BADANIA BIOLOGII KWITNIENIA NEKTAROWANIA I ZAPYLANIA JABŁONI (MALUS DOMESTICA Borkh.). CZĘŚĆ II. NEKTAROWANIE I WYDAJNOŚĆ MIODOWA

tekst: Kazimiera Szklanowska, Bożena Dąbska, Bolesław Jabłoński

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXII, 1978 — Kazimiera Szklanowska, Bożena Dąbska, Bolesław Jabłoński

strona 147

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XXII 1978

CZĘŚĆ II

NEKTAROWANIE I WYDAJNOŚĆ MIODOWA

Kazimiera Szklanowska i Bożena Dąbska

Zakład Botaniki AR w Lublinie

Bolesław Jabłoński

Oddział Pszczelnictwa IS w Puławach

WPROWADZENIE

W pierwszej części pracy zostały przedstawione te wyniki badań, które bardziej interesują sadowników, a więc kwitnienie, zapylanie i owocowanie jabłoni. W drugiej części omówiona będzie głównie wartość pszczelarska jabłoni, która ostatnio, w związku z coraz większym zapotrzebowaniem pszczół do zapylania sadów, bardzo pszczelarzy interesuje.

Nektarowanie i wydajność miodową jabłoni badano głównie w Związku Radzieckim (m. in. Ostaszczenko-Kurdiawcewa 1951 — cyt. za Głowską 1958, Kulijew 1952, Głuchow 1955, Niesterow 1972, Minkow 1974) oraz w Bułgarii (Simidczijew 1967). W Polsce badaniem nektarowania wartości pszczelarskiej jabłoni zajmowała się Głowska (1958) i Obrębski (cyt. za Głowską 1958). Ostatnio zostało wykonane kilka prac magisterskich z tej tematyki (Demianowicz i inni 1977). Głowska i Obrębski badania prowadzili w sadach starego typu, o rzadkim nasadzeniu drzew i o innym doborze odmian, obecnie już nie aktualnym.

strona 148

Celem niniejszej pracy było zbadanie nektarowania i określenie wydajności miodowej oraz w miarę możliwości ogólnej oceny wartości pszczelarskiej bardziej nowoczesnych sadów jabłoniowych.

METODYKA

Badania przeprowadzono na terenie Pszczelniczego Zakładu Doświadczalnego IS w Puławach, w latach 1976—1977, gdzie sady rosną na lekkiej glebie bielicowej IV i V klasy. Są to sady na podkładkach wegetatywnych, prowadzone przeważnie jako szpalery wolno stojące, a różnią się bardziej wiekiem i gęstością nasadzeń (tab. 1). W międzyrzędziach utrzymywana jest często koszona murawa, zaś w pasach drzew ugór herbicydowy. Nawożenie, pielęgnacja i ochrona sadów jest nowoczesna, intensywna.

Tabela 1 Ważniejsze dane o badanych sadach jabłoniowych Some important data about investigated apple orchards

Odmiana* Variety* Rodzaj podkładki Type of rootstock Wiek sadu (lata) Age of orchard (years) Liczba drzew na 1 ha Number of trees per 1 ha Forma prowadzenia drzew Shape of trees
Stark Earlest M-104 8—9 1250 niskopienne
Oliwka M-104 8—9 1250 niskopienne
Idared M-106 6—7 1250 niskopienne
Beforest EM-5 29—30 670 półpienne
Wealthy EM-11 29—30 400 półpienne
James Grieve M-104 8—9 1250 niskopienne
Cortland EM-5 29—30 670 półpienne
McIntosh A-2 8—9 1250 niskopienne
Spartan M-106 5—6 1800 szpaler pasowy
Jerseymac M-26 4—5 575 szpaler pasowy
Jonatan A-2 9—10 575 niskopienne
Bankroft A-2 9—10 2380 niskopienne
Koksa Pomarańczowa EM-5 29—30 670 półpienne
Starkrimson A-2 6—7 2220 niskopienne
Golden Delicious A-2 5—6 2220 niskopienne
  • — Odmiany uszeregowano według kolejności ich zakwitania
  • — The varieties have been ranged in regard to their blooming period

W celu określenia obfitości kwitnienia jabłoni, co roku brano po 4 drzewa z każdej z 15 badanych odmian, o mniej więcej średnim stopniu kwitnienia. W tzw. okresie różowego pąka na wszystkich drzewach liczono pąki kwiatostanowe, a w okresie kwitnienia — kwiaty w 30 losowo

strona 149

wziętych kwiatostanach. Iloczyn tych dwu wartości stanowił liczbę kwiatów na drzewie.

W czasie kwitnienia jabłoni na każdym drzewie doświadczalnym liczono codziennie, od rana do wieczora co godzinę, wszystkie pracujące pszczoły miodne i inne owady pszczołowate, zbierające pyłek i nektar.

Nektarowanie badano metodą pipetową (Demianowiczowa i inni 1960). Pobierania nektaru nie dokonywano jednak w godzinach południowych lecz pod koniec dnia, kiedy kończył się już lot pszczół, ponieważ chodziło o określenie całej porcji nektaru, jaką kwiaty jabłoni oferowały owadom w danym dniu. Izolowane 1 dobę kwiaty brano do hermetycznie zamykanych słoików, a zdjęte izolatory zakładano na inne gałęzie dowolnych drzew określonej odmiany na danej kwaterze sadu. Samej operacji pobierania nektaru dokonywano w laboratorium, biorąc dla każdej odmiany po 6 prób 10-kwiatowych — dwie z kwiatów jeszcze nie pylących, dwie z kwiatów mających około 50% pylników wypylanych i dwie kwiatów całkowicie wypylanych. W sumie dziennie badano po 90 prób nektaru. Badania prowadzono przez cały okres kwitnienia jabłoni, gdyż chodziło o określenie obfitości nektarowania i wydajności miodowej w poszczególnych dniach okresu kwitnienia na tle warunków pogody.

Starano się ponadto określić tzw. sezonową dynamikę koncentracji cukrów w nektarze jabłoni. W tym celu przez cały okres kwitnienia. co dwie- cztery godziny, dniami i nocami, brano z kwiatów po trzy próby nektaru, w którym oznaczano tylko zawartość suchej masy przy pomocy refraktometru.

Wydajność miodową określano na podstawie liczby kwiatów, mnożonej jednak nie przez średnią ilość cukrów wydzielonych przez kwiat w ciągu doby i średnią długość życia kwiatu, ale przez obliczoną ogólną ilość cukrów, jaką wydzielał kwiat w ciągu swego życia. Postępowano tak dlatego, że sposób ten jest dokładniejszy, co zostanie wykazane przy omawianiu wyników.

Przebieg sekrecji nektaru przez kwiaty jabłoni w ciągu ich życia określono tylko dla dwu odmian (Jonatan i Bankroft), ponieważ jest to zadanie bardzo pracochłonne. Badania wykonywano przy pomocy izolatorów, co roku w dwu wariantach. W jednym wariancie pobierano nektar z kwiatów izolowanych od samego początku ich kwitnienia przez 1, 2, 3, 4, 5 i 6 dób. W drugim wariancie pobierano nektar wydzielony w kolejnych 24-godzinnych odcinkach życia kwiatu. Wtedy kwiaty o znanym wieku, dzięki uprzedniemu zaznaczeniu ich kolorowymi nićmi, były izolowane od pszczół, a wcześniej wydzieloną przez nie porcję nektaru mogły pobierać pszczoły.

Spróbowano określić także tzw. dzienną wydajność miodową jabłoni. W tym celu potrzebna była znajomość liczby kwiatów, jaka w danym dniu na jednostce powierzchni rozkwitła oraz ilość wydzielanych przez nie cukrów. Odpowiednie obliczenia wykonalne były dzięki temu, że poza znajomością obfitości nektarowania jabłoni w poszczególnych dniach

strona 150

okresu kwitnienia, znana była liczba rozkwitających codziennie kwiatów, co szczegółowo opisano w pierwszej części pracy. Łatwo było więc ustalić dla danego dnia udział kwiatów o określonym wieku wśród ogólnej masy kwiatów kwitnących.

Wyniki dotyczące ilości cukrów, stwierdzanych w poszczególnych dniach okresu kwitnienia dla trzech rodzajów kwiatów u 15 odmian jabłoni, zostały opracowane statystycznie metodą analizy wariancji. Pojedyncze oznaczenia z dwu lat traktowano jako powtórzenia. Dokonano oddzielnego opracowania danych dla poszczególnego roku i łącznie z lat. Rozpatrywano różnice między zawartością cukrów w kwiatach różnych stadiów fenologicznych w obrębie poszczególnej odmiany. Do oceny różnic użyto testu t-Studenta, uwzględniając dwa poziomy istotności —0,05 i 0,01.

WYNIKI

Przebieg kwitnienia jabłoni w latach badań. Na przebieg kwitnienia jabłoni ogromny wpływ wywierała pogoda. Przede wszystkim niższa od przeciętnej temperatura w lutym i marcu 1976 oraz stosunkowo chłodny maj przyczyniły się do tego, że jabłonie zakwitły dopiero na przełomie pierwszej i drugiej dekady tego miesiąca (ryc. 1). Występujące w czasie

Rycina 1 (wykres okresów kwitnienia; napisy odręczne wersalikami):

Ryc. 1. Pora i długość okresu kwitnienia 15 odmian jabłoni Length of blooming period of 15 varieties of apple trees

strona 151

kwitnienia spadki temperatury i opady spowodowały, że okres kwitnienia przeciągał się po 25 maja. Zupełnie inaczej działo się w roku 1977. Po stosunkowo ciepłym lutym i bardzo ciepłym marcu, na początku maja wystąpiły nawet upały. Kwitnienie najwcześniejszych jabłoni rozpoczęło się już 30.IV. Trwało ono krótko, bowiem większość odmian ukończyła kwitnienie przed 10.V.

Zawsze najwcześniej zakwitała odmiana Stark Earlest, zaraz za nią Oliwka i Idared, a najpóźniej Koksa Pomarańczowa i odmiany z grupy Delicious. Zaznaczyły się spore różnice w długości okresu kwitnienia badanych odmian jabłoni. Jedne z nich, jak McIntosh, Bankroft, kwitły gwałtownie i krótko na ogół w obu latach, bardzo przecież różniących się przebiegiem pogody. Stark Earlest, Oliwka, Jonatan i Wealthy kwitły natomiast dłużej w obu latach. Inne zaś odmiany, na przykład Idared, James Grieve, wyraźnie reagowały na niższą temperaturę przedłużeniem okresu kwitnienia, a na wyższą — skróceniem. Długim okresem kwitnienia charakteryzowały się odmiany wytwarzające pąki kwiatowe na długopędach. Ogólnie biorąc, okres kwitnienia sadów jabłoniowych można określić u nas na około 2 tygodnie lub na trochę dłużej.

Obfitość nektarowania 15 odmian jabłoni. Ponieważ przy wstępnym porównaniu wyników stwierdzono, że prawie wszystkie odmiany jednakowo reagowały obfitością nektarowania na różne warunki pogody w latach badań, zdecydowano w pracy podać tylko wartości średnie z lat. Z tabeli 2 wynika, że różnice między odmianami w ilości stwierdzonych cukrów w 10 kwiatach izolowanych 1 dobę były znaczne. Przy rozpatrywaniu najmłodszych kwiatów, jeszcze nie pylących, najlepiej nektarująca odmiana Cortland była ponad 100% lepsza od najsłabiej nektarującej odmiany Jerseymac. W połowie wypylone kwiaty tegoż Cortlanda zawierały również ponad 100% większe ilości cukrów niż kwiaty Bankrofta. W stadium całkowitego wypylenia najwięcej cukrów zawierały kwiaty Oliwki i miały ich o ponad 70% więcej niż kwiaty Bankrofta. Można więc wyróżnić odmiany jabłoni lepiej i gorzej nektarujące oraz takie, których kwiaty młodsze wydzielały stosunkowo więcej cukrów i takie, których kwiaty starsze zawierały stosunkowo więcej cukrów. Przeciętnie biorąc, najwięcej cukrów stwierdzono w średnich wiekiem kwiatach jabłoni, a więc w połowie wypylonych, nieco mniej w starszych, całkowicie wypylonych, a najmniej — w młodych, jeszcze nie pylących. Różnice między średnim stadium a młodym oraz między starszym a młodym zostały statystycznie udowodnione prawie dla wszystkich odmian i to przeważnie przy wyższym poziomie wiarogodności (tab. 3). Różnice między starszym stadium a średnim były tylko dla niektórych odmian istotne, przy czym przeważnie miały one znak ujemny. Te z dodatnim znakiem świadczą, że najstarsze kwiaty danej odmiany zawierały najwięcej cukrów po dobie ich izolowania od dostępu pszczół. Sądząc po tym, że kwiaty całkowicie wypylone miały przynajminej wiek 4 dni (wyniki przedstawiono w pierwszej części pracy) oraz że czterodniowe kwiaty wydzielają już tylko małe ilości cukrów (tab. 4), można

strona 152

Tabela 2 Porównanie 15 odmian jabłoni pod względem ilości cukrów stwierdzonych w 10 kwiatach po 1 dobie izolowania ich od pszczół (średnie z lat 1976—1977) A comparison of 15 varieties of apple trees in regard to the quantity of sugars in 10 flowers in mg after one day of isolation from bees (average from the years 1976—1977)

Odmiana Variety a — kwiaty młodsze younger flowers: cukry sugars a: różnice* differences a = 0,05 a: różnice* differences a = 0,01 b — kwiaty średnie middle age flowers: cukry sugars b: różnice* differences a = 0,05 b: różnice* differences a = 0,01 c — kwiaty starsze older flowers: cukry sugars c: różnice* differences a = 0,05 c: różnice* differences a = 0,01
1. Stark Earlest 4,66 9,42 1.10 7,51
2. Oliwka 5,91 3.12.14. 15. 9.10. 12,12 1.4.5.11. 12.13.14.15. 11,17 8. 1.3.5.8.10. 11.12.13.15.
3. Idared 3,97 10,38 11.14. 10.12. 8,27
4. Beforest 5,50 12. 8,91 10.12. 10,44 3.8.13.15. 1.5.10.11.12.
5. Wealthy 7,20 3.4.8. 10.15. 1.9.12. 14. 10,03 11.14. 10.12. 7,65
6. James Grieve 6,30 1. 3.9.10. 12.14.15. 9,77 10.12. 10,57 3.7.8. 13.15. 1.10.11.12.
7. Cortland 7,39 4.13. 1.3.8.9. 10.11.12. 14.15. 10,98 4.8.9. 13.15. 10.12. 14. 8,66
8. McIntosh 4,90 12.14. 8,71 10. 8,24
9. Spartan 3,59 8,70 10. 12. 11,11 7.8. 1.3.5. 10.11. 12.13.15.
10. Jerseymac 3,39 6,41 7,26
strona 153

Tabela 2 — dokończenie ze s. 152 (w druku główka nie jest powtórzona; skrócone etykiety kolumn dodano tylko dla składni tabeli).

Odmiana Variety a: cukry a: 0,05 a: 0,01 b: cukry b: 0,05 b: 0,01 c: cukry c: 0,05 c: 0,01
11. Jonatan 4,84 8,27 10. 12. 7,73
12. Bankroft 3,53 5,36 6,45
13. Koks Pom. 6,19 3.9.12. 14.15. 8,59 10. 12. 8,39 12.
14. Starkrimson 3,81 7,87 9,32 10. 10.
15. Golden Del. 4,07 8,65 12. 12. 8,17
Średnio Average 5,02 8,94 8,73
  • W kolumnach „różnice” wymieniono numery odmian, względem których dana odmiana różni się istotnie przy odpowiednim poziomie wiarogodności.
  • In columns „differences” there are numbers of varieties which differ one from another in accordance with proper level of significance.
strona 154

Tabela 3 Porównanie ilości cukrów stwierdzonych w kwiatach różnego wieku (a — młodszych, b — średnich, c — starszych) oraz koncentracji cukrów w nektarze (średnie z lat 1976—1977) A comparison of quantity of sugars in flowers of different age (a — younger, b — middle, c — older) as well as concentration of sugars in nectar (average from the years 1976—1977)

Odmiana Variety Różnice w ilości mg cukrów z 10 kwiatów izolowanych 1 dobę / Differences in mg of sugars from 10 flowers isolated per day: b—a Różnice…: c—a Różnice…: c—b % cukrów w nektarze z kwiatów w wieku / % of sugars in nectar from 10 flowers in different age: a % cukrów…: b % cukrów…: c
Stark Earlest 4,76** 2,86** —1,91* 24,5 33,1 35,3
Oliwka 6,22** 5,27** —0,95 22,8 27,9 28,7
Idared 6,40** 4,30** —2,11** 22,7 26,3 28,0
Beforest 3,41** 4,95** 1,54 27,2 32,3 35,4
Wealthy 2,83** 0,45 —2,39** 26,7 29,0 28,7
James Grieve 3,47** 4,27** 0,80 24,1 25,8 26,5
Cortland 3,59** 1,27 —2,32 18,7 24,0 33,1
McIntosh 3,81** 3,34** —0,48 20,6 26,2 29,1
Spartan 5,10** 7,52** 2,41 16,2 26,2 30,6
Jerseymac 3,02** 3,87** 0,85 20,3 26,7 31,6
Jonatan 3,43** 2,89** —0,54 24,6 25,4 26,1
Bankroft 1,83 2,92** 1,08 29,2 26,1 24,7
Koksa Pom. 2,40** 2,20* —0,20 22,3 25,3 25,9
Starkrimson 4,06** 5,51** 1,45 24,0 27,6 31,5
Golden Del. 4,59** 4,10** —0,49 23,5 28,9 31,3
Średnio Average 3,93 3,71 —0,22 22,8 27,2 29,5

Tabela 4 Przebieg procesu wydzielania nektaru w kwiatach jabłoni (średnie z lat 1976—1977 i dwu odmian — Jonatan, Bankroft) Process of nectar secretion in apple flowers (average from 2 varieties Jonatan, Bankroft in 1976—1977)

Kolejne dni życia kwiatu Following days a living flower Ilość mg cukrów wydzielonych przez 10 kwiatów w kolejnych dniach ich życia Quantity of sugars from 10 flowers in mg in the following days of their living %
1 6,08 24,9
2 9,70 39,7
3 6,51 26,7
4 1,84 7,5
5 0,30 1,2
6 0,00 0,0
Razem Total 24,43 100,0
strona 155

przypuszczać, iż pszczoły nie zawsze zbierały wszystek nektar z kwiatów jabłoni. Duża ilość nektaru w starszych kwiatach świadczy o tym, że mogą one być dla owadów jeszcze atrakcyjne, ale nie może to być miarą ich nektarowania.

Średnia względna zawartość cukrów w nektarze jabłoni wahała się najczęściej między 20% a 30% (tab. 3). Młodsze kwiaty miały zawsze nieco rzadszy nektar od kwiatów średnich wiekiem, a starsze — nieco bardziej zagęszczony. Należy przypuszczać, że nektar w starszych kwiatach ulegał większym zmianom powydzielniczym.

Wydajność miodowa i oblot przez pszczoły 15 odmian jabłoni. Omówione w poprzednim ustępie dane, dotyczące ilości cukrów stwierdzanych w kwiatach jabłoni izolowanych jedną dobę, nie mogły posłużyć bezpośrednio do obliczenia wydajności miodowej z powodu wspomnianych zastrzeżeń o niecałkowitym pobieraniu przez pszczoły nektaru, co też zresztą wyrywkowo sprawdzono. Dzięki jednak zbadaniu przebiegu procesów wydzielania się nektaru w kwiatach Jonatana i Bankrofta można było ustalić, że suma stwierdzonej ilości cukrów w kwiatach młodych, średnich i starych równa się w przybliżeniu około 75% tej ilości, jaką kwiaty naprawdę wydzielały w ciągu swego życia. Ponieważ rozbieżności między tymi dwoma bardzo różniącymi się co do termicznych i innych wymogów odmianami były niewielkie, przyjęto, że pozostałe odmiany nie różniły się pod tym względem w sposób zasadniczy. Biorąc za podstawę tak przeliczone wyniki należy stwierdzić, że najlepiej nektarującą odmianą była w obu latach Oliwka, której 1 kwiat wydzielał w ciągu życia około 4 mg cukrów, a najsłabiej — Bankroft, której 1 kwiat wydzielał w ciągu życia około 2 mg cukrów (tab. 5).

Wydajność miodowa zależy, jak wiadomo, także od liczby kwiatów wytworzonych przez roślinę na jednostce powierzchni uprawy. Dlatego dla badanych, różnie obficie kwitnących sadów, wytwarzających od około 600 tys. do 5 mil. kwiatów na 1 ha, wahała się ona od około 2 kg do około 20 kg z 1 ha. Przeciętna wydajność miodowa sadów w PZD w Puławach wynosiła około 10 kg z 1 ha. Mniejsze nieco nektarowanie poszczególnych kwiatów w 1977 r., w porównaniu do roku 1976, było zrekompensowane większą ich liczbą na jednostce powierzchni.

Średnia koncentracja cukrów w nektarze różnych odmian wahała się od około 22% do 29% w 1976 r., a od około 25% do 36% w roku 1977, kiedy to pogoda była bardziej sucha i ciepła.

Przy pięknej w 1977 r. pogodzie lepszy był oblot kwiatów jabłoni przez pszczoły. Z owadów konkurujących z pszczołami spotykano tylko od czasu do czasu matkę trzmiela ziemnego lub rudego.

Poszczególne odmiany różniły się znacznie intensywnością oblotu kwiatów przez pszczoły. Do najlepiej oblatywanych w 1976 r. należała odmiana Beforest, a w 1977 — Oliwka, zaś do najsłabiej oblatywanych w obu latach — Bankroft. Przy odpowiednim zestawieniu wyników trudno się dopatrzeć ściślejszej zależności między obfitością nektarowania,

strona 156

Tabela 5 Obfitość kwitnienia i nektarowania oraz wydajność miodowa i oblot przez pszczoły 15 odmian jabłoni Abundance of blooming, nectar secretion, productivens of honey and bee visiting of 15 varieties of apple trees

Odmiana Variety Liczba kwiatów w tys. szt./ha Number of flowers in thous. per 1 ha: 1976 Liczba kwiatów…: 1977 Całkowita ilość cukrów z 1-go kwiatu w mg Total quantity of sugars from 1 flowers in mg: 1976 Całkowita ilość cukrów…: 1977 Względna zawartość cukrów w nektarze w % Percent of sugars in nectar: 1976 Względna zawartość…: 1977 Obliczona wydajność miodowa w kg/ha Calculated honey yicld in kg/ha: 1976 Obliczona wydajność…: 1977 Średnie zagęszczenie pszczół na 1000 kw. Average density of bees on 1000 flowers: 1976 Średnie zagęszczenie…: 1977 Maksymalne zagęszczenie pszczół na 1 ha Maximal density of bees on 1 ha: 1976 Maksymalne zagęszczenie…: 1977
Stark Earlest 900 1333 2,61 3,23 25,7 39,3 2,94 5,46 0,67 1,56 1413 8375
Oliwka 2738 1446 4,07 3,73 24,8 30,0 13,94 6,77 0,41 2,51 3413 6753
Idared 1915 2454 3,18 2,83 23,6 29,7 7,61 8,71 1,22 1,64 4081 6881
Beferest 2299 5360 3,30 3,33 28,8 36,5 9,49 22,33 1,51 1,31 6690 14900
Wealthy 1592 2929 3,12 3,53 23,7 34,0 6,21 12,93 0,89 1,15 3407 11159
James Grieve 4613 5015 3,40 3,52 24,3 27,3 20,73 22,06 0,45 0,97 7104 8425
Cortland 1326 2426 4,09 3,20 22,5 27,8 6,78 9,71 0,60 0,56 1246 2960
McIntosh 1409 2664 2,96 2,95 25,8 25,4 5,04 9,83 0,91 1,15 2641 10565
Spartan 1510 4561 3,20 3,04 23,2 28,6 6,04 17,33 1,04 0,77 2341 15918
Jerseymac 2275 4211 2,50 2,00 25,5 27,5 7,11 10,29 0,60 0,80 2389 17139
Jonatan 2351 1310 3,15 2,34 23,7 27,5 9,24 3,83 0,28 0,71 1246 5253
Bankroft 3890 2447 2,42 1,63 25,2 27 0 11,75 4,99 0,21 0,45 1439 6142
Koksa Pom. 3300 2776 3,19 2,99 24,3 25,1 13,15 10,39 0,60 1,62 4092 20015
Starkrimson 4427 1727 3,06 2,42 25,8 30,9 16,91 5,21 0,45 1,62 4161 10206
Golden Del. 606 1594 2,80 2,76 27,7 29,1 2,11 5,50 0,39 1,38 485 6982
Średnio Average 2343 2817 3,13 2,90 25,0 29,7 9,27 10,35 0,68 1,21 3077 10112
strona 157

a zagęszczeniem pszczół na kwiatach, jednak słabo nektarujące odmiany były zawsze słabiej oblatywane.

Z podanego maksymalnego zagęszczenia pszczół na jednostce powierzchni można się zorientować, jak wiele ich było zatrudnionych na 1 ha sadu. Według Bornusa (1976), z jednej przeciętnej rodziny pszczelej może wiosną pracować jednocześnie na kwiatach od 3 tys. do 3,5 tys. pszczół. Przyjmując to za podstawę można uważać, że 1 ha najobficiej kwitnącego sadu dawał w 1976 r. zatrudnienie około 2 rodzinom pszczelim, a w 1977 r. — nawet 6 rodzinom.

Wpływ warunków pogody na nektarowanie, wydajność miodową i oblot przez pszczoły sadów jabłoniowych. Przedstawione w tabeli 6 wyniki są wartościami średnimi ze wszystkich badanych odmian, ponieważ mają one ogólnie charakteryzować przebieg badanych zjawisk kwitnienia, nektarowania i oblotu przez pszczoły jabłoni na tle pogody. Liczba kwitnących kwiatów, podana w tys. sztuk na 1 ha, początkowo stopniowo wzrastała, a po osiągnięciu szczytu powoli malała, nie wykazując większych wahań w zależności od pogody. Niska temperatura i opady na początku okresu kwitnienia jabłoni w 1976 r. przyhamowała tylko wzrost liczby kwitnących kwiatów.

Zróżnicowane warunki pogody wywierały bardzo duży wpływ na nektarowanie jabłoni. Pod ich działaniem zmieniła się zarówno ilość nektaru i cukrów w kwiatach, jak też procentowa zawartość cukrów. Ogólnie biorąc, ze wzrostem temperatury, której towarzyszy zwykle spadek wilgotności powietrza, malała nieco ogólna ilość stwierdzanego w kwiatach nektaru, ale wzrastała koncentracja cukrów w nim zawartych, a także bezwzględna ilość cukrów (ryc. 2a). Ze wzrostem wilgotności względnej powietrza, której towarzyszy zwykle obniżenie temperatury w naszych warunkach, zachodziło zjawisko odwrotne (ryc. 2b).

Zmiany wilgotności względnej powietrza najbardziej odbijają się na procentowej zawartości cukrów w nektarze jabłoni. Na zmiany koncentracji cukrów mają wpływ także dobowe wahania wilgotności względnej powietrza. Na ryc. 3 przedstawiono tylko fragmenty zebranych wyników badań, dotyczących 4 dni z 1976 r. W ciągu dni deszczowych, do których należał także 16.V., procentowa zawartość cukrów w nektarze utrzymywała się w pobliżu 10%. Pierwszego dnia po deszczu, mimo wzrostu temperatury i spadku wilgotności powietrza, procent cukrów w nektarze jeszcze do południa utrzymywał się na niskim poziomie. Dopiero po południu, aż do godz. 20, następował wzrost zawartości suchej masy w nektarze, po czym nad ranem zaznaczył się znów lekki spadek. W dniach pogodnych zawsze poranny spadek wilgotności powietrza pociągał za sobą wzrost względnej zawartości cukrów w nektarze, a nocny wzrost wilgotności powietrza powodował rozrzedzanie się nektaru. Zmiany w nektarze zachodzą jednak z pewnym opóźnieniem, co jest zrozumiałe.

Tak zwana dzienna wydajność miodowa, która zależy od obfitości nektarowania kwiatów w danym dniu i przede wszystkim od liczby kwiatów kwitnących na jednostce powierzchni, wykazuje przebieg ogól-

strona 158

Tabela 6 Ogólny przebieg kwitnienia, nektarowania oraz oblotu przez pszczoły jabłoni na tle niektórych czynników pogody (średnie z 15 odmian) The process of blooming, nectar secretion and bee visiting according to some meteorological factors (average from 15 varieties)

Rok Year Dni maja Days of May Temp. pow. w °C Temp. of air in °C: min. Temp. pow. w °C Temp. of air in °C: max. Min. wilg. wzgl. pow. w % Min. relative hum. of air in % Opady w mm Rainfall in mm Liczba kwitnących kw. w tys/ha Number of blooming flowers in thous for 1 ha Il. nektaru z 10 kw. na dobę w mg Quantity of nectar from 10 flowers per day, inmg Il. cukrów z 10 kw. na dobę w mg Quantity of sugars form 10 flowers per day, in mg % cukrów w nektarze Percentage of sugars in nectar Wyd. miod. w kg/ha Honey yield in kg/ha Sr. w godz. połudn. zagęszczenie pszczół na 1 ha Average density bees of in the midday hours on 1 ha
11 5 19 30 — 49 19,5 12,99 66,6 0,08 20
12 5 20 33 — 94 15,3 9,75 63,6 0,14 531
13 7 17 72 1,0 286 39,6 6,24 15,7 0,24 923
14 5 12 68 3,0 392 51,2 3,99 8,0 0,24 0
15 5 9 91 13,0 461 36,9 4,09 11,1 0,24 0
16 7 10 88 4,0 539 47,3 4,15 8,8 0,20 0
1976 17 8 16 43 — 857 28,0 9,02 32,2 0,68 1969
18 6 18 29 — 1166 31,5 11,47 36,4 1,48 1639
19 6 20 35 — 1316 29,8 10,31 34,6 1,69 1942
20 7 18 41 — 1500 28,2 10,74 38,0 1,79 1625
21 6 18 40 — 1589 26,9 9,76 36,3 1,35 1312
22 7 19 71 0,0 1597 48,4 5,81 12,0 0,56 678
23 8 12 50 — 1502 18,2 4,16 22,9 0,34 0
24 8 16 37. — 1001 31,2 8,30 26,7 0,24 242
25 7 20 45 — 966 24,2 9,56 39,5 0,14 477
26 12 21 43 1,0 341 20,8 7,02 33,7 0,06 95
27 10 14 80 4,5 82 22,6 2,69 11,9 0,04 0
strona 159

Tabela 6 — dokończenie ze s. 158 (w druku główka nie jest powtórzona; skrócone etykiety kolumn dodano tylko dla składni tabeli).

Rok Dni maja min. max. Min. wilg. % Opady mm Liczba kw. tys/ha Il. nektaru mg Il. cukrów mg % cukrów Wyd. miod. kg/ha Zagęszczenie pszczół na 1 ha
suma total — — — 26,5 — — — — 9,51 —
średnia average 7,0 16,4 52,7 — — 30,6 7,76 25,0 — —
1 12 27 22 — 32 — — — 0,04 140
2 13 25 31 — 180 22,6 9,56 42,2 0,24 775
3 12 25 19 — 720 20,9 7,84 37,5 0,79 4493
4 11 26 18 — 1549 22,7 8,66 38,2 2,00 4979
5 14 24 44 — 2354 22,1 8,73 39,4 3,00 5128
1977 6 8 22 46 — 2641 30,5 9,30 30,5 3,08 8017
7 10 14 80 1,5 2516 33,0 4,33 13,1 0,90 313
8 7 10 71 — 2064 18,9 3,67 19,4 0,35 0
9 7 11 56 — 1266 26,7 6,15 23,0 0,25 0
10 7 15 48 — 1293 30,7 4,48 27,6 0,13 1595
11 4 18 34 — 494 23,2 7,89 34,0 0,10 948
12 7 20 28 — 215 22,0 8,78 41,3 0,06 688
13 11 22 38 — 168 19,0 8,67 45,6 0,04 239
14 12 22 41 8,0 84 20,3 8,44 41,6 0,03 0
15 11 14 84 — 61 18,8 1,54 8,2 0,01 0
suma total — — — 9,5 — — — — 11,02 —
średnia average 9,7 19,7 44,0 — — 23,2 7,25 31,3 — —
strona 160

Ryc. 2. Wpływ temperatury (A) i wilgotności względnej powietrza (B) na nektarowanie jabłoni na podstawie średnich z lat 1976—1977 Influence of temperature (A) and relative humidity of air (B) on nectar secretion of apple trees (on the basis of average from the years of 1976—1977 a — ilość mg nektaru z 10 kwiatów izolowanych 1 dobę, a — quantity of nectar from 10 flowers in mg after one day of isolation b — ilość mg cukrów z 10 kwiatów izolowanych 1 dobę, b — quantity of sugar from 10 flowers in mg after one day of isolation c — % cukrów w nektarze c — percentage of sugars in nectar

nie podobny, jak liczba kwitnących kwiatów. W okresie szczytowego kwitnienia jabłoni, średnio 1 ha badanych sadów dostarczał pszczołom w 1976 r. blisko 1,8 kg surowca miodowego, zawierającego 80% suchej masy, a w roku 1977 — około 3 kg. Nie są to więc ilości duże, ale jak na pożytki rozwojowe dość znaczące.

W czasie kwitnienia sadów bywają dni, kiedy pszczoły nie mogą lecieć na kwiaty, z powodu niskiej temperatury lub opadów. Znajdujący się w kwiatach jabłoni nektar nie zawsze bywa całkowicie wypłukiwany przez deszcz. Stwierdzono ponadto, że nie pobrany przez pszczoły nektar nie ulega też zbyt szybko resorbcji, bowiem w kwiatach izolowanych znajdował się nawet po opadnięciu płatków. Pszczoły mogą zatem korzystać nie tylko z aktualnie wydzielonego przez kwiaty nektaru, ale i z tego, którego nie zdołały zebrać wcześniej z jakichkolwiek powodów.

Oblot kwiatów jabłoni w ciągu dnia przeciętnie pogodnego zaczyna się od około godziny 7, a kończy około 18, przy czym szczyt oblotu wypada w godzinach południowych (ryc. 4). Przez cały dzień pszczoły zbierają z jabłoni zarówno nektar jak i pyłek.

strona 161
Rycina 3 (wykres liniowy przebiegu dobowego; napisy odręczne):

Ryc. 3. Wahania dobowe koncentracji cukrów w nektarze jabłoni (na podstawie danych z obserwacji z roku 1976) Daily fluctuation of sugar concentration in apple trees nectar on the basis of observations performed in 1976) a — temperatura powietrza w °C a — air temperature in °C b — wilgotność względna powietrza w % b — relative humidity of air in % c — procentowa zawartość cukrów w nektarze c — percentage of sugars in nectar

Ryc. 4. Dzienna dynamika oblotu jabłoni przez pszczoły w roku 1976 (a) i w roku 1977 (b) w % Daily dynamics, of bee visiting apple trees in 1976 (a) and in 1977 (b) in %

strona 162

DYSKUSJA

Ilość cukrów stwierdzana w kwiecie jabłoni po dobie izolowania od dostępu pszczół nie odbiegała w zasadzie od danych uzyskanych w naszych warunkach przez Głowską (1958) i Demianowicz (1977), jak też od danych radzieckich, m.in. Ostaszczenko-Kurdiawcewej 1951 (cyt. za Głowską 1968), Kulijewa (1952) i Głuchowa (1955) i także bułgarskich, zebranych przez Simidczijewa (1967). Interesujące jest, że również koncentracja cukrów w nektarze nie odbiegała w zasadniczy sposób od tej, jaką podają cytowani wyżej autorzy.

Stwierdzona w tej pracy długość nektarowania poszczególnych kwiatów jabłoni do 3 dni, lub nawet dłużej, jest znacznie dłuższa od obserwowanej przez Kulijewa (1952) w warunkach suchego klimatu Azerbajdżanu i to jest naturalne.

Wydajność miodowa, wahająca się u badanej grupy odmian od 2 do 20 kg z 1 ha, obejmuje w zasadzie zakresem rezultaty uzyskane przez większość zajmujących się tym zagadnieniem autorów. Jedynie Głuchow (1955) i Niesterow podają wydajność do ponad 30 kg z 1 ha. Dla sadów intensywnych można było również spodziewać się wyższych wydajności miodowych, ale nie wszystkie badane odmiany były już w pełni owocowania. Ponadto wydaje się, że tradycyjny sposób obliczania wydajności miodowej prowadzi do jej zawyżenia, bądź z powodu przyjmowania dłuższego czasu nektarowania kwiatu niż ma to miejsce w rzeczywistości bądź też z powodu tego, że pszczoły nie zawsze zbierają wszystek nektar z kwiatów zaizolowanych do badań nektarowania. Dla naszych sadów intensywnych, będących w pełni owocowania można przyjąć, że ich wydajność miodowa mieści się najczęściej w granicach 10—15 kg z 1 ha.

Obliczona w tej pracy dzienna wydajność miodowa nie ma odpowiednika w literaturze, wobec czego trudno o niej dyskutować. Wydaje się jednak, że należałoby ją uznać za interesującą innowację, pozwalającą bardziej dogłębnie poznać przebieg dostarczanego pszczołom pożytku nektarowego na tle pogody.

WNIOSKI

Ogólnie biorąc, jabłonie należy uznać za rośliny bardzo stałe pod względem obfitości nektarowania, ponieważ ilość cukrów stwierdzona u nas w nektarze 10 kwiatów izolowanych 1 dobę jest zbliżona do stwierdzanej w Związku Radzieckim i w Bułgarii. Jabłonie jednak, podobnie jak i inne rośliny, reagują silnie lepszym nektarowaniem na wzrost temperatury, a spadkiem koncentracji cukrów w nektarze na wzrost wilgotności względnej powietrza. Można przyjąć, że im wyższa w naszych warunkach jest temperatura w okresie kwitnienia jabłoni tym

strona 163

lepsze jest ich nektarowanie. Deszcze wpływają bardzo niekorzystnie na zawartość nektaru w kwiatach jabłoni.

Sekrecja nektaru w kwiatach jabłoni zaczyna się z chwilą ich rozkwitania i trwa przeważnie do 4—5 dni. Najsilniej zachodzi ona w drugim dniu życia kwiatu (około 40%) oraz w pierwszym i trzecim dniu (po około 25%). Nie pobrany przez pszczoły nektar w dniu wydzielenia może się utrzymywać w kwiecie nawet do opadnięcia płatków korony, jeżeli oczywiście nie zostanie w międzyczasie wypłukany przez deszcz.

Poszczególne odmiany jabłoni różnią się znacznie obfitością nektarowania. Jeden kwiat najlepiej nektarującej odmiany wydzielał w ciągu swego życia około 4 mg cukrów, a najsłabiej nektarującej — około 2 mg, zaś wielkość średniej ze wszystkich odmian stanowiła około 3 mg. Według obfitości nektarowania badane odmiany jabłoni można następująco uszeregować od najlepszej do najsłabszej: Oliwka, Cortland, Wealthy, Beforest, Spartan, Koksa Pomarańczowa, Idared, Stark Earlest, James Grieve, McIntosh, Golden Delicious, Jonatan, Starkrimson, Jerseymac, Bankroft.

Najbardziej decydująca o wydajności miodowej liczba kwiatów na 1 ha intensywnego sadu jabłoniowego może sięgać do 5 mil., najczęściej wynosi ona jednak w owocującym w pełni sadzie 2—3 mil. Wydajność miodowa z 1 ha obficie kwitnącego sadu może przekraczać nawet 20 kg, ale najczęściej mieści się w granicach 10—15 kg. Dzienna wydajność miodowa w szczytowym okresie kwitnienia może wynosić przeciętnie 2—3 kg.

Przy dobrej pogodzie pszczoły oblatują jabłonie od około godziny 7 do 18, zbierając przez cały czas zarówno nektar jak i pyłek. Jeden hektar nowoczesnego w pełni owocującego sadu jabłoniowego może w szczytowym okresie kwitnienia dać zatrudnienie 3—4 lub nawet 5—6 rodzinom pszczelim średniej siły. Długość trwania pożytku z sadu jabłoniowego może trwać 10—20 dni, przeciętnie jednak około 2 tygodnie.

Autorzy pragną złożyć bardzo serdeczne podziękowanie Panu Doc. Dr habil. Kazimierzowi Szczepańskiemu ze Skierniewic za statystyczne opracowanie i pomoc w interpretacji wyników badań nektarowania jabłoni.

LITERATURA

Bornus L. i inni (1976) — Próba określenia optymalnej ilości pszczół do dobrego zapylenia sadu jabłoniowego. Pszczeln. Zesz. Nauk., 20: 1—39.

Demianowicz Z. i inni (1977) — Sekretion de nectar et rendement en miel pour quatre varieties de pommiere: James Grieve, Mecaun, Starking, et Wealthy. Edition Apimondia, Bucuresti.

Głowska Z. (1958) — Porównanie intensywności nektarowania i oblatywania przez pszczoły pięciu gatunków drzew owocowych. Pszczeln. Zesz. Nauk., 2(3): 121—148.

strona 164

Głuchow M. M. (1955) — Ważniejszyje miedonosnyje rastienia i sposoby ich razwiedienia. Gosud. Izdat. Sielsk. Lit., Moskwa, c. 350—354.

Kulijew A. M. (1952) — Zadaczi izuczienija miedonosnych i piergonosnych rastienij. Moskwa—Leningrad.

Mińkow J. S. (1974) — Miedonosnyje rastienia Kazachstana. Kajnar Ałma-Ata, s. 102—104.

Niesterow J. S. (1972) — Opylenie pczełami entomofilnych sielskochoziajstwiennych kultur. Naucznyje Trudy, Izdat. „Kołos”, Moskwa, s. 19—23.

Simidczijew T. (1967) — Izuczenije niektaroproduktiwnosti i miedoproduktiwnosti niekotorych fruktowych widow i sortow i ich znaczenije kak pczelinyj wziatok. Wyssz. Sielskostupanski Institut „W Kołarow” — Płowdiw. Autoref. pracy dokt., s. 20—25.

ИЗУЧЕНИЯ БИОЛОГИИ ЦВЕТЕНИЯ, НЕКТАРОПРОДУКТИВНОСТИ И ОПЫЛЕНИЯ ЯБЛОНИ

ЧАСТЬ II

НЕКТАРОПРОДУКТИВНОСТЬ И МЕДОПРОДУКТИВНОСТЬ

К. Шкляновска, Б. Домбска, Б. Яблоньски

Резюме

В 1976—1977 годы в Пулавах изучено нектаропродуктивность и медопродуктивность 15 сортов яблони, которые растут в современных, интенсивных садах на слабой подзолистой почве.

Определено обилие цветения, а также время и длительность периода цветения отдельных сортов, длительность жизни цветков яблони и длительность нектаровыделения отдельных цветков. Ещё определённо количество выделенного нектара и сахаров, а также концентрацию сахара в нектаре, влияние температуры и относительной влажности воздуха на нектаропродуктивность, длительность задерживания нектара в цветке. Изучено тоже общую медопродуктивность и величину дневных рационов медопродуктивности и интенсивность облёта пчелами цветков яблони. Вышеназвание явления пытались систематично изучать, ежедневно или даже ежечасно во время всего периода цветения и передставлено его на фоне самых важных факторов погоды.

Констатировано что один цветок лучше всего нектарующего сорта яблони во всю жизнь выделял около 4 мг сахара. Сорт, у которого было меньше всего нектара выделял — 2 мг. Средняя стоимость для всех сортов составлялась около 3 мг сахаров с одного цветка, при среднем относительном содержании их в нектаре 20—30%.

Медопродуктивность плодотворенных в полноте интенсивных яаблоневых садов может достигать даже свыше 20 кг/г чаще всего однако стоит она 10—15 кг/г.

strona 165

INVESTIGATION ON BIOLOGY OF BLOOMING. NECTAR SECRETION AND POLLINATION OF APPLE TREES (MALUS DOMESTICA BORKH.)

PART II

NECTAR SECRETION AND PRODUCTIVENES OF HONEY

Kazimiera Szklanowska, Bożena Dąbska, Bolesław Jabłoński

Summary

In the years 1976—1977 were investigated in Pulavy nectar secretion and productivenes of honey of 15 varieties of apple trees growing in modern intensive orchards on light podsolic soil.

It has been determined: abundance of blooming, length of blooming period for particular varieties, life time and length of nectar secretion, amount of secreted nectar and concentration of sugars in nectar, influence of temperature and relative humidity of air upon nectar secretion, length of time of nectar remaining in flower, total production of honey, daily production of haney and also intensity of be visiting apple trees. The above mentioned phenomenons were investigated systematicaly every day or even every hour during the whole blooming period and show them upon the most important weather conditions.

It was stated among the others that one flower of the best nectar producing variety of apple tree secreted during flower life about 4 mg of sugars, and the worst nectar producing variety about 2 mg. Average value of nectar production for all varieties was about 3 mg of sugars from one flower with 20—30% sugars concentration in nectar.

It is possible to get up to 20 kg of honey from 1 ha of intensive bearing orchard, but usually production is 10—15 kg/ha.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 149: „i dwie kwiatów” → i dwie z kwiatów
  • s. 151: „przynajminej” → przynajmniej
  • s. 156, tab. 5: „productivens” → productiveness
  • s. 156, tab. 5: „yicld” → yield
  • s. 156, tab. 5: „Beferest” → Beforest
  • s. 156, tab. 5, Bankroft 1977: „27 0″ → 27,0
  • s. 158, tab. 6: „inmg” → in mg
  • s. 158, tab. 6: „sugars form” → sugars from
  • s. 158, tab. 6: „density bees of in” → density of bees in
  • s. 159, tab. 6, średnia cukrów 1976: „7,76″ → 7,65
  • s. 162: „Głowską 1968″ → Głowską 1958
  • s. 163, piśmiennictwo: „Sekretion de nectar” → Sécrétion de nectar
  • s. 163, piśmiennictwo: „quatre varieties de pommiere” → quatre variétés de pommier
  • s. 163, piśmiennictwo: „Mecaun” → Macoun
  • s. 164, piśmiennictwo: „Sielskostupanski” → Sielskostopanski
  • s. 164, streszczenie: „определённо” → определено
  • s. 164, streszczenie: „Вышеназвание” → Вышеназванные
  • s. 164, streszczenie: „передставлено” → представлено
  • s. 164, streszczenie: „яаблоневых” → яблоневых
  • s. 164, streszczenie: „кг/г” → кг/га
  • s. 165, streszczenie: „PRODUCTIVENES” → PRODUCTIVENESS
  • s. 165, streszczenie: „productivenes” → productiveness
  • s. 165, streszczenie: „haney” → honey
  • s. 165, streszczenie: „be visiting” → bee visiting
  • s. 165, streszczenie: „systematicaly” → systematically

Podobne wpisy