ZAWARTOŚĆ AZOTANÓW I AZOTYNÓW W WYBRANYCH ODMIANOWYCH MIODACH PSZCZELICH
tekst: Teresa Heród, Anna Międzobrodzka
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXVIII, 1984 — Teresa Heród, Anna Międzobrodzka
strona 191PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXVIII Puławy 1984
Teresa Heród, Anna Międzobrodzka
Zakład Żywienia Człowieka Akademii Rolniczej w Krakowie
WPROWADZENIE
Wielu badaczy uważa, że żywność jest tym elementem środowiska, który koncentruje wszelkie zanieczyszczenia mające swe źródła w przemyśle, motoryzacji, ściekach i odpadach odprowadzanych z miast, stosowanych nawozów mineralnych, pestycydów, leków w medycynie weterynaryjnej, pasz z dodatkiem antybiotyków i innych substancji chemicznych, oraz przy wprowadzaniu nowych technologii w uzyskiwaniu żywności (Nikonorow 1981).
Miód pszczeli ze względu na sposób otrzymywania, skład chemiczny i właściwości wyróżnia się spośród środków spożywczych. Duża zawartość cukrów oraz obecność co najmniej dwóch substancji o działaniu bakteriostatycznym (inhibina i lizozym) zapewniają czystość bakteryjną miodu (Bornus, Zelewski 1962). Jednocześnie w piśmiennictwie fachowym coraz częściej pisze się o tzw. czystości chemicznej miodu, braku w miodzie substancji obcych, tj. pozostałości zanieczyszczeń występujących w środowisku. Pszczoły porównuje się do niezwykle czułego filtra biologicznego wobec substancji o różnym składzie chemicznym (Przemysł Spożywczy 1981).
Obecnie ważnym problemem jest podwyższona zawartość azotanów i azotynów w niektórych produktach spożywczych. Stwierdzono, że źródłem tych zanieczyszczeń obok nawożenia gleby nawozami azotowymi i obecnością ich w ściekach przemysłowych, może być działalność dużych zakładów przemysłowych, elektrociepłowni itp. emitujących tlenki azotu do środowiska (Nikonorow 1982). Azotany i azotyny pobierane z pożywieniem oddziaływują niekorzystnie na zdrowie człowieka i zwierząt.
Azotyny są wytwarzane z azotanów pod wpływem drobnoustrojów występujących w środkach spożywczych, a także w organiźmie człowieka i zwierząt pod wpływem mikroflory przewodu pokarmowego. W niektórych
strona 192roślinach azotany i azotyny ulegają łatwo kumulacji. Objawem toksycznym u człowieka jest podwyższenie methemoglobiny we krwi, która nie ma zdolności łączenia się z tlenem. Następuje tzw. uduszenie wewnętrzne, na które szczególnie narażone są niemowlęta do 3 miesiąca życia.
Azotany i azotyny są także prekursorami n-nitrozoamin, związków o silnych właściwościach rakotwórczych (Lemieszek 1978, Młodecki, Piekarski 1981, Nikonorow 1982).
Celem pracy było oznaczenie zawartości azotanów i azotynów w wybranych miodach odmianowych, pochodzących z terenów uprzemysłowionych i nieuprzemysłowionych.
MATERIAŁ
Do badań użyto 67 prób odmianowych miodów pszczelich, pochodzących ze zbiorów 1983 roku. 57 prób miodu pochodziło z Okręgowej Spółdzielni Pszczelarskiej w Krakowie bezpośrednio z magazynów. Dostarczane były z różnych miejscowości, z terenów które można uważać jako uprzemysłowione i nieuprzemysłowione. Przeprowadzono także badania 10 prób miodów odmianowych tzw. handlowych, zakupionych w sklepach spółdzielczych na terenie miasta Krakowa (rozlew — styczeń 1984 r.).
METODYKA
Wszystkie miody zostały poddane ocenie organoleptycznej, zgodnie z wymaganiami Polskiej Normy PN 67-A-77626. W czasie badania sprawdzono zanieczyszczenia mechaniczne, a na podstawie wyglądu, barwy, konsystencji, zapachu i smaku poszukiwano cech niedopuszczalnych lub przekroczenia wskaźników fizykochemicznych. Zawartość azotynów oznaczono metodą kolorymetryczną z naftyloaminą i kwasem sulfanilowym. Azotany oznaczono tą samą metodą po uprzedniej redukcji do azotynów na kolumnie wypełnionej kadmem elektrolitycznym (Lemieszek-Chodorowska 1972).
Oznaczenia azotanów i azotynów wykonano w dwóch równoległych powtórzeniach, a wynik przyjęto jako średnią arytmetyczną.
WYNIKI
W wyniku przeprowadzonej oceny organoleptycznej stwierdzono, że badane miody odmianowe posiadały cechy organoleptyczne zgodne z obowiązującą normą.
W 16 próbach miodu nektarowego wielokwiatowego (tab. 1) stwierdzono średnią zawartość azotanów 39,99 mg/kg przy zakresie od 8,45—
strona 19390,24 mg/kg, azotynów średnio 2,84 mg/kg przy zakresie od 0,59—7,94 mg/kg. W 18 próbach miodu nektarowo-spadziowego średnia ilość azotanów kształtowała się na poziomie 52,42 mg/kg przy zakresie od 19,07—108,13 mg/kg, azotynów średnio 1,78 mg/kg przy rozrzucie od 0,59—3,0 mg/kg miodu.
Tabela 1 Zawartość azotanów i azotynów w wybranych miodach pszczelich
| Lp. | Odmiana miodu | Zawartość NO3- mg/kg: rozrzut | Zawartość NO3- mg/kg: średnio | Zawartość NO2- mg/kg: rozrzut | Zawartość NO2- mg/kg: średnio |
|---|---|---|---|---|---|
| Miody z OSP | |||||
| 1—16 | nektarowy-wielokwiatowy | 8,45—90,24 | 39,99 | 0,59—7,94 | 2,84 |
| 17—34 | nektarowo-spadziowy | 19,07—108,13 | 52,42 | 0,59—3,00 | 1,78 |
| 35—50 | spadziowy | 51,29—200,00 | 101,87 | 1,19—7,76 | 2,90 |
| 51—57 | nektarowy-rzepakowy | 17,00—60,37 | 32,72 | 1,39—3,59 | 2,24 |
| Miody handlowe | |||||
| 58—59 | nektarowy-wielokwiatowy | 61,48 | 3,99 | ||
| 60—61 | nektarowy-spadziowy | 38,02 | 3,99 | ||
| 62—63 | spadziowy | 82,76 | 3,40 | ||
| 64—65 | nektarowy-gryczany | 75,65 | 3,59 | ||
| 66—67 | nektarowy-lipowy | 69,74 | 4,70 |
W 16 próbach miodu spadziowego zawartość azotanów wynosiła średnio 101,87 mg/kg przy zakresie od 51,29—200,00 mg/kg, azotynów średnio 2,9 mg/kg, przy zakresie 1,19—7,76 mg/kg miodu. Oznaczono również zawartość azotanów i azotynów w miodzie nektarowym rzepakowym (7 prób). Średnia zawartość azotanów była na poziomie 32,72 mg/kg przy zakresie od 17,00—60,37 mg/kg, azotynów średnio 2,24 mg/kg przy zakresie od 1,39—3,59 mg/kg. Najwyższą zawartość tj. 5,58—7,76 mg/kg miodu azotynów i do 200,00 mg/kg azotanów stwierdzono w 5 próbach miodu spadziowego. Źródeł tych związków w badanym materiale można poszukiwać na całej drodze powstawania i przetwarzania miodu, od surowca tj. nektaru i spadzi, do opakowań jednostkowych. Spadź zalegająca na roślinach długo narażona jest na wpływ środowiska zewnętrznego. Istnieje prawdopodobieństwo osiadania na niej różnorodnych zanieczyszczeń z powietrza. W czasie masowego pojawiania się mszyc i czerwców spadź zalewa często nie tylko całe blaszki liściowe, lecz ścieka na ziemię tworząc np. w miastach lepkie plamy na chodnikach wokół drzew i krzewów. Gdy wykorzystują ją pszczoły staje się potencjalnym źródłem związków szkodliwych. Nektar natomiast może być izolowany od bezpośredniego działania czynników zewnętrznych. Tylko w nielicznych roślinach, które posiadają nektarniki otwarte (gryka, lipa, klon) jest on narażony na wpływ środowiska. Pszczoły zbierając nektar mogą przynosić do ula nieznaczne ilości zanieczyszczeń, które osadzają się na ich powierzchni (Lipiński 1976).
strona 194W przebadanych miodach odmianowych, tzw. handlowych, nektarowym-wielokwiatowym, gryczanym, lipowym, nektarowo-spadziowym i spadziowym zawartość azotanów wynosiła od 38,02 mg/kg w miodzie nektarowo-spadziowym do 82,76 mg/kg w miodzie spadziowym oraz azotynów od 3,40 mg/kg w miodzie spadziowym do 4,70 mg/kg w miodzie lipowym. Zawartość azotanów i azotynów w miodach handlowych była nieco niższa, lub na podobnym poziomie jak w miodach nie przetwarzanych, tzn. zakupionych bezpośrednio z magazynów OSP.
Zgromadzone do badań miody pochodziły z terenów uważanych za uprzemysłowione i nieuprzemysłowione. Do pierwszych zaliczono miody pochodzące z Raciborza, Katowic, Wrocławia, Krakowa, Dębicy, Opola, Nowego Targu, Cieszyna, do drugiej grupy miody pochodzące z Limanowej, Nowego Sącza, kilku miejscowości okręgu bieszczadzkiego. Analiza wyników nie wykazała wyraźnej zależności pomiędzy zawartością badanych składników a terenami skąd te miody pochodziły.
Ze względu na dużą toksyczność azotanów i azotynów oraz ich pochodnych nitrozoamin, dąży się do jak największego ograniczenia występowania tych związków w żywności. Komitet Ekspertów FAO/WHO ustalił maksymalną dzienną dopuszczalną dla człowieka dorosłego dawkę azotanów 5 mg/1 kg masy ciała, oraz azotynów 0,2 mg/1 kg masy ciała. Jednocześnie za poziom bezpieczny dla dzieci ustalono 250 mg/kg warzyw azotanów oraz 1 mg/kg warzyw azotynów (Nikonorow 1982).
Biorąc pod uwagę bardzo niskie spożycie miodu pszczelego przez 1 statystycznego Polaka (0,5 kg rocznie) stwierdzone zawartości azotanów i azotynów nie budzą zastrzeżeń (Rocznik Statystyczny 1981).
Wyższa zawartość azotanów i azotynów w miodach spadziowych wymaga przeprowadzenia dalszych badań nad wyjaśnieniem przyczyny ich obecności.
WNIOSKI
- Biorąc pod uwagę niskie spożycie miodu pszczelego w Polsce, stwierdzone ilości azotanów i azotynów w wybranych krajowych odmianowych miodach pszczelich nie powinny stanowić zagrożenia dla zdrowia konsumentów.
- W miodach spadziowych stwierdzono nieco wyższą zawartość azotanów i azotynów w porównaniu do analizowanych innych odmian miodów pszczelich.
- Proces przygotowywania miodów handlowych nie ma wpływu na zmianę zawartości w nich azotanów i azotynów w porównaniu do miodów otrzymanych bezpośrednio od pszczelarzy.
- Nie stwierdzono istotniejszych różnic w zawartości azotanów i azotynów między miodami z terenów uprzemysłowionych i nieuprzemysłowionych.
LITERATURA
Baryłko-Pikielna N. (1975) — Zarys analizy sensorycznej żywności. Wydawnictwo Naukowo Techniczne, Warszawa.
Bornus L., Zalewski W. (1962) — Miód pszczeli w produkcji, obrocie i spożyciu. Wydawnictwo Centrali Rolniczej Spółdzielni, Warszawa.
Lemieszek-Chodorowska K. i wsp. (1972) — Oznaczanie zawartości azotannów i azotyów w niektórych warzywach krajowych. Roczniki PZH 5, 549.
Lemieszek-Chodorowska K. (1978) — Zagadnienia NO3- i NO2- w żywności. Żywienie Człowieka 4, 318.
Lipiński M. (1976) — Pożytki pszczele, zapylanie i miododajność roślin. Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa.
Młodecki H., Piekarski L. (1982) — Zagadnienia zdrowotne żywności. Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, Warszawa.
Nikonorow M. (1981) — Aktualne zaagdnienia zdrowotne w związku z zanieczyszczeniem środowiska. I. cz. Zanieczyszczenie gleby, wody, powietrza atmosferycznego oraz roślin i pasz. Roczniki PZH 5—6, 632.
Nikonorow M. (182) — Aktualne zagadnienia zdrowotne w związku z zanieczyszczeniem środowiska. II. cz. Zanieczyszczenie żywności. Roczniki PZH 3, 121.
Polska Norma — PN 67-A-77626 Miód pszczeli.
Przemysł Spożywczy (1981) według Lebensmittelhygiene 32, 130.
СОДЕРЖАНИЕ НИТРАТОВ И НИТРИТОВ В ИЗБРАННЫХ СОРТОВЫХ ПЧЕЛИНЫХ МЕДАХ
Резюме
Определено содержание нитратов и нитритов в 67 образцах меда, нагроможденных из юга Польши из индустриализованных и сельскохозяйственных районов. Обнаружено низкие содержания этого элемента в медах, а разницы между сортами были небольшие и более заметные в падевых медах, отличающихся немного высшим содержанием нитратов и нитритов.
Трудно было доказать разницы в среде.
Отечественные меды не угрожают потребителям с точки зрения содержания в них нитратов и нитритов.
CONTENTS OF NITRATES AND NITRITES IN THE SELECTED TYPES OF HONEY
Teresa Heród, Anna Międzobrodzka
Summary
Determination of the contents of nitrates and nitrites in 67 samples of honey collected from southern Poland (industrial and agricultural areas) was performed. Low contents of nitrates and nitrites in collected honey has been found and the differences between the types of honey were slight and more visible in honey dew honey which have a little higher contents of the above mentioned substances. The environment differences could not be proved. Local honey considering contents of nitrates and nitrites is not harmful for consumers.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 195, piśmiennictwo: „azotannów” → azotanów
- s. 195, piśmiennictwo: „azotyów” → azotynów
- s. 195, piśmiennictwo: „zaagdnienia” → zagadnienia
- s. 195, piśmiennictwo: „(182)” → (1982)
