WYBÓR MIEJSC GNIAZDOWANIA I WPŁYW JEGO NA ROZWÓJ POPULACJI MIESIARKI LUCERNÓWKI – MEGACHILE ROTUNDATA (F.)
tekst: Janina Gosek, Andrzej Ruszkowski, Mieczysław Biliński, Bolesław Jabłoński, Krystyna Kuna, Alina Cybula
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXVI, 1992 — Janina Gosek, Andrzej Ruszkowski, Mieczysław Biliński, Bolesław Jabłoński, Krystyna Kuna, Alina Cybula
strona 125PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXXVI 1992
Janina Gosek, Andrzej Ruszkowski, Mieczysław Biliński, Bolesław Jabłoński, Krystyna Kuna, Alina Cybula
Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy
Streszczenie
W latach 1974-1979 badano, w jakich materiałach gniazdowych najchętniej zagnieżdżają się samice miesiarki lucernówki oraz czy miejsce założenia gniazda wpływa na rozwój potomstwa. Najchętniej zasiedlane były kanały wywiercone w drewnie z bzu, klonu, leszczyny i lipy oraz rurki z kalki technicznej – o średnicy 5 mm, a głębokości 15 cm. Miesiarka ta zagnieżdżała się jednak także w innych materiałach o średnicach kanałów 4-10,5 mm, a głębokości 6-20 cm. Najlepszym dla niej materiałem gniazdowym wydają się rurki z kalki technicznej o średnicy 6-7 mm i głębokości 15 cm, choć można ją pomyślnie hodować także przy 5 mm średnicy i 10 cm głębokości.
Słowa kluczowe: miesiarka, gniazdowanie, chów, lucerna.
WSTĘP
Z powodu małej liczebności pszczół samotnic, najważniejszych zapylaczy lucerny, konieczne jest znalezienie skutecznych metod powiększania ich populacji. W tym celu od 1974 r. prowadzone są w Oddziale Pszczelnictwa ISK badania nad biologią tych pszczół, a szczególnie nad ich potrzebami dotyczącymi miejsc gniazdowania. Zapoczątkowany został chów 11 gatunków spośród krajowych pszczół samotnic, zapylających lucernę (Ruszkowski i in. 1979), ale do praktycznego zapylania plantacji nasiennych udało się dotychczas zastosować z nich jedynie miesiarkę lucernówkę, która w USA i Kanadzie hodowana jest i wykorzystywana na wielką skalę (Hobbs 1964, 1973), a u nas zapylała również (nie gorzej niż pszczoła miodna) ogórki szklarniowe (Ruszkowski, Biliński 1984ab).
W Oddziale Pszczelnictwa ISK prowadzone są nadal prace nad doskonaleniem metod chowu tej miesiarki (Ruszkowski i in. 1987, Gosek 1987, Gosek i in. 1988 i 1991), a wcześniej badano również jej potrzeby pokarmowe (Ruszkowski i in. 1980) oraz efektywność zapylania lucerny (Ruszkowski i in. 1985, Jabłoński i in. 1979). Obecna praca stanowi podsumowanie badań z lat 1974-1989, prowadzonych częściowo w ramach tematu polsko-amerykańskiego (Ruszkowski i in. 1974, 1975, 1976, 1977, 1979).
strona 126METODYKA
Badania prowadzono na miesiarce lucernówce – Megachile rotundata (F.) polskiej z okolic Puław oraz pochodzenia amerykańskiego otrzymanej z Węgier, z Kompolt. Przygotowano sztuczne miejsca gniazdowania z różnego materiału oraz o różnej średnicy (4-10,5 mm) i głębokości (6-24 cm) kanałów gniazdowych. Zestawy różnych miejsc gniazdowania umieszczano w tzw. megachilnikach czyli w zadaszonych drewnianych skrzyniach. Jedne megachilniki umieszczano w osiatkowanych klatkach (hodowla izolowana), przy czym niektóre klatki (doświadczenie polowe) usuwano po założeniu gniazd, inne megachilniki rozstawiano w terenie jako tzw. gniazda pułapkowe. Założone gniazda przenoszono później do zimowli w nieogrzewanym zadaszonym pomieszczeniu lub w chłodziarce. Klatki hodowlane i megachilniki zostały opisane dokładniej w poprzedniej pracy (Gosek i in. 1988).
Stosowano bardzo różne materiały gniazdowe:
- Różne rodzaje ziemi w skrzyneczkach o powierzchni poziomej, skośnej i pionowej, w której wiercono kanały.
- Rurki winidurowe wypełnione ziemią i ułożone poziomo, w każdej rurce jeden wywiercony kanał.
- Skrzynki z piaskiem o skośnej powierzchni.
- Klocki drewniane z lipy (Tilia) lub sosny (Pinus), przewiercane na wylot, z tylną ścianką z twardej płyty pilśniowej.
- Zestawy deseczek (tak wyżłobionych, że po złożeniu dwu deseczek powstaje szereg kanałów gniazdowych) – z drewna lipy, sosny, topoli (Populus), buka (Fagus), klonu (Acer), świerka (Picea) i brzozy (Betula).
- Patyki drewniane (gałązki) z wywierconym kanałem gniazdowym – z leszczyny (Corylus), klonu, żylistka (Deutzia), sosny, lipy lub topoli.
- Patyki (gałązki) o miękkim rdzeniu usuniętym całkowicie: bez czarny (Sambucus nigra), malina (Rubus idaeus), prawoślaz (Althaea officinalis), zaślaz (Abutilon), nawłoć (Solidago serotina), przegorzan (Echinops sphaerocephalus), octowiec (Rhus cotinus) lub czasem z nawierconym kanałem węższym niż rdzeń – bez czarny.
- Puste łodygi trzciny (Phragmites communis) i barszczu (Heracleum).
- Patyki i łodygi pionowo wetknięte w ziemię (podczas gdy wcześniej wymienione umieszczane były w megachilnikach poziomo): nawiercone gałązki amerykańskiego bzu (otrzymanego z Logan w USA) oraz puste łodygi kozłka (Valeriana officinalis).
- Rurki z różnych rodzajów papieru – przy czym najlepsze okazały się rurki z kalki technicznej klejone wikolem lub klajstrem z mąki pszennej, od 1978 r. stosowane jako główny lub wyłączny materiał gniazdowy.
- Próchno jesionowe i kora sosnowa, z których zrobiono klocki, każdy z jednym nawierconym otworem.
- Od 1985 r. stosowano również (zwłaszcza w warunkach polowych) polskie zestawy płytek styropianowych podobne do używanych w USA. Ocena wartości tych płytek będzie jednak przedmiotem odrębnej pracy.
Metodyka była modyfikowana w trakcie badań, gdyż miały one na celu wytypowanie najlepszych miejsc gniazdowania i materiałów gniazdowych, aby w ten sposób doskonalić metody chowu tej miesiarki.
Gdy chodzi o wybór miejsc gniazdowania to brano pod uwagę trzy elementy: rodzaj materiału gniazdowego, średnicę kanału i głębokość kanału, rozpatrując jedynie te wypadki, gdzie pszczoły miały do wyboru miejsca gniazdowania różniące się jednym tylko z tych elementów. Natomiast badając zależność rozwoju miesiarek od miejsca gniazdowania porównywano między sobą hodowle różniące się również jednym tylko z tych elementów, bez możliwości wyboru wewnątrz hodowli.
WYNIKI
Wybór materiałów gniazdowych. Materiały gniazdowe stosowano różne w różnych latach, odrzucając niechętnie zasiedlane lub z innych względów nieodpowiednie. W megachilnikach rozstawianych w polu najchętniej zasiedlane były rurki z trzciny i nawiercone klocki lipowe, rzadziej nawiercone patyki z bzu czarnego, leszczyny, klonu, maliny i nawłoci; w osiatkowanych zaś izolatorach – najchętniej: nawiercone patyki z bzu, klonu i leszczyny oraz klocki lipowe, rzadziej rurki z maliny, lipy, topoli, żylistka, kozłka, nawłoci, a także deseczki klonowe i rurki z ziemią, natomiast zupełnie nie była zasiedlana w izolatorach trzcina, która poza izolatorami wybierana była znacznie chętniej niż bez, klon czy leszczyna (Tab. 1). Ani jedno gniazdo nie zostało założone w skrzyneczkach z ziemią, w piasku, próchnie jesionowym, korze sosnowej, deseczkach z lipy, topoli, sosny, buku, świerka, patykach z octowca oraz łodygach przegorzanu, barszczu, zaślazu i prawoślazu (Tab. 1).
Dla celów hodowli doświadczalnej najlepsze okazały się rurki papierowe – używane przez nas powszechnie w późniejszych latach, a po raz pierwszy zastosowane dopiero w 1977 r. i to w bardzo małej liczbie, przy czym wszystkie zostały zasiedlone. Z papierowych zaś najlepsze są rurki z kalki technicznej, gdyż najmniej chłoną wilgoć i dzięki temu rzadko pleśnieją, a przy tym są częściowo przejrzyste, co pozwala bez rozrywania ich stwierdzić, czy zostały zasiedlone.
Wybór średnicy kanału. Samice miesiarki lucernówki zasiedlały kanały gniazdowe o średnicy 4-7 mm, szczególnie zaś chętnie 5-6 mm (Tab. 2). Zaznaczyły się przy tym różnice w zależności od materiału gniazdowego, a mianowicie: w rurkach papierowych, bzie czarnym (o całkowicie usuniętym rdzeniu) i kozłku, miesiarki wybierały średnice 6 mm równie chętnie jak 5 mm, a najchętniej 5,5 mm; podczas gdy w patykach z leszczyny, klonu, lipy, trzciny i nawłoci oraz w klockach lipowych – wybierały głównie lub wyłącznie średnicę 5 mm; a w innych materiałach głównie 4,5 mm (żylistek) lub 4 mm (bez z kanałem węższym niż średnica rdzenia). Być może w wypadku bzu zadecydowała możliwość poszerzania przez same miesiarki średnicy kanału.
Komórki larwalne założone w kanałach o średnicy 10,5 mm układane były poprzecznie do osi kanału – było to jednak usytuowanie nienormalne i z kokonów tych nic się nie wylęgło oprócz pasożytów. Jedno też gniazdo zostało założone w kanale o średnicy 8 mm.
strona 128Tabela 1 Wybór materiału gniazdowego (liczba założonych gniazd) Selection of nesting materials (number of settled nests)
| Materiał gniazdowy / Sort of nest material¹ | Hodowla / Rearing cages: 1974 | Hodowla / Rearing cages: 1975 | Hodowla / Rearing cages: 1976 | Hodowla / Rearing cages: 1977 | Pole / Field: 1975 | Pole / Field: 1976 | Megachilniki / Trap-nests: 1974 | Megachilniki / Trap-nests: 1975 | Megachilniki / Trap-nests: 1976 | Megachilniki / Trap-nests: 1977 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Puste łodygi – Empty plant stalks: | ||||||||||
| trzcina – cane III | 0 | 0 | 0 | – | 2 | 1 | 3 | 13 | – | – |
| nawłoć – goldenrod III | – | – | 1 | – | 2 | – | – | – | – | – |
| kozłek – valerian III | – | – | – | – | 0 | – | – | – | – | – |
| IV | – | – | 3 | – | – | – | – | – | – | – |
| Nawiercone patyki – Drilled twigs: | ||||||||||
| bez czarny – elder II | 14 | 4 | – | – | – | – | – | 0 | – | – |
| III | 0 | 19 | 30 | – | 3 | 0 | 0 | 0 | 3 | 0 |
| bez – elder (USA) IV | 0 | – | – | – | – | – | – | – | – | – |
| malina – raspberry III | – | – | 1² | – | – | 0 | – | – | 1 | 0 |
| leszczyna – hazel I | – | – | 24 | 85 | – | 0 | – | – | 2 | – |
| klon – maple I | – | – | 22 | 81 | – | 0 | – | – | 0 | 1 |
| lipa – linden I | – | – | 2² | – | – | – | – | – | – | – |
| topola – poplar I | – | – | 2² | – | – | – | – | – | – | – |
| żylistek – deutzia I | – | – | 5² | 0 | – | – | – | – | – | 0 |
| Materiał gniazdowy / Sort of nest material¹ | Hodowla / Rearing cages: 1974 | Hodowla / Rearing cages: 1975 | Hodowla / Rearing cages: 1976 | Hodowla / Rearing cages: 1977 | Pole / Field: 1975 | Pole / Field: 1976 | Megachilniki / Trap-nests: 1974 | Megachilniki / Trap-nests: 1975 | Megachilniki / Trap-nests: 1976 | Megachilniki / Trap-nests: 1977 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Nawiercone klocki – Drilled blocks: | ||||||||||
| lipa – linden | 9 | 6 | – | – | 10 | – | – | – | – | – |
| Składane deseczki – Blocks composited from boards: | ||||||||||
| klon – maple | – | 1 | – | – | – | – | – | 0 | – | – |
| Rurki papierowe – Paper tubes: | ||||||||||
| III | – | – | – | 2 | – | – | – | – | – | – |
| V | – | – | – | 4 | – | – | – | – | – | – |
| Winidurowe rurki z ziemią – Plastic tubes filled with soil: | ||||||||||
| I | – | – | 2 | – | – | 0 | – | – | 0 | – |
Odnośniki, Notes:
¹ – patyki, łodygi lub rurki – twigs, stalks or tubes:
I – nawiercone (ułożone poziomo) – perforated (placed horizontally)
II – z częściowo usuniętym rdzeniem (ułożone poziomo) – with partially removed heart (placed horizontally)
III – puste lub z całkowicie usuniętym rdzeniem (ułożone poziomo) – empty or with quite removed heart (placed horizontally)
IV – patyki pionowo wetknięte w ziemię – twigs placed vertically in the ground
V – rurki papierowe włożone do patyków – paper tubes sticked into twigs
² – podano tylko kilka takich gniazd – a very little number of such artificial nests were placed
strona 130Tabela 2 Wybór średnicy kanału gniazdowego (liczba założonych gniazd) Selection of canal diameter (number of settled nests)
| Materiał gniazdowy / Sort of nest material¹ | Srednica kanału – Diameter of canal (mm): 4 | Srednica kanału – Diameter of canal (mm): 4,5 | Srednica kanału – Diameter of canal (mm): 5 | Srednica kanału – Diameter of canal (mm): 5,5 | Srednica kanału – Diameter of canal (mm): 6 | Srednica kanału – Diameter of canal (mm): 6,5 | Srednica kanału – Diameter of canal (mm): 7 | Srednica kanału – Diameter of canal (mm): 7,5 | Srednica kanału – Diameter of canal (mm): 8 | Srednica kanału – Diameter of canal (mm): 9-10 | Srednica kanału – Diameter of canal (mm): 10,5 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Łodygi i patyki – Twigs and stalks: | |||||||||||
| trzcina – cane III | 3 | 2 | 11 | – | 0 | – | 2 | – | 0 | – | – |
| nawłoć – goldenrod III | – | 0 | 3 | – | 0 | – | – | – | – | – | – |
| kozłek – valerian III | – | 0 | 1 | 2 | 0 | 0 | 0 | – | – | – | – |
| malina – raspberry III | – | 0 | 1 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | – |
| bez czarny – elder III | 2² | 5 | 26 | 1² | 20 | 0 | 1² | 0 | 0 | 0 | 0² |
| II | 8 | 6 | 2 | – | 2 | – | – | – | – | – | – |
| leszczyna – hazel I | – | 5 | 13 | 7 | 1 | 0 | 1 | 0 | 0 | 0 | – |
| klon – maple I | 4 | – | 13 | – | 5 | – | 0 | – | – | – | – |
| lipa – linden I | – | 0 | 2 | 0 | 0 | 0 | 0 | – | – | – | – |
| żylistek – deutzia I | – | 4 | 1 | 0 | 0 | 0 | 0 | – | – | – | – |
| Klocki lipowe / Linden blocks | 1² | 0² | 22 | 1² | 2 | 0 | 0 | 0 | 0 | – | – |
| Rurki papierowe – Paper tubes: | |||||||||||
| 1978 | – | – | 116 | 122 | 42 | – | – | – | – | – | – |
| 1986-1989 | 111 | – | 299 | – | 215 | – | 76 | – | 1 | – | 9 |
Odnośniki – Notes:
¹⁻² Jak w tab. 1 – As in the table 1
strona 131Wybór głębokości kanału. Przy średnicy 5 mm, najczęściej wybieranej przez samice miesiarki lucernówki, samice te chętnie zasiedlały kanały o głębokości 10-17 cm, a najchętniej 15 cm. Przy średnicy 6 mm najchętniej zasiedlały najgłębsze kanały (17 cm), jeśli tylko miały je do wyboru, natomiast przy średnicy 4-4,5 mm najczęściej zasiedlane były kanały płytsze 6-10 cm (Tab. 3). Ogólnie biorąc można więc powiedzieć, że przy dużej średnicy miesiarka lucernówka najchętniej zasiedla najgłębsze kanały, a w miarę zmniejszania się średnicy wybiera coraz płytsze kanały, być może z powodu trudności obrócenia się w nich i koniecznego długiego poruszania się tyłem w takim wąskim, a głębokim kanale. Natomiast rodzaj materiału gniazdowego nie wpływał raczej na wybór głębokości kanału.
Wpływ miejsca gniazdowania na rozwój miesiarek. Sam fakt, że samice miesiarki lucernówki, mając do wyboru różne materiały gniazdowe oraz różne średnice i kanały, jedne z nich wybierały chętniej niż inne, nie wystarcza jeszcze dla praktyki. Trzeba prócz tego stwierdzić, które z tych miejsc gniazdowania stwarzają potomstwu miesiarek najlepsze warunki rozwoju.
Samice najpierw zasiedlały gniazda o najodpowiedniejszej dla nich średnicy i głębokości, a później dopiero inne (Gosek i in. 1991), pierwsze zaś gniazda różniły się bardzo rozwojem (miały np. większy procent samic – Gosek 1987) od później zakładanych. Dlatego zależność rozwoju populacji od średnicy kanału gniazdowego badano porównując te tylko hodowle, gdzie samice nie miały możliwości wyboru średnicy mimo, że w różnych hodowlach były różne średnice. Podobnie postępowano przy badaniu wpływu głębokości kanału.
W hodowlach takich średnica kanału nie wpływała na liczbę komórek zakładanych przez jedną samicę, ani na liczbę komórek w gnieździe. Natomiast liczba pszczół potomnych pochodząca od jednej samicy, a także liczba pszczół wylęgniętych z jednego gniazda – zwiększała się wraz ze wzrostem średnicy (nie mieliśmy tu porównania kanałów o średnicy 4 mm), najniższą będąc przy 5 mm, a najwyższą przy 7 mm (Tab. 4). Najkorzystniejszą więc dla rozwoju miesiarek okazała się średnica 7 mm. W średnicy takiej pszczoły osłaniają komórkę większą liczbą kawałków liści, co m.in. zmniejsza możliwość uszkodzenia kokonu i lepiej chroni przed wahaniami temperatur. Najwyższy współczynnik rozmnożenia netto (liczba samic potomnych od jednej samicy matecznej) był w gniazdach o średnicy kanału 6 mm, wyższy niż przy 4-5 mm i niż przy 7 mm (Gosek i in. 1991).
W tych zaś hodowlach gdzie samice miały możliwość wyboru średnicy kanału – największą liczbę komórek zakładały w gniazdach o średnicy 5 mm, nieco mniejszą – przy 6 mm, a najmniejszą przy 4 mm, 7 mm i 10,5 mm, liczba zaś założonych w danej średnicy komórek była tu skorelowana z liczbą wylęgniętych z tej średnicy dorosłych miesiarek (Tab. 4). Niewątpliwie spowodowane to było tym, że pierwsze gniazda zakładały samice głównie w kanałach o średnicy 5 mm, a w pierwszych gniazdach zakładają one więcej komórek niż w następnych (Gosek 1987).
Procent dojrzałych miesiarek rozwijający się z kokonów założonych przez samice miesiarki lucernówki, kształtował się też różnie w zależności od rodzaju materiału gniazdowego – najwyższy był (79-100%) w gniazdach założonych w patykach z bzu czarnego, maliny, żylistka i nawłoci; trochę niższy (50-67%) w trzcinie
strona 132Wybór głębokości kanału (liczba założonych gniazd) Selection of canal depth (number of settled nests)
| Srednica i materiał gniazdowy (patyki, łodygi i rurki)¹ / Nest diameter and nest material (twigs, stalks or tubes)¹ | Głębokość kanału – Canal depth (cm): 6-7 | Głębokość kanału – Canal depth (cm): 8-9 | Głębokość kanału – Canal depth (cm): 10 | Głębokość kanału – Canal depth (cm): 11 | Głębokość kanału – Canal depth (cm): 12 | Głębokość kanału – Canal depth (cm): 13 | Głębokość kanału – Canal depth (cm): 14 | Głębokość kanału – Canal depth (cm): 15 | Głębokość kanału – Canal depth (cm): 16 | Głębokość kanału – Canal depth (cm): 17 | Głębokość kanału – Canal depth (cm): 18 | Głębokość kanału – Canal depth (cm): 19 | Głębokość kanału – Canal depth (cm): 20 | Głębokość kanału – Canal depth (cm): 21-24 | ||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| mm | ||||||||||||||||
| 4-4,5 | klon – maple | – | – | 7 | – | 2 | 1 | – | 1 | – | 4 | – | – | – | – | |
| 4 | bez – elder | II | – | – | 0 | 1 | 0 | 0 | – | 1 | – | – | – | – | – | – |
| 4-4,5 | bez – elder | III | 5 | 2 | 2 | – | 1 | 0 | – | – | – | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 |
| 4 | trzcina – cane | – | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 1 | 0 | 0 | 0 | 2 | 0 | – | – | |
| 5 | leszczyna – hazel | – | – | 3 | – | 20 | – | – | 31 | – | 22 | – | – | [?] | – | |
| 5 | klon – maple | – | – | 21 | 3 | 14 | 1 | – | 30 | – | 14 | – | – | 2 | – | |
| 5 | bez – elder | II | – | – | 1 | 7 | 0 | 4 | – | 1 | – | – | – | – | – | – |
| 5 | bez – elder | III | – | – | 2 | – | 0 | – | – | – | – | – | – | – | – | – |
| 5 | trzcina – cane | – | 0 | 0 | 1 | 1 | 2 | 2 | 4 | 0 | 1 | 1 | 0 | – | – | |
| 5 | papier – paper | 1978 | – | – | 1 | 2 | 7 | 11 | 21 | 55 | 19 | 3 | – | – | 1 | – |
| 5 | 1987 | – | – | 74 | – | 111 | – | – | – | – | – | – | – | – | – | |
| 5,5 | papier – paper | 1978 | – | – | – | 16 | 24 | 38 | 41 | 2² | 1² | – | – | – | – | – |
| 6 | klon – maple | – | – | 3 | 0 | 0 | 1 | – | 0 | – | – | – | – | – | – | |
| 6 | bez – elder | II | – | – | 0 | 1 | 2 | 1 | – | 6 | – | – | – | – | – | – |
| 6 | papier – paper | 1978 | – | – | – | 7 | 11 | 7 | 11 | 6 | – | – | – | – | – | – |
| 1985 | 2 | 3 | 4 | 5 | 10 | 18 | 17 | 9 | 3 | 1 | – | – | – | – | ||
| 1986 | 22³ | – | 47 | – | – | – | – | 52 | – | 59 | – | – | – | – | ||
| 1987 | 93 | 197 | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | ||
| 7 | trzcina – cane | – | 0 | 0 | 2 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | – | – | |
| 7 | papier – paper | 1987 | – | – | 60 | – | 86 | – | – | – | – | – | – | – | – | – |
Odnośniki – Notes:
¹⁻² Jak w tab. 1 – As in the table 1
³ 3-5 cm
strona 133i rurkach papierowych oraz w klockach lipowych; jeszcze niższy (33-43%) w patykach z topoli, leszczyny, klonu, lipy i kozłka; najniższy (14%) w ziemi (Tab. 5).
Nie udało się natomiast uchwycić różnic rozwoju zależnych od głębokości kanału. Jak już zostało wspomniane, samice najchętniej zakładały gniazda w głębszych kanałach, przy braku tych głębszych gnieździły się jednak również i w płytkich (6-9 cm). Wraz ze wzrostem głębokości kanału do 10-12 cm wzrastała też liczba komórek w gnieździe. Przy dalszym zwiększaniu tej głębokości (do 15-20 cm) liczba komórek już nie wzrastała (Gosek 1987), natomiast wyższy był tam współczynnik rozmnożenia netto (Gosek i in. 1991). Ogólnie biorąc można więc przyjąć, że głębsze gniazda stwarzają lepsze warunki rozwoju niż płytsze.
WNIOSKI
- Miesiarka lucernówka najchętniej gnieździła się w nawierconych patykach z bzu, klonu i leszczyny oraz w nawierconych klockach lipowych, a także w rurkach z kalki technicznej, które są najbardziej praktyczne.
- Najchętniej zasiedlaną była średnica kanału 5 mm, choć miesiarka lucernówka gnieździła się także w innych średnicach od 4 do 7 mm, a nawet 10,5 mm.
- Głębokość zasiedlanych gniazd wynosiła 6-20 cm, najchętniej gnieździły się samice w kanałach o głębokości 15 cm.
- Potomstwo miesiarki lucernówki najlepiej rozwijało się w gniazdach o średnicy kanału 7 mm, a głębokości 15-20 cm.
- Najlepszym dla miesiarki lucernówki materiałem gniazdowym wydają się rurki z kalki technicznej o średnicy 6-7 mm i głębokości 15 cm, choć dobre wyniki uzyskuje się również przy użyciu średnicy 5 mm lub głębokości 10 cm.
LITERATURA
Gosek J. (1987) – Wstępne badania nad zależnością płci potomstwa miesiarki lucernówki – Megachile rotundata (F.) od kolejności składanych jaj i zakładanych komórek. Pszczeln.Zesz.Nauk. 31:239-254.
Gosek J. i in. (1988) – Zależność procentu samic u potomstwa miesiarki lucernówki – Megachile rotundata (F.) od procentu samic w pokoleniu matecznym oraz od linii hodowlanej i zagęszczenia. Pszczeln.Zesz.Nauk. 32:99-110.
Gosek J. i in. (1991) – Niektóre czynniki wpływające na procent samic w populacji miesiarki lucernówki – Megachile rotundata (F.). Pszczeln.Zesz.Nauk. 35:139-152.
Hobbs G.A. (1964) – Importing and managing the alfalfa leaf-cutter bee. Publ.Canad.Dep.Agr. 1209.
Hobbs G.A. (1973) – Alfalfa leaf-cutter bees for pollinating alfalfa in western Canada. Publ.Canad.Dep.Agr. 1495.
Jabłoński B. i in. (1979) – Zależność plonów nasion lucerny od liczby otwieranych (zapylanych) jej kwiatów. Pszczeln.Zesz.Nauk. 23:141-147.
Ruszkowski A., Biliński M. (1984a) – Próba wykorzystania trzmieli (Bombus Latr.) i miesiarki lucernówki (Megachile rotundata F.) do zapylania materiału hodowlanego ogórków. Pszczeln.Zesz.Nauk. 28:175-184.
Ruszkowski A., Biliński M. (1984b) – Próby wykorzystania miesiarki lucernówki (Megachile rotundata F.) do zapylania lucerny w warunkach polowych. Pszczeln.Zesz.Nauk. 28:185-189.
strona 134Tabela 4 Wpływ średnicy kanału na rozwój miesiarki lucernówki Development of Megachile rotundata . in dependence on canal diameter
| Srednica / Diameter | A. Liczba komórek / Number of cells: bez wyboru średnicy / one diameter: 1987 | A. Liczba komórek / Number of cells: bez wyboru średnicy / one diameter: 1988 | A. Liczba komórek / Number of cells: z wyborem średnicy / some diameter to choice: 1986 | A. Liczba komórek / Number of cells: z wyborem średnicy / some diameter to choice: 1989 | B. Liczba imago / Number of emerged bees: bez wyboru średnicy / one diameter: 1987 | B. Liczba imago / Number of emerged bees: bez wyboru średnicy / one diameter: 1988 | B. Liczba imago / Number of emerged bees: z wyborem średnicy / some diameter to choice: 1986 | B. Liczba imago / Number of emerged bees: z wyborem średnicy / some diameter to choice: 1989 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| na 1 wprowadzoną samicę – per one introduced female | ||||||||
| 5 mm | 11,0 | 17,5 | – | – | 6,7 | 9,6 | – | – |
| 6 mm | 14,0 | 13,8 | – | – | 10,7 | 9,9 | – | – |
| 7 mm | – | 14,9 | – | – | – | 13,0 | – | – |
| 4-10,5 mm | – | – | 15,7 | 24,6 | – | – | 9,9 | 17,7 |
| Srednica / Diameter | A. Liczba komórek / Number of cells: bez wyboru średnicy / one diameter: 1987 | A. Liczba komórek / Number of cells: bez wyboru średnicy / one diameter: 1988 | A. Liczba komórek / Number of cells: z wyborem średnicy / some diameter to choice: 1986 | A. Liczba komórek / Number of cells: z wyborem średnicy / some diameter to choice: 1989 | B. Liczba imago / Number of emerged bees: bez wyboru średnicy / one diameter: 1987 | B. Liczba imago / Number of emerged bees: bez wyboru średnicy / one diameter: 1988 | B. Liczba imago / Number of emerged bees: z wyborem średnicy / some diameter to choice: 1986 | B. Liczba imago / Number of emerged bees: z wyborem średnicy / some diameter to choice: 1989 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| na 1 założone gniazdo – per one settled nest | ||||||||
| 4 mm | – | – | 0,8 | – | – | – | 0,5 | – |
| 5 mm | 5,4 | 4,5 | 1,8 | 3,2 | 3,3 | 2,5 | 1,2 | 2,2 |
| 6 mm | 4,8 | 4,4 | 1,5 | 2,3 | 3,7 | 3,3 | 0,9 | 1,6 |
| 7 mm | – | 4,1 | 0,6 | 0,4 | – | 3,6 | 0,2 | 0,4 |
| 10,5 mm | – | – | 0,2 | – | – | – | 0 | – |
| Procent wylęgniętych imago / Per cent of emerged bees (100B:A) | Przyrost wylęgu (%) / Increase of emergence ¹ | |||||||
| 4 mm | – | – | 64,0 | – | – | – | -5,0 | – |
| 5 mm | 60,9 | 54,9 | 67,2 | 69,9 | 0 | 0 | 0 | 0 |
| 6 mm | 76,4 | 71,7 | 61,2 | 71,6 | 25,5 | 30,6 | -9,8 | 2,4 |
| 7 mm | – | 87,2 | 70,0 | 88,9 | – | 58,8 | 4,2 | 27,2 |
| 10,5 mm | – | – | 0 | – | – | – | – | – |
Odnośniki – Notes:
¹ Przyrost procentu wylęgu (w %) w porównaniu ze średnicą 5 mm Increasing (in per cent) of emergence per cent in comparison to diameter of 5 mm
strona 136Tabela 5 Wpływ materiału gniazdowego na rozwój miesiarki lucernówki Development of Megachile rotundata . in dependence on sort of nest material
| Materiał gniazdowy / Sort of nest material¹ | Liczba gniazd / Number – of nest | Srednia liczba na 1 gniazdo / Average number per one nest: A. komórek – of cells | Srednia liczba na 1 gniazdo / Average number per one nest: B. imago – of emerged bees | %B² = 100B:A |
|---|---|---|---|---|
| Klocki lipowe – Linden blocks: | ||||
| nawiercone – drilled | 25 | 4,0 | 2,4 | 60,0 |
| składane – composited | 1 | 2,0 | 1,0 | 50,0 |
| Patyki i rurki – Twigs and tubes: | ||||
| malina – raspberry III | 1 | 12,0 | 12,0 | 100,0 |
| żylistek – deutzia I | 4 | 0,75 | 0,75 | 100,0 |
| bez – elder II | 6 | 4,3 | 3,0 | 81,8 |
| III | 52 | 4,9 | 3,7 | 81,0 |
| nawłoć – goldenrod III | 3 | 4,7 | 3,7 | 78,7 |
| trzcina – cane III | 2 | 3,0 | 2,0 | 66,7 |
| papier – paper III | 3 | 5,0 | 2,7 | 54,0 |
| kozłek – valerian IV | 3 | 4,0 | 1,7 | 42,5 |
| topola – poplar I | 2 | 2,5 | 1,0 | 40,0 |
| leszczyna – hazel I | 108 | 4,0 | 1,6 | 39,2 |
| klon – maple I | 103 | 4,9 | 1,8 | 36,4 |
| lipa – linden I | 2 | 1,5 | 0,5 | 33,3 |
| ziemia – soil I | 2 | 3,5 | 0,5 | 14,3 |
Odnośniki – Notes:
¹ Jak w tab. 1 – As in the table 1
² Liczba imago wylęgnięta ze 100 komórek Number of bees emerged from 100 cells
strona 137Ruszkowski A. i in. – The search for the methods to increase population of insects pollinating alfalfa. Puławy (duplicated typescript).
- 1974: First annual report.
- 1975: Second annual report.
- 1976: Third annual report.
- 1977: Fourth annual report.
- 1979: Final research report.
Ruszkowski A. i in. (1980) – Rośliny wykorzystywane przez miesiarki (Megachile Latr.). Pszczeln.Zesz.Nauk. 24:97-112.
Ruszkowski A. i in. (1985) – Liczba kwiatów lucerny otwierana w jednostce czasu przez różne gatunki pszczołowatych. Pszczeln.Zesz.Nauk. 29:301-314.
Ruszkowski A. i in. (1987) – Wpływ temperatury w okresie inkubacji na śmiertelność poczwarek miesiarki lucernówki – Megachile rotundata (F.) oraz na przebieg jej wylęgu. Pszczeln.Zesz.Nauk. 31:223-239.
SELECTION OF NESTING SITES AND ITS INFLUENCE ON INCREASING OF ALFALFA LEAF-CUTTER BEE (MEGACHILE ROTUNDATA F.) POPULATION
Janina Gosek, Andrzej Ruszkowski, Mieczysław Biliński, Bolesław Jabłoński, Krystyna Kuna, Alina Cybula
Summary
It was investigated (1974-1979) what nesting materials were most willingly settled by alfalfa leaf-cutter bee females and what was the influence of the nesting site on the progeny development of this bee species. The alfalfa leaf-cutter bee settled most willingly the nesting canals drilled in wood of elder, maple, hazel and linden and the tubes of tracing paper of 5 mm canal diameter and of 15 cm canal depth. This bee species nested however also in other materials of 4-10,5 mm canal diameter and of 6-20 cm canal depth. The best nesting materials for this bee it seems to be the tubes of tracing paper of 6-7 mm canal diameter and of 15 cm canal depth, but the bee was succesfully reared also in canals of 5 mm canal diameter and of 10 cm canal depth.
Keywords: megachile, nesting, domestication, lucerne.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 137, streszczenie: „succesfully” → successfully
