiast ujawnienia krzyżówek należy w razie podejrzenia sklasyfikować wyniki pomiarów w szereg statystyczny, co wykrywa zazwyczaj zbastardowanie populacji.

Tabela 6 Profil typologiczny populacji zarodowych pszczoły krajowej na podstawie wartości indeksu kubitalnego robotnic (x) Typical profile of honey bee breeding populations resulting from the value of cubital index (x)

Numer pasieki / Apiary Typ pszczoły / Type of b. 37 42 49 56 63 70 77 84 91
1 środkowo-europejska 2 45 119 117 74 10 3
2 „ 3 28 60 60 28 1
3 „ 11 57 115 82 52 16 2
4 „ 1 10 62 115 63 20 8
5 „ 2 7 38 35 12 6
6 „ 4 67 123 101 49 14 2
7 „ 5 32 44 13 4 2
8 „ 1 13 60 97 71 31 5 4
9 „ 2 25 83 52 33 3 1
10 „ 6 13 32 32 9 1
x w % 1,91 17.96 35,04 26,46 14,45 3,25 0,93
11 krainka 5 21 104 153 175 52 11 4 1
12 „ 3 11 104 127 105 33 8
13 „ 11 69 176 83 35 5 1
14 „ 2 — 80 83 72 71 27 7 2
15 „ 6 32 39 54 74 46 3
16 „ 4 21 94 125 65 16 4
x w % 1,34 6,69 23,19 28,11 25,30 11,74 2,85 0,65 0,13
17 leśna 2 34 34 14 7 5 4
x w % 2 34 34 14 7 5 4

Pod względem wartości indeksu kubitalnego w grupie populacji pszczoły środkowoeuropejskiej tylko jedna nie osiągnęła liczby 60 (nr 7). Fakt ten tłumaczyć można niewiadomym pochodzeniem tej pszczoły. Pozostałe wykazują wartości ponad wskaźnik 60 a pszczoła z pasieki 5—70. Zmienność

strona 68

wartości tej cechy u pszczół zawsze jest wysoka, w badanej grupie od 8,21 do 13,55. Do stosunkowo dobrze wyrównanych populacji można pod tym względem zaliczyć pszczoły pasieki 2, 5, 7 i 10.

W grupie krainek 3 populacje mają średnią wartość indeksu kubitalnego powyżej liczby 50 a dalsze 3 poniżej. Dużych różnic tu nie ma. Pod względem rozproszenia wyników ujemnie wyróżniają się 2 populacje, nr 1 i 14. Pszczoła pasieki 17 ma typowy indeks pszczoły leśnej. Wskaźniki hodowlane dla długości i szerokości skrzydła okazały się dobre.

Minimalne wartości znalazły się w dostatecznej odległości od średnich dla różnych typów pszczoły krajowej: 9,30 i 3,16 mm w stosunku do 9,25 i 3,10 mm.

Nie można tu znaleźć istotnych różnic między średnimi ani dla pojedynczych populacji ani dla trzech typów pszczoły krajowej. Pomiary te nie pomagają więc w wyodrębnianiu porównywanych populacji.

wykres liniowy — krzywa gruba ciągła (zbiorcza, oznaczona na rycinie x̄), przerywana (nr 13) i cienka ciągła (nr 5)

Ryc. 4. Długość skrzydła przedniego u robotnic w populacji: zbiorczej x, skala lewa; – – – – – = nr 13 z najkrótszym i ——— = nr 5 z najdłuższym skrzydełkiem, skala prawa. The length of the front wing of workers: in whole population x, left scale; – – – – – = in No 13 with shortest and ——— = in No with longest wing right scale.

wykres liniowy — krzywa gruba ciągła (zbiorcza, oznaczona na rycinie x̄), cienka ciągła (nr 9) i przerywana (nr 11)

Ryc. 5. Szerokość skrzydła przedniego u robotnic w populacji: zbiorczej x, skala lewa; ——— = nr 9 z najwęższym i – – – – – – = nr 11 z najszerszym skrzydłem, skala prawa. The width of front wing of workers: in whole population x, left scale; ——— = in No 9 with the narrowest and – – – – – = in No 11 with the widest wing, right scale.

Zupełnie podobnie jest z barwą III i IV tergitu odwłokowego. Nie ma różnic między porównywanymi populacjami a przy średniej 81,5% minimalny wskaźnik 60% jest stanowczo za niski.

Wymagania hodowlane dokładnie precyzują dla każdej cechy rozpiętość współczynników zmienności (tab. 2). System ten okazał się w praktyce

strona 69

dość zawiły, mało zrozumiały dla hodowców i w dodatku mało przydatny, bo różnice współczynników dla porównywanych populacji czy też typów pszczół w zakresie wszystkich cech, poza indeksem kubitalnym, były nieistotne. Na przykład średni współczynnik zmienności dla średnich długości języczka pszczoły środkowoeuropejskiej wyniósł 1,73 a u pszczoły krainki 1,70.

Niektóre populacje zarodowe oceniane były już kilkakrotnie. Możnaby zatem przeanalizować ewentualnie zmiany w morfologii pszczół. W zakresie wielkości pszczoły poprawa nastąpiła w pasiekach ZNB Miłobądź, St. Gwoździa i W. Kumko, ale tylko w ujednoliceniu pogłowia, co zresztą w hodowli wysoko się ceni. W zakresie długości języczka obserwuje się zniknięcie populacji krótkojęzycznej z 1962 r. u St. Gwoździa, brak zupełny podobnej populacji z 1961 r. u W. Kumko oraz zniknięcie populacji z bardzo krótkimi języczkami z 1964 r. u Grunta. W zakrecie indeksów kubitalnych większą zmieność w stosunku do populacji z 1962 r. mają roje w Z. N. B. Miłobądź. U Stasińskiego w 1963 r. wystąpiła dość rozproszona populacja nowa. U Etgensa zwiększyła się zmienność cech w rojach w 1963 roku a u Grunta zmniejszyła się. U Gwoździa zaginęła wybitnie rasowa populacja krainki z 1962 r. Zmiany w zakresie innych cech niewielkie ani charakterystyczne.

WNIOSKI

Z ocenianej grupy pasiek zarodowych zastrzeżenia można wysunąć jedynie do populacji nr 8 (SHU Bochnia), w której robotnice mają żółte paski na tergitach odwłokowych i do populacji nr 6 (z 1964 r.) z powodu wielkiego rozproszenia wartości ich cech. Z pozostałych ze względu na dobre ujednolicenie robotnic trzeba dodatnio wyróżnić populacje: w ZNB Miłobądź, RRZD Siedlisko, u St. Bartkowiaka, S. Brandysa, W. Kumko i częściowo u Stasińskiego. Uznanie tych pasiek za zarodowe z punktu widzenia wartości cech morfologicznych ich robotnic nie może być kwestionowane.

Wobec nieprzydatności w morfologicznej ocenie linii zarodowych pszczół pomiarów długości i szerokości przedniego skrzydła oraz charakterystyki barwy na III i IV tergicie odwłokowym należy z nich w tym zakresie zrezygnować. Podobnie z braku przydatności praktycznej trzeba zrezygnować z obliczeń zmienności wyników w obrębie populacji oraz ze wskaźników minimalnych. Trzeba natomiast wprowadzić zakres wskaźników oddzielnie dla każdego typu pszczoły krajowej (tab. 7). Wobec tego musi ulec zmianie również sposób punktowania, bez którego trudno wy-

strona 70

Tabela 7 Wartość cech morfologicznych w zakresie poszczególnych typów pszczoły Morphological features according to 3 types of honey bees

Typ pszczoły / Type of honey bees Suma szerokości III i IV tergitu mm / Sum of the III and IV tergites in mm Długość języczka w mm / Length of tongue in mm Wartość indeksu kubitalnego / Value of cubital index in mm
środkowo-europejska > 4,70 6,00—6,22 > 57
krainka < 4,83 > 6,15 < 57
leśna < 4,83 6,18—6,35 57—63

obrazić sobie obiektywną ocenę linii. Proponujemy zatem nowe kryterium, nawiązujące do układu wskaźników wartości cech dla poszczególnych typów pszczoły krajowej (tab. 8).

Tabela 8 Kryterium punktacji morfologicznej w ocenie populacji zarodowych Evaluation in points of the morphological features of honey bee breeding population

Typ pszczoły / Type of honey bees Suma szerokości III i IV tergitu w mm / Sum of the III and IV tergite in mm: 2 pkt. points Suma szerokości III i IV tergitu w mm / Sum of the III and IV tergite in mm: 4 pkt. points Długość języczka mm / Length of tongue in mm: 2 pkt. points Długość języczka mm / Length of tongue in mm: 4 pkt. points Wartość indeksu kubitalnego / Value of cubital index: 2 pkt. points Wartość indeksu kubitalnego / Value of cubital index: 4 pkt. points
środkowoeuropejska 4,70—4,80 > 4,80 6,00—6,10 6,10—6,22 57-62 > 62
krainka 4,83—4,75 < 4,75 6,15—6,30 > 6,30 57-49 < 49
leśna 4,83—4,75 4,75—4,70 6,18—6,25 6,25—6,35 57-60 60-63

W zakresie barwy robotnic trzeba generalnie zastrzec, że nie dopuszcza się do oceny takiej populacji, w której osobniki ujawniają na tergitach odwłokowych częściowo rozjaśnienia żółte, charakterystyczne dla krzyżówek pszczoły krajowej z pszczołą włoską (A. m. ligustica). W wątpliwych przypadkach dowodów należy poszukiwać poprzez układ szeregu statystycznego z pomiarów wartości indeksu kubitalnego. Krzywa dwuwierzchołkowa jest dowodem skrzyżowania ras pszczół. Tę samą metodę można stosować do wykrywania skrzyżowań między dwoma typami pszczoły krajowej.

Skromny w zasadzie udział punktacji morfometrycznej w ogólnej ocenie wartości populacji zarodowych, określany dotychczas na 14,5 punkta, wydaje się całkowicie słuszny. Wobec jednak proponowanych dużych

strona 71

zmian w zakresie ich oceny morfologicznej ze względów często rachunkowych proponuje się obniżenie tego udziału do 12 punktów (tab. 8).

Z dotychczasowej pracy wynika, że powołanie centralnego punktu dla oceny morfologicznej pszczół z pasiek zarodowych było jak najbardziej słuszne. Pracę tę powinna wykonywać jedna osoba.

Ocena morfologiczna jest tylko wycinkiem ogólnej oceny linii zarodowych i dlatego proponujemy organizatorom hodowli pszczół w kraju, aby w realizacji innych odcinków oceny poszli podobną drogą. Trzeba centralnie zorganizować biologiczną i użytkową ocenę linii zarodowych pszczół.

LITERTURA

Ałpatow W. W. (1948) — Porady medonosnoj pczeły. Sredi prirody, 4 Moskwa.

Bährmann R. (1965) — Merkmalsstudien und infraspezifische verwandtschaftsverhältnisse bei Apis mellifica L. Z. f. Bienenforsch., 8/2): 17—47.

Bornus L. (1960a) — Badania nad zależnością wielkości lusterka woskowego od wielkości pszczoły. Pszczeln. Zesz. Nauk., 2: 73—86.

Bornus L. (1960b) — Pomiary wielkości pszczoły i niektórych części jej ciała. Pszczeln. Zesz. Nauk., (3—4): 175—182.

Bornus L. (1961a) — Na czym polega opis linii hodowlanej pszczół? Pszczelarstwo 3: 65—67.

Bornus L. (1961b) — Jak się ocenia wartość użytkową matek hodowlanych. Pszczelarstwo, 4: 97—99.

Bornus L. (1961c) — Ocena wartości użytkowo hodowlanej pszczół metodą punktacji. Pszczelarstwo 6: 161—163.

Bornus L. (1964) — Jednolity system hodowli zarodowej pszczół W-wa, PZP i CSO, str. 62.

Bornus L. i Gromisz M. (1963) — Zależność wielkości pszczoły od szerokości geograficznej. Pszczeln. Zesz. Nauk. 7 (2) : 49—62.

Bornus L., Demianowicz A., Gromisz M. (1966) — Morfometryczne badania krajowej pszczoły miodowej (Apis mellifica L.). Pszczeln. Zesz. Nauk. 10 (1—2—3) : 1—46.

Demianowicz A. (1965) — The Configuration of the Posterior Wing Nervures of the Honey Bee., XX J. B. C. at Bucharest, Demianowicz A. (1966).

Demianowicz A. i Gromisz M. (1966) — Materiały do poznania pszczoły na pograniczu środkowej i wschodniej Europy. Pszczeln. Zesz. Nauk. 10 (1—2—3): 47—55.

Goetze G. K. L. (1964) — Die Honigbiene in natürlicher und künstlicher Zuchtauslese, Paul Parey, Hamburg und Berlin.

Gromisz M. (1963) — Zmienność długości języczka pszczół w Polsce w zależności od szerokości geograficznej. Pszczeln. Zesz. Nauk., 7(1) : :15—22.

Snodgrass R. E. (1956) — Anatomy, of the Honey Bee. Comstock Publ. Ass. Ithaca, New York.

strona 72

МОРФОЛОГИЧЕСКАЯ ОЦЕНКА ПЛЕМЕННОГО МАТЕРИАЛА МЕСТНЫХ ПЧЕЛ НА ОСНОВАНИИ ПЯТИЛЕТНИХ ИССЛЕДОВАНИЙ

Леон Борнус и Дорота Мацкевич

Резюме

Авторы подвергают критике основы морфологической оценки племенного материала. Они доказывают, что для различания племенных пчелосемей имеют значение только: 1) величина пчелы, 2) длина хоботка и 3) кубитальный индекс. Для каждого из трех типов местных пчел: A. m. m. mellifica, A. m. m. silvarum i A. m. carnica, авторы установили границы для средних оценок признаков пчелосемей применяя при этом двустепенную пунктацию.

Значение морфологических признаков в племенной оценке популяции колеблется в границах от 6 до 12 пунктов, тогда как биологических признаков от 12 до 24, а за медопродуктивность от 40 до 64.

MORPHOLOGICAL EVALUATION OF HONEY BEE BREEDING STOCKS FROM POLAND ON THE BASIS OF FIVE YEARS EXPERIMENTS

L. Bornus, D. Mackiewicz

Summary

Authors censured the methods of morphological evaluation of honey bee breeding. They proved that essentiel meaning have the measurement of: 1. size of bee, 2. lenght of tongue, 3. cubital index. For 3 types of local honey bees (A. m. m. mellifera, A. m. carnica and A. m. m. silvarum) authors define the fluctuation of mean values of features from the colonies using for this two steps dotting.

Importance of morphological features in the evaluation of breeding stock populations fluctuated from 6 to 12 points, while biological features from 12 to 24 and for the production of honey from 40 to 64 points.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 58: „śródkowoeuropejskiej” → środkowoeuropejskiej
  • s. 58: „kilka populacji naukowych” → kilka publikacji naukowych
  • s. 58: „charaktrystycznych” → charakterystycznych
  • s. 59, tab. 1, Lp. 7: „Poźnań” → Poznań
  • s. 60: „od 11 od 16″ → od 11 do 16
  • s. 62, tab. 3: „targitu” → tergitu
  • s. 62, tab. 3: „Sum ef width” → Sum of width
  • s. 62, tab. 3, 2×: „Lenght” → Length
  • s. 62, tab. 3: „tonque” → tongue
  • s. 62, tab. 3: „szerokość!” → szerokość
  • s. 62, tab. 3: „III i IV targ.” → III i IV terg.
  • s. 62: „F 0,05 = 8,86″ → F 0,01 = 8,86
  • s. 63, tab. 4: „52,0″ → 5,20
  • s. 63: „Tymszasem” → Tymczasem
  • s. 64, tab. 5: „Numer nasieki” → Numer pasieki
  • s. 64: „populacji nr 9 (SNU w Bochni)” → populacji nr 8 (SNU w Bochni)
  • s. 64: „4,74—47,5 mm” → 4,74—4,75 mm
  • s. 69: „W zakrecie” → W zakresie
  • s. 69: „zmieność” → zmienność
  • s. 71: „LITERTURA” → LITERATURA
  • s. 72, streszczenie rosyjskie: „silvarum i A. m. carnica” → silvarum и A. m. carnica
  • s. 72, Summary: „essentiel” → essential
  • s. 72, Summary: „lenght” → length

Podobne wpisy