ZAWARTOŚĆ SACHAROZY W PRODUKTACH MIODOPODOBNYCH W ZALEŻNOŚCI OD WIELKOŚCI DAWEK I RODZAJU SYROPÓW PODAWANYCH PSZCZOŁOM
tekst: Halina Gałuszka, Krystyna Czekońska
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXIX, 1985 — Halina Gałuszka, Krystyna Czekońska
strona 125PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXIX 1985
Halina Gałuszka i Krystyna Czekońska
Zakład Pszczelnictwa AR w Krakowie
WSTĘP
Produkty miodopodobne uzyskuje się między innymi przez podkarmianie pszczół syropem cukrowym z dodatkiem soków z owoców lub wodnych wyciągów ziołowych.
Nazewnictwo tego nowego produktu spożywczego nie jest jeszcze ściśle ustalone. W literaturze spotyka się takie określenia jak np. miody zielarskie pożywkowe (8), syropy pszczele sokowe (3), miody ekspresowe (5), zioło-miody czy wreszcie substytuty miodowe (1).
Miodopodobnym produktom poświęcono już szereg opracowań. Badania obejmowały zarówno cechy organoleptyczne jak i fizykochemiczne. Lutomski T. (8) stwierdził występowanie w miodach zielarskich, pożywkowych następujących związków flawonowych: hyperozydu w pożywce z owoców jarzębiny wraz z liściem babki wąskolistnej, a także w pożywce z kwiatu głogu; kwercytyny w pożywce z pędów wrzosu zwyczajnego i rutozydu w substracie z wodnego wyciągu kwitnącego wierzchołka gryki.
Curyło J. (3) analizował sokomiody z owoców maliny i gruszy oraz z igieł sosny i stwierdził szereg różnic występujących w składzie miodów pożywkowych w porównaniu z miodami naturalnymi. Podkreślił między innymi stwierdzoną w nich wysoką zawartość sacharozy — średnio 17,7%. Podobne wyniki otrzymał Drzazga B. (5) badając pożywki sokowe z owoców malin, jagody oraz ziołowe, z kwiatów dziurawca i z liści pokrzywy.
Z kolei Bańkowska-Pennar (1), na podstawie wykonanych analiz na zawartość sacharozy w „substytutach miodu pszczelego”, otrzymanych z liści pokrzywy, kwiatu mniszka lekarskiego, owoców maliny, czarnej porzeczki i truskawki stwierdziła znacznie wyższą zawartość sacharozy w pożywkach sokowych (20,9%) niż w produktach ziołowych (4,37%).
Wyżej wymienieni autorzy porównywali wyniki analiz miodopodobnych
strona 126produktów z wymogami normy dla miodów pszczelich. Prowadziło to do negatywnej oceny miodopodobnych produktów.
W wyraźnej dysproporcji do opracowań natury chemicznej i cech organoleptycznych miodopodobnych produktów pozostają natomiast doniesienia na temat prowadzonych doświadczeń pasiecznych, dotyczących samego wytwarzania tego produktu, co musi bezsprzecznie mieć wpływ na jego wartość. Należało przypuszczać, że tak wysoki procent nierozłożonej sacharozy jest związany albo z jakością podawanych pszczołom syropów względnie spowodowane to być może techniką podkarmiania.
Celem przeprowadzonych doświadczeń było wyjaśnienie następujących problemów:
- czy różna wielkość dawek jednorazowo podawanych syropów rodzinom pszczelim ma wpływ na procentową zawartość sacharozy w miodopodobnym produkcie?
- Jak wpływa dodatek soku owocowego do syropu cukrowego, spożywanego przez robotnice, na poziom sacharozy w produkcie końcowym.
- Czy w przechowywanych w temperaturze pokojowej miodopodobnych produktach zachodzi dalszy rozkład sacharozy?
MATERIAŁ I METODA
Doświadczenie przeprowadzono w pasiece Zakładu Pszczelnictwa Akademii Rolniczej w Krakowie w terminach: 1983.08.18—31 i 1984.08.07—24.
Do badań wytypowano 8 rodzin pszczelich (Apis mellifera carnica Pollm.), obsiadających po 20 ramek w ulach styropianowych, typu Langstrotha.
Rodzinom pszczelim podawano dwa rodzaje pokarmu, oznaczone w niniejszej pracy jako:
syrop I — 63%-owy roztwór cukru buraczanego z dodatkiem soku z owoców czarnego bzu w ilości 7%,
syrop II — 63%-owy syrop cukrowy.
W obu syropach zbadano kwasowość ogólną wg normy dla miodu pszczelego, PN-75/A-77626. W syropie I kwasowość ogólna wynosiła 1,60 ml 1 n NaOH/100 g, w syropie II — 0,5 ml 1 n NaOH/100 g.
Syropy podawano w dawkach 6 l i 12 l co 72 godziny powtarzając tę czynność trzykrotnie. Jako podkarmiaczek użyto słoiki typu „twist” PN-TO-900, o pojemności 1 l, zakręcane nakrętką z perforowaną błoną celuloidową. Słoiki ustawiano na płytach powałkowanych.
Pokarm podawano o godz. 17.00. Pobranie syropów przez pszczoły sprawdzano po upływie 13 godzin.
W czasie podkarmiania rodzin prowadzone były obserwacje meteorologiczne (temperatura i opady).
Po skończonym poddawaniu syropów, odbierano z każdego pnia miodopodobny produkt po poszyciu 1/4 powierzchni plastra. Warunki takie
strona 127zaistniały w 1983 r. po 6 dniach od zakończenia podkarmiania, a w 1984 r. po 10 dniach.
Odwirowane miodopodobne produkty rozlewano do słoików typu „twist” wg PN-TO-200. Część z nich wstawiono do lodówki (temp. 277 K) celem zahamowania enzymatycznego rozkładu sacharozy, a drugą przetrzymywano w pomieszczeniu ciemnym, w temperaturze w granicach 294—299 K, aby prześledzić zmiany w poziomie sacharozy po upływie trzydziestu dni.
Po miesiącu przechowywania wykonano analizy chemiczne. Do oznaczenia procentowej zawartości sacharozy zastosowano metodę żelazicjankową (6). Badaniu poddano 32 próbki.
WYNIKI
Ze względu na użytą do doświadczenia niewielką liczbę rodzin pszczelich, wyniki nie zostały opracowane statystycznie. Przedstawiono je w formie graficznej w postaci diagramów I i II.
W trakcie doświadczenia zaobserwowano wolniejsze tempo pobierania syropu I przy dawce 12 l. Do godziny 10.00 następnego dnia po podkarmianiu pozostało w ulach, otrzymujących w/w porcję syropu I po ok. 3 l

do dawki 12-litrowej, a w 1984 r. o 2% niższa. W przypadku syropu II różnica pomiędzy dawkami wynosiła analogicznie 5,6% i 7,35% sacharozy (diagram I). Z powyższego wynika, że zawartość sacharozy w uzyskanych produktach jest zależna od wielkości podawanych pszczołom dawek syropów.

Z diagramu I wynika, że w doświadczeniu w 1984 r. uzyskano w miodopodobnych produktach znacznie niższą zawartość sacharozy aniżeli w 1983 r., co prawdopodobnie było spowodowane czynnikami atmosferycznymi. W pierwszym roku doświadczenia warunki pogodowe sprzyjały intensywnej pracy pszczół (wykres 1). W sierpniu, w trakcie wykonywania doświadczenia, średnia temperatura dobowa wynosiła 18,5°C. W tym czasie nie notowano opadów. W 1984 r., w ciągu pierwszych 5 dni eksperymentu średnia temperatura dobowa wynosiła 19,5°C, lecz od 6 dnia notowano gwałtowny spadek temperatury, a w 14 dniu trwania doświadczenia obserwowano najniższą średnią dobową — 14,7°C (wykres 2). W tym czasie zanotowano 8 dni z opadami, a ogólna ich suma wynosiła 25,8 mm.
W przechowywanych przez okres jednego miesiąca próbkach miodopodobnych produktów w temperaturze pokojowej zawartość sachorozy była niższa w stosunku do partii przetrzymywanej w lodówce. Największe różnice wystąpiły w 1983 r. głównie dla produktów uzyskanych z syropu II, w których wynosiły: dla dawki 6-litrowej — 8,9%, a 12-litrowej — 9,3% sacharozy. W następnym roku największą różnicę zaobserwowano również w produktach uzyskanych z syropu II dla dawki 12-litrowej,
strona 129

w której zawartość sacharozy obniżyła się o 4,15% (diagram II). Wynika z tego, że warunki przechowywania miodopodobnych produktów mają wpływ na zmiany zawartości w nich sacharozy.
OMÓWIENIE WYNIKÓW
Poziom sacharozy w miodopdobnych produktach, uzyskanych w wyniku podkarmiania pszczół syropem I i II, był ściśle uzależniony od:
- rodzaju syropu,
- czynników atmosferycznych w czasie trwania doświadczenia,
- wielkości dawki podawanego pszczołom syropu,
- warunków przechowywania gotowego produktu.
Ad 1. Można sądzić, że dodatek soku z owoców czarnego bzu do syropu cukrowego miał wpływ na obniżenie procentowej zawartości sacharozy w produkcie końcowym. Większa zawartość sacharozy w miodopodobnym produkcie uzyskanym z czystego syropu cukrowego mogła być między innymi związana z kwasowością ogólną surowca, z którego został on wytworzony, wynoszącą tylko 0,5 ml NaOH/100 g. Przypuszczenie takie opiera się również na wynikach badań Curyły J. i Rybak H. (4) wykazujących niską kwasowość ogólną miodopodobnego produktu uzyskanego z czystego syropu cukrowego — 0,85 ml 1 n NaOH/100 g. Gawęda M. (7) określiła kwasowość ogólną miodopodobnego produktu z czarnego bzu na 1,4—3,4 ml 1 n NaOH/100 g w zależności od miejsca pochodzenia badanych próbek. Dużą dyspersję wyników dotyczących kwasowości ogólnej dla dziesięciu odmian miodopodobnych produktów stwierdził Curyło J. (3). Wg tego autora, niska kwasowość tych produktów mogła być związana w wysokim stopniu z kwasowością dodawanych soków do syropów pobieranych przez pszczoły. W prowadzonym doświadczeniu syrop z dodatkiem soku z owoców czarnego bzu posiadał kwasowość ogólną 1,6 ml 1 n NaOH/100 g i to przypuszczalnie mogło być powodem rozłożenia większej ilości sacharozy w produkcie finalnym w porównaniu do miodopodobnego produktu z czystego syropu.
Ad 2. Bańkowska-Pennar (1) zwróciła uwagę na różnicowanie się w pewnym stopniu zawartości sacharozy w poszczególnych produktach miodopodobnych w zależności od roku ich wytwarzania. Uwagę tę potwierdzają także wyniki badań własnych. Ochłodzenie w drugim roku trwania doświadczenia i padające deszcze powodowały wydłużenie procesu odparowywania z syropów wody i ich dojrzewania. Pogorszenie warunków pogodowych wpływało na zmniejszenie intensywności wylotów z ula pszczół, przez co więcej robotnic przypuszczalnie brało udział w przetwarzaniu skarmianych dawek i w efekcie mogło to również wpłynąć na uzyskanie w 1984 r. obu produktów o niższej zawartości sacharozy.
Ad 3. W każdym produkcie otrzymanym z dawki 12 l była wyższa zawartość sacharozy w stosunku do dawki 6-litrowej. Można więc sugerować,
strona 131że decydowała o tym wielkość dawki, co byłoby zgodne z wynikami pracy Bornusa i współpr. (2), wyjaśniającej wysoką zawartość sacharozy w miodach z Robinii. Nektarowanie akacji w opisanych warunkach pogodowych trwało 10 dni. Dzienne przybytki ula kontrolnego na wadze wynosiły nawet do 6,30 kg. Krótkotrwałość i obfitość pożytku powodowały mniej dokładne przerobienie na miód znoszonego do ula nektaru, co było związane z mniejszą ilością dodawanych przez pszczoły enzymów do dojrzewającego miodu. Zdaniem autorów niniejszego opracowania należy zalecać podawanie syropów sokowych w małych dawkach względnie powodować wolniejsze tempo pobierania pokarmu przez robotnice.
Ad 4. Obserwowany spadek zawartości sacharozy w produktach przechowywanych w temperaturze pokojowej wynikał z korzystniejszych warunków dla działalności enzymów pszczelich. Podobny proces zanotowała również Bańkowska-Pennar (1), jakkolwiek stwierdziła spadek zawartości tego dwucukru po upływie 6-miesięcznego przechowywania. Ponieważ materiał badawczy, który opracowała nie miał zbyt dokładnego określenia czasowego, nie można naszych wyników porównać z doniesieniami w/w autorki.
WNIOSKI
Dodatek wyciągu z owoców czarnego bzu do syropów cukrowych powodował niższą zawartość sacharozy w produkcie finalnym niż karmienie pszczół wyłącznie syropem cukrowym.
Warunki atmosferyczne (temperatura i opady), panujące w czasie karmienia rodzin pszczelich syropami mają wpływ na poziom sacharozy w produkcie końcowym przez skracanie lub wydłużanie czasu przetwania syropu w miodopodobny produkt.
Wielkość podawanej jednorazowo dawki syropu określa na ogół ilość sacharozy w skarmianym roztworze. Powinno się podawać syropy w mniejszych dawkach, względnie powodować ich wolniejsze pobieranie przez zastosowanie odpowiedniej techniki podkarmiania.
Przechowywanie produktów miodopodobnych w temperaturze pokojowej (294—299 K) powoduje obniżenie zawartości sacharozy podobnie, jak to obserwuje się w miodach pszczelich.
LITERATURA
- Bańkowska-Pennar H., 1982: Towaroznawcze aspekty jakości naturalnych substytutów miodu pszczelego. Praca doktorska (maszynopis), AE w Krakowie, Instytut Towaroznawstwa.
- Bornus L., Kalinowski J., Zalewski W., 1966: Produkcja i skład chemiczny miodu akacjowego w m. Cigacice. PZN 10, 113—122.
- Curyło J., 1973: Charakterystyka polskich miodów pszczelich i ich namiastek „syropów pszczelich sokowych” (SPS). PZN 17, 159—175.
- Curyło J., Rybak H., 1973: Kwasowość krajowych miodów odmianowych i syropu pszczelego (SP). PZN 17, 177—189.
- Drzazga L., 1968: Analiza składu chemicznego „miodów sokowych i ziołowych produkowanych przez pszczoły, podkarmiane świeżymi, słodzonymi sokami owocowymi lub wyciągami z ziół. SGGW, Kat. Techn. Przem. Rolno-Spoż., Zakład Techn. Owoców i Warzyw, Warszawa, (maszynopis).
- Eheart J. F., Mason B. S., 1965: Extraction and assay methods for sugars in apples and carrots. J. Ass. Agric. Chem., Wash. 48, 643—
- Gawęda M., 1982: Norma na miodopodobne produkty z owoców czarnego bzu i igliwia świerkowego. AR Kraków.
- Lutomski T., 1965: Farmakochemiczne właściwości niektórych miodów pożywkowych, Pszczelarstwo 2, 14.
СОДЕРЖАНИЕ САХАРОЗЫ В МЕДОПОДОБНЫХ ПРОДУКТАХ В ЗАВИСИМОСТИ ОТ ВЕЛИЧИНЫ ДОЗ И РОДА СИРОПОВ, ПОДАВАЕМЫХ ПЧЕЛАМ
Г. Галушка, К. Чеканьска
Резюме
В опытах применено два рода растворов: 63% сахарный сироп с добавлением сока из фруктов бузины в количестве 7% и 63% раствор свекловичного сахара. Эту пищу давали пчелиным семьям в дозах 6 л и 12 л каждые 72 часа, в безвзяточных периодах — август 1983 и 1984 гг.
На основании полученных результатов констатировано, что на уровень сахарозы в конечном продукте влияют следующие факторы: а) род сиропа — добавление сока из бузины в сахарный сироп давало низшее содержание сахарозы в медоподобном продукте чем чистый сахарный сироп, б) период переработки раствора пчелами, что может быть связано с атмосферными условиями во время подкормки пчелиных семьей, в) величина однократно подаваемых доз сиропов.
CONTENTS OF SUCROSE IN HONEY — LIKE PRODUCTS IN DEPENDENCE WITH THE SIZE OF PORTIONS AND KIND OF SUGAR SYRUP FED TO BEES
H. Gałuszka i K. Czekońska
Summary
Two kinds of solutions were used in experiment: 63% sugar syrup with 7% of juice from elder — berry and 63% solution of beet sugar. This food was fed to bee colonies in 6 l and 12 l portions every 72 hours during dearth period — that is August 1983 and 1984.
On the basis of obtained results it can be stated that on the level of sucrose in honey-like product, the following factors have influence.:
a) the kind of syrup — addition of juice from elder — berry to sugar syrup gave lower contents of sucrose in honey-like product than in pure sugar syrup, b) duration from feeding to harvesting, what can be connected with atmospheric conditions during feeding bees, c) size of portion of syrup fed to bees.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 127, diagram I: „18,4; 19,5″ → 18,4; 19,9
- s. 128: „sachorozy” → sacharozy
- s. 130: „miodopdobnych” → miodopodobnych
- s. 131: „przetwania” → przetwarzania
- s. 132, streszczenie: „семьей” → семей
