BADANIA NAD MLECZKIEM PSZCZELIM

tekst: Wiesława Miśkiewicz, Maria Roman

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XVI, 1972 — Wiesława Miśkiewicz, Maria Roman

strona 181

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XVI LISTOPAD 1972

Wiesława Miśkiewicz, Maria Roman

z Zakładu Bromatologii Instytutu Biofarmacji Akademii Medycznej w Warszawie

Kierownik: prof. dr S. Krauze

WPROWADZENIE

Obrót mleczkiem pszczelim (wydzielina gruczołów głowowych pszczół) jest w Polsce dozwolony, lecz produkt ten nie jest uznany jako lek. Sprzedaż odbywa się za pośrednictwem producentów prywatnych i Okręgowych Spółdzielni Pszczelarskich. Poznańska Okręgowa Spółdzielnia rozprowadza mleczko w postaci tabletek zawierających po 1 g świeżego mleczka pod nazwą „Apivit”, jak również mleczko liofilizowane. W ostatnich latach mleczkiem zainteresował się przemysł kosmetyczny, stosując je jako składnik maseczek oraz kremów.

Za granicą popularyzuje się szereg preparatów leczniczych zawierających mleczko pszczele. W NRF są w sprzedaży kapsułki z mleczkiem i witaminami pod nazwą „Apifortyl”, drażetki z mleczkiem „Royapan” oraz preparaty ampułkowane „Ukogenal”. Te ostatnie produkuje się również w Austrii „DA 112-Holzinger”, w Kanadzie „Langinex” oraz we Włoszech „Sprintovit”. W niektórych krajach socjalistycznych spotykamy również preparaty z mleczkiem. I tak np. ZSRR produkuje drażetki zawierające 10 mg liofilizowanego mleczka, Czechosłowacja drażetki „Vitaapinol” (Makesova — 1969).

Duże zainteresowanie mleczkiem wykazuje Instytut Gerentologii w Rumunii, gdzie prowadzone są badania kliniczne w dość dużym zakresie. U nas podobne badania na około 600 chorych przeprowadził dr med. Józef Matuszewski w Sanatorium Polanica Zdrój (Matuszewski — 1962). Wyniki badań przedstawił autor w referacie wygłoszonym w Klubie Lekarza w Warszawie (29 maj 1969 r.), jak również w broszurze kolportowanej przez siebie.

Na temat właściwości leczniczych mleczka publikowano wiele i trudno byłoby w pracy niniejszej przedstawić je w sposób obiektywny i wyczerpujący.

strona 182

Można jednak stwierdzić, że do tej pory świat lekarski odnosi się z rezerwą do mleczka pszczelego, co niewątpliwie ma swoje uzasadnienie chociażby dlatego, że jego skład chemiczny nie jest całkowicie wyjaśniony, jak również nie ma ono zdefiniowanego punktu uchwytu działania farmakologicznego.

Jeżeli chodzi o skład chemiczny mleczka to na podstawie danych z literatury można scharakteryzować je jako produkt, który zawiera 11,5—35% białka, 5—23% lipidów, 8,5—28% węglowodanów oraz około 68—73% wody (Winogradowa, Zajcewa — 1964, Révue des Travaux — 1968, Buseler — 1956). Głównymi składnikami lipidów są kwasy tłuszczowe, woski, sterole i fosfolipidy. Z frakcji eterowej mleczka wyizolowano nienasycony kwas Δ-2-decen-10-hydroksyjednokarboksylowy, który występuje, jak twierdzą niektóre źródła, w ilości około 30 mg w 1 g świeżego mleczka (Révue des Travaux — 1968, Buseler — 1956).

Z węglowodanów zidentyfikowano glukozę, fruktozę, sacharozę i rybozę (Weber — 1959). Badania chromatograficzne i mikrobiologiczne wykazały w 1 g mleczka: wit. B1 (2—18 μg), wit. B2 (około 28 μg), wit. B6 (7—10,2 μg), wit. B12 (0,065—0,14 μg), wit. PP (48—125 μg), kwasu pantotenowego (89—511 μg), kwasu foliowego około 0,5 μg, wit. A, D i E w ilościach śladowych, biotyny 1,7—4 μg, inozytolu 178—400 μg (Winogradowa, Zajcewa — 1964, Révue des Travaux — 1968 Buseler — 1956, Steyn — 1969). Jeżeli chodzi o mikroelementy to stwierdzono obecność Fe, Mn, Co, Cu, Si, Cr, Au, Ag, Bi, As (Makesova — 1969, Buseler — 1956, Miśkiewicz, Krauze — 1969, Salamon — 1969).

Poza wspomnianymi badaniami nad składem mleczka, wiele pracy poświęcono identyfikacji czynnika odpowiedzialnego za morfogenetyczne działanie mleczka, poddając analizie mleczko stanowiące pokarm larw królowej oraz mleczko stanowiące część pożywienia larw robotnic. Sądzono, że czynnikiem tym są: biopteryna, pteryna, izoksantopteryna, pteryna karboksylowa, neopteryna, viopteryna (Révue — 1968). Dalsze etapy badań dotyczące powyższego zagadnienia skoncentrowano nad analizą kwasów nukleinowych (Mielniczenko — 1969), lecz i tym razem nie uzyskano wyników zadowalających, a co za tym idzie, czynnik odpowiedzialny za morfogenetyczne działanie mleczka pszczelego, jest nadal przedmiotem poszukiwań. Rembold z 5 kg mleczka uzyskał aktywną frakcję — substancję determinującą rozwój samiczy matki pszczelej. Niestety jak dotychczas jeszcze nie udało się dokładnie określić struktury chemicznej tej frakcji (Rembold — 1969).

Wobec braku obowiązujących norm kontroli jakości mleczka pszczelego, kryteriów oceny jego przydatności terapeutycznej oraz prób pozwalających na zidentyfikowanie mleczka prawidłowego i zafałszowanego, spółdzielnie prowadzące skup, jak również nabywcy prywatni, mogą liczyć

strona 183

jedynie na uczciwość dostawców. Taka sytuacja nasuwa pytanie, czy nabywca za cenę dosyć wysoką zawsze może liczyć na zakup produktu pełnowartościowego.

Krajowe mleczko pszczele nie jest zbadane ani pod względem chemicznym, jak również biologicznym i farmakologicznym.

W niniejszej pracy zajęto się badaniami składu chemicznego mleczka pszczelego. W badaniach uwzględniono: oznaczenie zawartości wody w mleczku świeżym, oznaczenie ilościowe i identyfikację cukrów pojedyńczych i złożonych, oznaczenie zawartości azotu ogólnego i α-aminowego oraz weryfikację próby na świeżość mleczka, zalecanej przez Winogradową — 1964.

BADANIA WŁASNE

Materiał używany do badań stanowiły próbki mleczka pszczelego świeżego z roku 1960, 1962, 1967 oraz próbki mleczka liofilizowanego ze zbiorów z lat 1962, 1967 i 1968. Powyższe materiały do badań dostarczyła nam Okręgowa Spółdzielnia Pszczelarska w Poznaniu.

Oznaczenie wody w świeżym materiale przeprowadzono metodą suszenia w próżni nad stęż. kwasem siarkowym. Odważki mleczka w ilości ok. 0,5 g mieszano w naczyńkach wagowych z oczyszczonym (kwasem solnym) i wyprażonym piaskiem a następnie suszono do stałej masy.

Ilościowe oznaczenie cukrów redukujących oraz nieredukujących po inwersji, przeprowadzono mikrometodą Somogyi (Wister — 1962). Do oznaczania użyto 2%-owych roztworów mleczka, odbiałczonych roztworami Carreza I i II (Krauze — 1948).

Azot całkowity oznaczono metodą Kjeldahla (Miśkiewicz, Krauze — 1966), przeprowadzając mineralizację w obecności katalizatora miedziowego, używając do każdej próby po około 0,5 g mleczka świeżego oraz 0,2 g liofilizowanego. Destylat zbierano do 4%-owego kwasu borowego i miareczkowano 0,1 n kwasem siarkowym wobec wskaźnika Ma-Zuazaga.

Oznaczanie azotu α-aminowego oparto na metodzie trawienia enzymatycznego białka in vitro połączonej z dializą opracowaną przez Mauron i współpr. (Mauron, Mottu, Bujard — 1955 oraz 1958). Oznaczanie azotu α-aminowego w dializatach wykonaną metodą ninhydrynową opisaną przez Langego (Miśkiewicz, Krauze — 1966, Lange — 1959, Gradowa — 1966).

Identyfikację cukrów przeprowadzono metodą chromatografii bibułowej zstępującej i wstępującej przy użyciu bibuły Whatman 1. Do badania wzięto 0,25 i 2,5%-owe roztwory wodne mleczka pszczelego odbiałczone roztworami Carreza. Jako wzorców użyto wodne 1%-owe roztwory glukozy, sacharozy, maltozy, laktozy, lewulozy, mannozy, rafinozy,

strona 184
trzy kolumny obrysowanych plam, po trzy plamy w kolumnie; przy plamach kolumny pierwszej (od góry) litery: F, G, S

arabinozy, melezytozy oraz ich mieszanin. Rozpuszczalnik stanowiła mieszanina octanu etylu, wody oraz lodowatego kwasu octowego (3:3:1).

Do wywoływania chromatogramów użyto alkoholowy roztwór benzydyny (200 ml lodowatego kwasu octowego + 80 ml alkoholu absolutnego + 500 mg benzydyny + ok. 5 g SnCl2) nasycony chlorkiem cynawym (Krauze, Miśkiewicz, Łosowska — 1966), który charaktery-

strona 185

Tabela Procentowa zawartość składników oznaczonych w mleczku pszczelim (w przeliczeniu na suchą masę) Contain in percent of ingrediens described in royal jelly)

Nr próbki No of sample Cukry redukujące w przeliczeniu na glukozę reducing sugar Cukry nieredukujące w przeliczeniu na sacharozę inreducing sugar Azot całkowity nitrogen Azot w przeliczeniu na białko (N × 6,25 nitrogen Azot α — aminowy jako procent azotu całkowitego amino nitrogen Azot α — aminowy jako procent suchej masy ,/. %% Woda Water
1960/3 26,93 0,64 5,07 31,71 5,46 0,29 62,43
1962/1 9,01 4,19 6,80 42,50 4,21 0,74 61,53
1967/4 24,71 1,45 4,79 29,97 6,32 0,77 60,48
L 1962/2 13,25 0,28 5,71 35,70 8,92 0,51 —
L 1967/1 20,22 0,68 6,19 38,25 — — —
L 1967/2 17,48 1,99 5,10 31,97 9,03 0,46 —
L 1968/1 10,19 2,15 4,29 26,82 — — —
L 1968/2 12,06 0,07 4,18 26,18 — — —

L — mleczko pszczele liofilizowane

zuje się właściwościami wywoływania zarówno cukrów redukujących jak i nie redukujących. Oznaczenia wykonywano następująco: na arkusz bibuły o wymiarach: szer. 18—22 cm i dł. około 46 cm nanoszono na wysokości 5 cm od brzegu kolejno wzorce cukrów w ilości 16—50 μg, ich mieszanin jak również odbiałczone roztwory mleczka. Chromatogramy rozwijano w komorze Chropa 20 godz. (metodą zstępującą) lub 48 godz. (metodą wstępującą). Po wyjęciu z komory bibułę suszono, spryskiwano wywoływaczem po czym wprowadzano do suszarki ogrzanej do 120° na okres 3—5 minut.

Plamy cukrów przybierały zabarwienie brunatne. Plamy te obrysowywano z uwagi na to, że z czasem cała bibuła zabarwiała się na kolor brunatny. W każdym przypadku na chromatogramie mleczka pszczelego ukazywały się plamy charakterystyczne dla wzorców fruktozy, glukozy i sacharozy (ryc. 1).

Przy weryfikacji przydatności próby Winogradowej (Winogradowa, Zajcewa — 1964) do oceny świeżości mleczka pszczelego użyto roztwory mleczka pszczelego świeżego, sporządzone przez rozpuszczenie 60 mg mleczka w 20 ml destylowanej świeżo przegotowanej wody. W ten sam sposób przyrządzano roztwory mleczka przechowywanego przez okres 3 miesięcy w temp. 20—25° z dostępem światła i powietrza.

strona 186

Do probówek pobierano po 2 ml powyższych roztworów, dodawano po 1 ml 20%-owego roztworu H2SO4 i po wymieszaniu z 1 kroplą (0,04 ml) roztworu KMnO4 0,1 n następowało natychmiastowe odbarwienie wszystkich badanych roztworów.

OMÓWIENIE WYNIKÓW

Słaba rozpuszczalność mleczka pszczelego w wodzie i powstawanie silnie opalizujących roztworów, jak również praktycznie brak rozpuszczalności w najczęściej stosowanych rozpuszczalnikach organicznych, takich jak chloroform, eter etylowy, eter naftowy, benzen — nastręcza duże trudności w prowadzeniu badań nad składem chemicznym mleczka pszczelego.

Procentowa zawartość wody w przebadanych próbkach wynosiła około 60%. Literatura podaje, że wartość ta kształtuje się w zakresie 68—73% (Winogradowa, Zajcewa — 1964, Révue — 1968, Buseler — 1956). Zawartość cukrów redukujących wynosiła 9,01—26,93%) w przeliczeniu na glukozę). Cukrów nieredukujących wykryto stosunkowo niewielkie ilości, wynoszące 0,07—4,19% i, jak nasze badania chromatograficzne wykazały, była to wyłącznie sacharoza. Z innych cukrów wykryto fruktozę i glukozę czyli te cukry, które spotykamy głównie w miodzie.

Zawartość azotu całkowitego w przeliczeniu na suchą masę kształtuje się w granicach 4,18—6,80%. Po przemnożeniu tych wartości przez współczynnik dla białka wynoszący 6,25, otrzymano liczby w granicach 26,18—42%. Wskazuje to, że zawartość białka w mleczku pszczelim jest znacznie wyższa niż w miodach, w których średnio stanowi ono zaledwie 0,15—0,22%. Literatura podaje (Winogradowa, Zajcewa — 1964, Révue — 1968, Buseler — 1956), że zawartość białka w mleczku wynosi 11,5—35% a więc przypuszczać należy, że mleczko krajowe zawiera większe ilości tego składnika.

W niniejszej pracy oznaczono również zawartość azotu α-aminowego, który stanowi 4,2—8,9% azotu całkowitego. Obok oznaczenia zawartości wyżej wspomnianych składników zajęto się również weryfikacją próby na świeżość mleczka z 0,1 n roztworem nadmanganianu potasowego. Według Winogradowej (Winogradowa, Zajcewa — 1964) test ten pozwala szybko i w sposób nieskomplikowany kontrolować świeżość produktu. Zdaniem autorki odbarwianie nadmanganianu nie następuje w przypadku roztworu z mleczka nieświeżego, względnie przechowywanego w warunkach niekorzystnych. Badania nasze wykazały, że próbę dodatnią otrzymuje się zarówno z próbkami mleczka świeżego, jak i nieświeżego, przechowywanego w warunkach sprzyjających procesom psucia. Metoda Winogradowej nie pozwala zatem na wykrycie mleczka nieświeżego, przechowywanego poza chłodnią, które zdaniem nabywców i użytkowników nie nadaje się do celów terapeutycznych.

strona 187

WNIOSKI

Przeprowadzone badania wykazały, że zawartość niektórych składników takich, jak cukry, azot całkowity i α-aminowy — jest zróżnicowana w poszczególnych próbkach mleczka pszczelego i niejednokrotnie odbiega od danych literatury obcej. Mimo tego wobec braku norm kontroli jakości mleczka oraz prób umożliwiających identyfikację prawidłowego surowca, wyniki naszych badań w pewnym zakresie charakteryzują ten produkt. Dla pełniejszego poznania mleczka należałoby przeprowadzić badania chemiczne na dużej liczbie próbek, pochodzących z pewnych źródeł, z różnych regionów kraju. Badania takie należałoby prowadzić metodami ujednoliconymi, gdyż tylko takie wyniki mogą być porównywalne. Badania należałoby poszerzyć i wydaje się, że bardzo ważnym zagadnieniem powinna być identyfikacja oraz ilościowe oznaczenie witamin w mleczku pszczelim, jak również enzymów, które być może pozwolą uchwycić i rozwiązać problem oceny świeżości i należytego przechowywania tego produktu.

Próba Winogradowej z roztworem nadmanganianu potasu nie pozwala ocenić mleczka świeżego, gdyż odbarwienie roztworu mleczka następuje również w roztworach sporządzanych z produktu zepsutego.

Autorzy dziękują Okręgowej Spółdzielni Pszczelarskiej w Poznaniu za próbki mleczka, a Pani Annie Żegocie, technikowi w Zakładzie Bromatologii — za pomoc przy wykonywaniu oznaczeń cukrów metodą chromatografii bibułowej.

LITERATURA

Buseler D. — Zeszyt wydany przez Laboratoire de Chemie — Analyses, Expertises, Consultes (18 Rue Viaconti, Paris 6^a) Biochimie de la Gelée Royale fraiche et de l’Apiserum — 1956.

Gradowa W. — Dynamika enzymatycznego trawienia in vitro białka jajowego surowego oraz poddanego procesom termicznym — praca doktorska wykonana w SGGW, Warszawa, 1966.

Krauze S. — Materiały do Polskiego Kodeksu Żywnościowego, Farm. Inst. Wydawniczy Nacz. Izby Apt., 1948.

Krauze S., Miśkiewicz W., Łosowska E. — Roczn. PZH, t. 17, 297, 1966.

Lange B. — Kolorimetrische Analyse, Weinheim, 1959.

Matuszewski J. — Pol. Tyg. Lek., nr 29, 1962.

Makesova D. — Medical Information Service Spofa, United Pharmaceutical Works, Praha, 1969.

Mauron J., Mottu P., Bujard E., Egli R. — Arch. Biochem. Biophys., t. 59, 433, 1955.

Mauron J., Mottu F., Bujard E. — Arch. Biophys., t. 77, 312, 1958.

Miśkiewicz W., Krauze S.: Roczn. PZH, t. 20, 73, 1969.

Mielniczenko A. N. — Pczełowodstwo, nr 5, 1969.

strona 188

Miśkiewicz W., Krauze S. — Badania nad miodami polskimi ze szczególnym uwzględnieniem podstawowych składników mineralnych. Roczn. PZH, t. 20, 73, 1966.

Révue des Travaux du Max Planck Institut — Ann. de l’Abeille, t. 11, 49, 1968.

Rembold H. — 22 International Beekeeping Congress, Munich, 1969.

Salamon R. — Praca magisterska wykonana w Zakładzie Badania Środków Spożywczych Akademii Medycznej w W-wie, Wydział Farmaceutyczny, 1969.

Steyn G. D. — Vitalstoffe, t. 14, zeszyt 4, 157, 1969.

Weber L.: Pszczoły i ich produkty, Wrocław, 1959.

Winogradowa T. W., Zajcewa G. P. — Pszczoła i zdrowie człowieka, Moskwa, 1964.

Wister R. L. — praca zbiorowa — Methodes in Carbohydrates Chemistry, t. I., str. 383, New York, 1962.

ИССЛЕДОВАНИЯ НАД МАТОЧНЫМ МОЛОЧКОМ

В. Миськевич, М. Роман

Резюме

Во время исследования маточного молочка (свежего и лиофилизованого), содержание редуцирующего и нередуцирующего сахаров обозначено при помощи микрометода Самолыи. Сахар был идентифицирован методом бумажной хроматографии — отмечено наличие фруктового сахара, глюкоза и сахарозы. Оказалось, что содержит он 9,01—26,93% редуцирующего сахара и 0,07—4,19% нередуцирующего. Кроме того определено количество всего азота; применяя метод энзиматического гидролиза и диализа обозначено белковое вещество, а также азот α-аминовый. Количество α-аминового азота, по отношению ко всему азоту, составляло 4,21—9,05%.

INVESTIGATIONS ON ROYAL JELLY

W. Miśkiewicz, M. Roman

Summary

Tne authors analyzed sugers, total nitrogen and α-amino-nitrogen in Polish Royal Gelly. The identification of the sugers was carried out by means of the paper chromatography, while the quantitative evaluation by means of Somogy micromethod (reducing sugars — as glucose — 9.01—26.93% saccharose 0.07—4.19%).

The α-amino-nitrogen was evaluated using the enzymatic hydrolisys and the dialysis separation (α-amino-nitrogen 4.21—9.03, calculated on the basis of total nitrogen).


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 181: „Gerentologii” → Gerontologii
  • s. 182, 186, 188 (wszystkie wystąpienia): „Révue” → Revue
  • s. 183: „wykonaną” → wykonano
  • s. 185, tabela, tytuł angielski: „ingrediens” → ingredients
  • s. 187, literatura (Buseler): „Laboratoire de Chemie” → Laboratoire de Chimie
  • s. 188, literatura (Wister): „Methodes” → Methods
  • s. 188, streszczenie rosyjskie: „лиофилизованого” → лиофилизованного
  • s. 188, streszczenie rosyjskie: „глюкоза и сахарозы” → глюкозы и сахарозы
  • s. 188, Summary: „Tne” → The
  • s. 188, Summary (2×): „sugers” → sugars
  • s. 188, Summary: „Gelly” → Jelly
  • s. 188, Summary: „Somogy” → Somogyi
  • s. 188, Summary: „hydrolisys” → hydrolysis

Podobne wpisy