Badanie wolno żyjących rodzin pszczół miodnych w Europie
tekst: lek. wet. Bartłomiej Molasy, dr Michał Robert Kolasa, dr hab. Andrzej Oleksa
Artykuł z numeru 9/2026 miesięcznika „Pszczelarstwo” kup ten numer
Wolno żyjące pszczoły miodne to te, które samodzielnie wybrały miejsce gniazdowania, a człowiek nie ingeruje bezpośrednio w ich funkcjonowanie. Mogą zasiedlać dziuple, szczeliny w ścianach budynków, barcie (o ile bartnik ich nie dokarmia ani nie próbuje leczyć) lub porzucone ule. Do wolno żyjących pszczół zaliczymy także rój, który dopiero co opuścił teren pasieczyska i wyprowadza się do nowego lokum. Zatem pszczoły wolno żyjące nie muszą się wcale różnić od tych z pasiek. Może się jednak okazać, że różnią się drastycznie, w przypadku, gdy są w stanie przetrwać i wydawać roje bez leczenia i podkarmiania.
„Wolno żyjące rodziny pszczele” to termin, który odnosi się zarówno do „zdziczałych” populacji pszczoły miodnej – niedawnych uciekinierek, które albo utrzymają się w środowisku, albo zginą – jak i do populacji „dzikich”, czyli takich, które przystosowały się do środowiska naturalnego lub zbliżonego do naturalnego i trwale w nim egzystują (ryc. 1). Ich przeciwieństwem są populacje udomowione (użytkowane) – pszczoły poddawane licznym presjom ze strony człowieka (dobór materiału rozrodczego, leczenie, podkarmianie). Określenia „pszczoły hodowlane” powinno używać się wówczas, gdy prowadzony jest wychów matek i ich inseminacja lub unasienianie na izolowanym trutowisku. Natomiast za udomowione możemy uznać populacje, które bez opieki człowieka (podkarmianie, leczenie) nie przetrwają w środowisku naturalnym lub będą w stanie przetrwać tylko w środowisku znacznie przez niego przekształconym. Bezpieczniejszym i szerszym pojęciem w kontekście pszczół w pasiece jest określenie „użytkowane” niż „udomowione”, ponieważ możliwe jest posiadanie, a nawet użytkowanie, pszczół miodnych, które są dzikie (np. złapanej rójki).
Odrębnym określeniem jest termin stosowany wobec utrzymywanych przez człowieka pszczół miodnych w polskim prawodawstwie. Pszczoły uznano bowiem za zwierzęta gospodarskie. Takie zaszeregowanie zostało dokonane na potrzeby organów państwowych. Nie wyklucza jednak możliwości określania poszczególnych populacji jako dzikich. Co więcej, pszczoły miodne zamieszkiwały ziemie w granicach współczesnej Polski na długo przed intensywną działalnością człowieka. Ich biologia i różnorodność były kształtowane przez lokalne warunki klimatyczne i ekologiczne. Wykluczanie wolno żyjących rodzin pszczoły miodnej z kategorii „dzikich zapylaczy” wyłącznie dlatego, że inne rodziny tego gatunku są utrzymywane i użytkowane przez człowieka, wydaje się bezzasadne i krótkowzroczne.
Aby uniknąć wszelkich nieporozumień, warto zaznaczyć, że wymienione pojęcia odnoszą się do populacji, tj. określonej liczby rodzin pszczoły miodnej bytujących na danym obszarze w danym czasie. O populacji można mówić w odniesieniu do pojedynczej pasieki, kompleksu leśnego, regionu, państwa, a nawet całego kontynentu – częściowo są to jednak sztuczne podziały. Mimo pewnych barier między danymi populacjami (np. geograficznych) i pewnej różnorodności (np. linii ewolucyjnych, podgatunków czy ekotypów) może dochodzić do krzyżowania się osobników z różnych populacji i wymiany genów zapewniających określone adaptacje. W biologii bowiem bardzo ważne są kontekst i poziom uogólnienia – im bardziej ogólnymi pojęciami się posługujemy, tym łatwiej o uproszczenia. Możemy np. powiedzieć, że w Afryce żyją dzikie pszczoły miodne i będzie to stwierdzenie prawdziwe. Nie oznacza to jednak, że wszystkie afrykańskie pszczoły są dzikie. Zamieszkują tam również populacje użytkowane przez człowieka, introdukowane z innych regionów świata, a także zhybrydyzowane, których część utraciła cechy pozwalające na przetrwanie w środowisku naturalnym. Afryka jest również dobrym przykładem tego, jak daleko mogą sięgać konsekwencje mieszania się odrębnych populacji. Pochodzące z południowej części Afryki pszczoły z podgatunku A.m. capensis po introdukcji na obszary zasiedlane przez A.m. scutellata zaczęły siać spustoszenie wśród swoich krewniaczek poprzez pasożytnictwo społeczne. Robotnice A.m. capensis potrafią wnikać do rodzin A.m. scutellata i przejmować kontrolę nad gniazdem. Dzięki wyjątkowemu procesowi, zwanemu telitokią, mogą uzyskiwać swoje klony – samice rozwijają się z niezapłodnionych jaj, co prowadzi do stopniowego przejmowania rodziny gospodarza. Bardziej znanym przykładem są tzw. pszczoły zabójcy (ang. killer bees), czyli mieszańce europejskich podgatunków pszczoły miodnej z pszczołami afrykańskimi. Charakteryzują się one silnie rozwiniętymi zachowaniami obronnymi, które w skrajnych przypadkach mogą prowadzić do śmierci pożądlonej osoby lub zwierzęcia, a także dużą skłonnością do porzucania gniazda, nawet po jednorazowym przeglądzie, co może powodować wymierne straty ekonomiczne.
Ten artykuł pochodzi z numeru 9/2026
E-prenumerata obejmuje numer bieżący i kolejne. Wcześniejsze numery są dostępne jako e-wydania — na 12 miesięcy od zakupu.
Kup e-wydanie 9/2026 — 10,00 zł E-prenumerata
Dostęp włącza się automatycznie w chwilę po opłaceniu.
Masz już dostęp? Zaloguj się.
W tym numerze — Wrzesień 2026
- Gospodarka pasiecznaWrzesień – to już jest koniecJacek Wojciechowski pełna treść po wykupieniu7 min
- Choroby, szkodniki, zatruciaGrzybowe kompozycje wsparciem zdrowia pszczółSławomir Bakier, Tomasz Pawłowicz pełna treść po wykupieniu10 min
- Pożytki i zapylanieJak wykorzystać potencjał pyłkodajny róży pomarszczonej?Bożena Denisow, Monika Strzałkowska-Abramek pełna treść po wykupieniu8 min
- Biologia pszczółBadanie wolno żyjących rodzin pszczół miodnych w EuropieBartłomiej Molasy, Michał Robert Kolasa, Andrzej Oleksadostępny dla Ciebie16 min
- Produkty pszczeleWykorzystanie instrumentalnej analizy sensorycznej w ocenie jakości mioduMałgorzata Dżugan, Michał Miłek, Monika Tomczyk pełna treść po wykupieniu9 min
- Opinie, rady, odpowiedziPszczoła miodna – zwierzę ważne i warte ochronyJerzy Demetraki-Paleolog pełna treść po wykupieniu14 min
- Pszczelarstwo na świeciePszczelarstwo na TeneryfieWalerij Isidorow pełna treść po wykupieniu14 min
