LABORATORYJNE BADANIA WRAŻLIWOŚCI PSZCZÓŁ NA SZKODLIWE DZIAŁANIE PREPARATU BULLDOCK
tekst: Michał Gromisz, Zofia Gromisz
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XL, 1996 — Michał Gromisz, Zofia Gromisz
strona 161PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XL, Nr 1 1996
Michał Gromisz, Zofia Gromisz
Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa, ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy
Streszczenie
W testach laboratoryjnych badano wrażliwośc pszczół na szkodliwe działanie preparatu Bulldock 025 EC. Preparat ten okazał się wysoce toksyczny. W działaniu żołądkowym śmiertelna dawka jego substancji czynnej, beta-cyflutryny, wynosiła 0,2-0,3 ppm w przeliczeniu na 1 pszczołę. W działaniu kontaktowym natomiast skażona powierzchnia roztworem tego preparatu (0,12%, 0,06% i 0,03%) po upływie 6 tygodni przyprawiała o śmierć 70% pszczół, pozostałe zaś sparaliżowane nie były zdolne do życia.
Słowa kluczowe: pszczoła miodna, pestycydy, pyretroidy, toksyczność, beta-cyflutryna.
WPROWADZENIE
Wśród owadobójczych środków ochrony roślin poczesne miejsce zajmują pyretroidy syntetyczne. Odznaczają się one bardzo dużą aktywnością w stosunku do zwalczanych szkodników, co pozwala na stosowanie ich w bardzo niskich stężeniach. Są jednak mało selektywne, wskutek czego mogą być niebezpieczne dla owadów pożytecznych. W stosunku do pszczoły miodnej preparaty tej grupy w toksycznym działaniu żołądkowym i kontaktowym przedstawiają różnego stopnia zagrożenie (Gromisz i in. 1994). Ich działanie toksyczne jest silnie uzależnione od warunków otoczenia, przede wszystkim temperatury.
W integrowanych programach ochrony roślin pyretroidy raczej nie znajdują miejsca, ale są nadal popularne i jako skutecznie działające chętnie stosowane (Filipowicz i in. 1993, Niemczyk, Nowakowski 1994). Lista ich jest spora i jest nadal uzupełniana nowymi preparatami. Z tych nowych preparatów od niedawna znalazł się na naszym rynku Bulldock 025 EC, gorąco zachwalany. Jest to insektycyd, zawierający 2,5% beta-cyflutryny, wybitnie aktywnej biologicznie substancji. Działa kontaktowo i żołądkowo, na roślinie powierzchniowo. Stosuje się go w ochronie upraw rolniczych, sadowniczych i warzywniczych, w dawkach od 0,2 do 0,75 l/ha, co odpowiada stężeniom od 0,01% do 0,15% preparatu w cieczy użytkowej. Obwarowano go I klasą toksyczności dla pszczół i 6-godzinnym okresem prewencji.
strona 162W tej pracy opisujemy laboratoryjne badania wrażliwości pszczół na szkodliwe działanie żołądkowe i kontaktowe tego preparatu.
METODYKA
Badania przeprowadzono w 1995 roku. Preparat Bulldock 025 EC, który użyto do testowania, zawierał 2,5% beta-cyflutryny jako substancji czynnej.
Działanie żołądkowe. Preparat podawano w syropie skażonym dla pszczół zamkniętych w klateczkach (13 x 11 x 4,5 cm), po 20 robotnic. Po 24 godzinach zamieniano pokarm skażony na czysty, oznaczając wagowo spożyte dawki. Pszczoły grupy kontrolnej otrzymywały przez cały czas syrop czysty. Klateczki z pszczołami przetrzymywano w cieplarce utrzymującej temperaturę 25°C. Codziennie usuwano i liczono martwe osobniki. W sumie obserwacjami objęto pszczoły w 132 klateczkach, w pięciu seriach zakładanych kolejno w dniach 28 czerwca, 17 i 24 lipca oraz 8 i 10 sierpnia. Stężenie preparatu w syropie (kombinacje) zróżnicowano do 9 poziomów, od 0,000625% do 0,1%.
Działanie kontaktowe. Pszczoły umieszczano po 10 sztuk w szalkach Petriego, o średnicy 11 cm, wyłożonych bibułą filtracyjną skażoną wodnym roztworem preparatu w ilości 1,5 ml. Po 1 dobie przetrzymywania w temperaturze 25°C liczono martwe osobniki. Testowanie rozpoczęto nakładając pszczoły na bibułę po upływie 6 godzin od jej nasączenia, w przypadku grupy kontrolnej wodą destylowaną. W następnych seriach czas wysychania bibuły różnicowano do 3, 10, 20, 42 i 43 dni; użyte stężenia preparatu: 0,12%, 0,06% i 0,03% (0% – grupa kontrolna). W ten sposób testowano pszczoły w 96 szalkach.
Opracowanie statystyczne. Jako wskaźnik szkodliwego działania preparatu dla pszczół przyjęto poziom śmiertelności po upływie 72 godzin w testach żołądkowych i 24 godzin w testach kontaktowych, licząc od podania do klateczek pokarmu skażonego lub nałożenia owadów do szalek. W celu wyeliminowania wpływu naturalnego ubytku pszczół na wartość wskaźników szkodliwości, zastosowano przeliczenie według wzoru Abbotta:
P = 100(P0-c):(100-c)
gdzie:
P- odpowiada śmiertelności skorygowanej, P0 – śmiertelności obserwowanej, c – śmiertelności stwierdzonej w grupie kontrolnej, wyrażonych w procentach.
Analizy zmienności przypadków śmiertelnych przeprowadzano na wartościach transformowanych, korzystając z wzoru Freemman’a Tukey’a. W ocenie istotności różnic wykorzystano test Duncana, przyjmując poziom
strona 163wiarygodności 0,05. Różnice istotne symbolizowano różnymi literami alfabetu (nieistotne tą samą literą). W tekście pracy i tabelach podano wartości średnich otrzymane z przeliczenia z wartości transformowanych.
WYNIKI
W naszych testach laboratoryjnych szkodliwości żołądkowej najwyższe stężenie preparatu w syropie skażonym wynosiło 0,1%, najniższe zaś 0,000625%. W ten sposób średnie dawki pobieranej przez pojedynczą pszczołę substancji aktywnej zostały zróżnicowane od 0,130 ppm (najwyższa) do 0,005 ppm (najniższa).
W ogólnym rachunku preparat Bulldock okazał się wybitnie toksyczny dla pszczół (tab. 1). W zależności od kombinacji, które określała
T a b e l a 1 Wrażliwość pszczół na toksyczne działanie żołądkowe preparatu Bulldock 025 EC Sensitivity of bees to the intragastric actions of Bulldock 025 EC
| Seria / Series | Liczba powtórzeń w kombinacji / Number of repeats in combination | Stężenie % preparatu w syropie (kombinacja) / Agent concentration (%) in syrup (combination) | Spożycie syropu w mg na pszczołę / Syrup intake mg/bee | Dawka s.a.: beta-cyflutryna ppm na pszczołę / S.a. dose of beta-cyflutryna ppm/bee | Śmiertelność pszczół po 72 godz. % / Mortality rate of bees after 72 hours (%) |
|---|---|---|---|---|---|
| 28 06 95 | 2 x 6 | 0,1 | 6,05 a | 0,129 840 | 100,00 b |
| 0,07 | 6,33 a | 0,094 913 | 100,00 b | ||
| 0,04 | 8,10 a | 0,067 814 | 99,75 b | ||
| 0 | 72,91 b | 0 | 1,72 a | ||
| 17 07 95 | 2 x 3 | 0,04 | 5,52 a | 0,046 424 | 99,62 d |
| 0,02 | 11,33 a | 0,047 879 | 97,90 cd | ||
| 0,01 | 12,44 a | 0,026 237 | 90,15 c | ||
| 0,005 | 13,01 a | 0,013 520 | 70,85 b | ||
| 0 | 67,83 b | 0 | 0 a | ||
| 24 07 95 | 6 | 0,005 | 9,53 a | 0,010 030 | 71,61 c |
| 0,0025 | 15,08 a | 0,007 929 | 48,87 b | ||
| 0 | 64,70 b | 0 | 1,17 a | ||
| 08 08 95 | 2 x 3 | 0,0025 | 15,83 a | 0,008 330 | 69,00 c |
| 0,00125 | 21,82 a | 0,005 749 | 33,98 b | ||
| 0 | 59,70 b | 0 | 1,25 a | ||
| 10 08 95 | 6 | 0,00125 | 44,88 a | 0,011 816 | 11,90 b |
| 0,000625 | 39,72 a | 0,005 197 | 0,50 a | ||
| 0 | 40,82 a | 0 | 0,16 a |
seria badań i.stężenia preparatu w syropie, po 72 godzinach notowano ubytki od 0,5% do 100% obsady klateczek. W przypadku masowego ginięcia pszczół, już w pierwszych godzinach po podaniu syropu skażonego, opadały one na dno klateczek i w ciągu następnych godzin traciły życie. Działanie trujące preparatu było więc szybkie i skuteczne.
Ta masowa śmierć pszczół doświadczalnych wiązała się na ogół z pobraniem beta-cyflutryny w ilości bliskiej 0,1 ppm. Wyższym dawkom substancji czynnej towarzyszyła więc większa śmiertelność, przy mniejszych zaś – zmniejszył się odsetek ginących pszczół. Lecz brakowało tutaj jakiejś prostej regularności. Pszczoły każdej poszczególnej serii zachowywały się pod tym względem swoiście (ryc. 1).

Ryc.1. Dawki substancji czynnej (ppm na pszczołę) preparatu Bulldock 025 EC i śmiertelność pszczół w procentach (ubytki naturalne pszczół wyeliminowano). Doses of the active substance (ppm/bee) of Bulldock 025 EC and the mortality rate (in %) (natural losses were not included).
Testy kontaktowej wrażliwości pszczół na działanie preparatu Bulldock 025 EC przeprowadzono w 1995 roku. Bibuły filtracyjne skażono tym preparatem w miesiącu lipcu, a sprawdzanie długotrwałości jego aktywności biologicznej na tym podłożu przeciągnęło się do miesiąca września, ale pszczoły ginęły nadal. Schyłek sezonu pasiecznego zamknął nasze etapowe sprawdzanie, ostatnie po 43 dniach wysychania bibuły. W tabeli 2 przytaczamy wyniki tych poszukiwań. Jakikolwiek komentarz jest tutaj raczej zbędny. Wybitnie silne i trwałe właściwości toksyczne tego preparatu są bowiem oczywiste. Nie różnicowały ich ani stężenia preparatu,
strona 165a więc jego dawka skumulowana na powierzchni skażonej, ani osłabiał upływ czasu w przedziale przynajmniej 6 tygodni w warunkach naszego laboratorium. Tym bardziej więc zadziwia nas zbyt krótki okres prewencji (6 godzin) jaki obowiązuje w stosunku do tego preparatu.
T a b e l a 2 Odsetki pszczół martwych (m) i chorujących (ch) w wyniku 24-godzinnnego kontaktu z bibułą skażoną preparatem Bulldock 025 EC Percentages of dead and ill bees resulting from a 24-hours’ contact with the blotting-paper contaminated with Bulldock 025 EC
| Czas wysychania skażonej bibuły / Time of the drying of contaminated blotting-paper | Stężenie preparatu – Agent concentration: 0,12% m dead | 0,12% ch ill | 0,06% m dead | 0,06% ch ill | 0,03% m dead | 0,03% ch ill | 0% m dead | 0% ch ill |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 6 godz – hours | 93,3 | 6,7 | 96,7 | 3,3 | 78,3 | 11,7 | 1,7 | 0 |
| 3 dni – days | 100 | 0 | 0 | 0 | ||||
| 10 dni – days | 90,0 | 10,0 | 0 | 0 | ||||
| 20 dni – days | 95,0 | 5,0 | 0 | 0 | ||||
| 42 dni – days | 87,1 | 12,9 | 0 | 0 | ||||
| 43 dni – days | 63,3 | 36,7 | 71,7 | 28,3 | 76,7 | 23,3 | 0 | 0 |
Już w pierwszych godzinach kontaktu z bibułą skażoną pszczoły traciły zwykłą swą ruchliwość i w większości z objawami paraliżu osypywały się w szalce. Nieliczne z nich w podobnym stanie, kwalifikowane w tabeli 2 jako chorujące (ch), przeżywały dłużej niż jedną dobę. Lecz z końcem drugiej doby, gdy sprawdzano szalki, były już martwe. Pszczoły kontrolne ten czas przetrzymywały cało i zdrowo.
WNIOSKI
Preparat Bulldock 025 EC jest wysoce niebezpieczny dla pszczół. Z punktu widzenia pszczelarskiego ta cecha tego preparatu upoważnia do weryfikacji celowości jego wpisu do krajowego rejestru pestycydów.
strona 166LITERATURA
Filipowicz A., Piwoni A., Chodulska L. (1993) – Zagrożenie pszczół powodowane chemiczną ochroną kwitnących (owadopylnych) roślin uprawnych na terenie Polski w latach 1971-1992. XXX Naukowa Konferencja Pszczelarska, Puławy 1993, 7-8 s.
Gromisz Z., Gromisz M. (1993) – Z laboratoryjnych badań toksyczności syntetycznych pyretroidów dla pszczół. Pszczeln.Zesz.Nauk., 37:115-152.
Niemczyk E., Nowakowski Z. (1994) – Integrowana produkcja owoców w 1993 roku ze szczególnym uwzględnieniem ochrony przed szkodnikami. Ogólnopolska Konferencja Ochrony Roślin Sadowniczych, Skierniewice 2-3 lutego 1994, 11-18 s.
LABORATORY INVESTIGATIONS ON THE SENSITIVITY OF BEES TO HARMFUL EFFECTS OF THE BULLDOCK FORMULA
M. Gromisz, Z. Gromisz
Summary
The insecticide Bulldock belongs to synthetic pyrethroids. It contains 2.5% beta-ciflutrin as an active ingredient. It is highly toxic to bees. When ingested the lethal dose of the active ingredient, betaciflutrin, was 0.2-0.3 ppm per single bee. The content with the surface contaminated with 0.12%, 0.16% and 0.03% of the formula brought about the death of 70% of the bees, the remainder being paralyzed and unable to live.
Keywords: honey bee, pesticides, pyrethroids, toxicity, beta-ciflutrin.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 161, streszczenie: „wrażliwośc” → wrażliwość
- s. 162: „Freemman’a” → Freeman’a
- s. 165, tab. 2: „24-godzinnnego” → 24-godzinnego
- s. 166, streszczenie: „The content with” → The contact with
- s. 166, streszczenie: „0.16%” → 0.06%
