BADANIA BIOLOGII KWITNIENIA, NEKTAROWANIA I ZAPYLANIA JABŁONI (MALUS DOMESTICA BORKH.). CZĘŚĆ I. KWITNIENIE I ZAPYLANIE

tekst: Bolesław Jabłoński, Kazimiera Szklanowska, Bożena Dąbska

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXII, 1978 — Bolesław Jabłoński, Kazimiera Szklanowska, Bożena Dąbska

strona 129

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XXII 1978

(MALUS DOMESTICA BORKH.)

CZĘŚĆ I

KWITNIENIE I ZAPYLANIE

Bolesław Jabłoński

Oddział Pszczelnictwa IS w Puławach

Kazimiera Szklanowska i Bożena Dąbska

Zakład Botaniki AR w Lublinie

WPROWADZENIE

Jak wynika z obszernej literatury, zebranej m.in. przez Kobla (1960), Mielniczenkę (1960), Free (1970), Lipińskiego (1976), dobre zapylenie entomofilnych roślin uprawnych, bez którego nie można osiągać wysokich plonów owoców i nasion, zależy od bardzo wielu czynników. Do zaistnienia samego tylko faktu zapylenia kwiatu, tj. dostania się pyłku na znamię słupka, potrzebna jest przede wszystkim obecność dojrzałego pyłku, gotowość znamienia do przyjęcia pyłku, czyli odpowiednia jego dojrzałość oraz obecność czynnika, który pyłek przeniesie. Wszystko to w naturze dzieje się w czasie, przy zmieniających się warunkach pogody. Określone czynniki meteorologiczne mogą inaczej oddziaływać na proces rozkwitania kwiatów, inaczej na dojrzałość znamion i na pylenie, a jeszcze inaczej na nektarowanie i oblot kwiatów przez owady zapylające.

Celem niniejszej pracy było zbadanie przede wszystkim dynamiki rozkwitania i pylenia oraz obfitości nektarowania i intensywności oblotu przez owady kwiatów jabłoni, przy wzajemnej współzależności tych zjawisk, na tle przebiegu niektórych czynników pogody. Zdecydowano kontrolować jednocześnie obfitość kwitnienia oraz wysokość i jakość plonu owoców badanych odmian jabłoni.

strona 130

METODYKA

Badania przeprowadzono w Pszczelniczym Zakładzie Doświadczalnym IS w Puławach, w latach 1976—1977. Sady jabłoniowe są tu zróżnicowane, przede wszystkim pod względem wieku, rodzaju podkładki i gęstości sadzenia (tab. 1). Wszystkie jednak są na podkładkach wegetatywnych, rosną na podobnej słabej glebie bielicowej, jest w nich utrzymywana często koszona murawa z ugorem herbicydowym w pasach drzew, i wszystkie są prowadzone nowocześnie, jako sady intensywne.

Tabela 1 Niektóre dane agrotechniczne o badanych sadach Some agrotechnical data about investigated orchards

Odmiana / Variety Podkładka / Rootstock Rok założenia sadu / Year of planting orchard Szerokość międzyrzędzi / Width between rows Rozstawa drzew w rzędzie / Space between trees in row Uwagi / Note
Stark Erlest M-104 1968 4,0 2,0 niskopienne
Oliwka M-104 1968 4,0 2,0 „
Idaret M-106 1970 4,0 2,0 „
Beforest EM-5 1947 5,0 3,0 półpienne
Wealthy EM-11 1947 5,0 5,0 „
James Grive M-104 1968 4,0 2,0 niskopienne
Cortland* EM-5 1947 5,0 3,0 półpienne
McIntosh A-2 1968 4,0 2,0 niskopienne
Spartan M-106 1971 4,0 1,4 szpaler pasowy
Jerseymac M-26 1972 3,8 1,1 „ „
Jonatan A-2 1967 4,7 3,7 niskopienne
Bankroft A-2 1967 4,7 3,7 „
Koksa Pom.* EM-5 1947 5,0 3,0 półpienne
Starkrimson A-2 1970 3,4 1,3 niskopienne
Golden Del. A-2 1971 3,4 1,3 „
  • — Przeszczepione w 1965 r. na Oliwce Regrafted in 1965 on the Oliwka

Do doświadczeń typowano co roku po 4 drzewa każdej z 15 badanych odmian jabłoni. Na każdym doświadczalnym drzewie liczono przed kwitnieniem wszystkie pąki kwiatostanowe, a w czasie kwtnienia — kwiaty w 30 losowo wziętych kwiatostanach. Pozwoliło to na ustalenie liczby kwiatów na drzewie.

W celu określenia intensywności oblotu jabłoni przez owady zapylające liczono w ciągu całego okresu kwitnienia, od rana do wieczora

strona 131

co godzinę, wszystkie pracujące na kwiatach pszczoły miodne i inne owady pszczołowate.

Dla określenia tzw. sezonowej dynamiki rozkwitania jabłoni zaznaczano na 4 innych drzewach poszczególnej badanej odmiany po jednej gałęzi z kilkoma setkami kwiatów, którym w miarę rozkwitania codziennie wieczorem usuwano płatki korony. Dzienną dynamikę rozkwitania określano tylko w ciągu kilku dni okresu pełni kwitnienia, obrywając co godzinę płatki nowo rozkwitłym kwiatom.

Nektarowanie jabłoni, mające na celu określenie atrakcyjności kwiatów dla pszczół w poszczególnych dniach okresu kwitnienia, badano metodą pipetową. Nektar brano z kwiatów młodych, jeszcze nie pylących oraz wypylonych w 50% i wypylonych całkowicie, izolowanych jedną dobę. Próby pobierano w godzinach popołudniowych, pod koniec lotu owadów, by poznać zawartość nektaru w kwiatach w danym dniu. U odmiany Jonatan i Bankroft sprawdzono ponadto nektarowanie kwiatów w różnym wieku, stosując w odpowiednim czasie odpowiednią długość ich izolowania.

Dynamikę pylenia, z powodu dużej pracochłonności, określano tylko dla dwu odmian — Jonatan i Bankroft. Przez cały okres kwitnienia zaznaczano trzy razy dziennie (o godz. 8.30, 12.00 i 15.30) małymi kartonowymi etykietami po 10 świeżo rozkwitających kwiatów. W tych 3 porach dnia, zaraz po zawieszeniu etykiet, które trwało 20—30 minut, sprawdzano liczbę wypylonych pylników w każdym wcześniej zaznaczonym kwiecie.

Starano się określić również procent zawiązanych owoców z kwiatów zapylanych w różnym wieku, ale zdołano to wykonać również tylko dla tych samych dwu odmian, co dynamikę pylenia. Po dwa razy w okresie pełni kwitnienia, na 6 gałęziach Jonatana i 6 gałęziach Bankrofta, zaznaczano kolorową włóczkę po 100 pąków kwiatowych, tuż przed rozchyleniem płatków ich koron. Jedną z tych gałęzi pozostawiano swobodnie dostępną dla owadów zapylających od początku kwitnienia, zaś na 5 pozostałych zakładano izolatory z siatki plastykowej o oczkach 2 × 2 mm. Następnie po dobie izolowania zdejmowano izolator z jednej gałęzi, po dwu dobach z drugiej itd. Liczbę zawiązanych owoców sprawdzano pierwszy raz po opadzie czerwcowym i drugi raz przy zbiorze.

Podczas zbioru owoców w sadzie, ze wszystkich drzew doświadczalnych, na których liczone były kwiaty i obserwowane owady zapylające, jabłka liczono i ważono.

Wyniki przedstawiono tabelarycznie i w postaci wykresów. W miarę możliwości podano je na tle ważniejszych czynników pogody (temperatura, wilgotność, opady), których dane uzyskano z ustawionego w sadzie termohygrografu i deszczomierza. Uznano, że zebrany materiał nie wymaga specjalnego opracowania statystycznego.

strona 132

CHARAKTERYSTYKA POGODY W LATACH BADAŃ

Po słonecznym i ciepłym lecie 1975 r., temperatura w zimie 1976 r. była nieco niższa niż zwykle (tab. 2). Również niższa była ona w pozostałych miesiącach roku, z wyjątkiem lipca i listopada. Opadów było natomiast znacznie mniej od średniej wieloletniej, jedynie w styczniu i w sierpniu spadło ich około 2 razy tyle co normalnie. Poza tym lato było bardzo słoneczne.

Tabela 2 Niektóre dane meteorologiczne z lat badań Some meteorogical data in the years of investigations

Rok / Year Miesiące — Monats: 1 Miesiące — Monats: 2 Miesiące — Monats: 3 Miesiące — Monats: 4 Miesiące — Monats: 5 Miesiące — Monats: 6 Miesiące — Monats: 7 Miesiące — Monats: 8 Miesiące — Monats: 9 Miesiące — Monats: 10 Miesiące — Monats: 11 Miesiące — Monats: 12
Temperatura powietrza w °C — Temperature of air in °C
1976 —2,7 —4,3 —0,8 7,8 12,4 15,5 18,9 15,6 13,1 7,7 4,8 —0,8
1977 —1,7 0,6 5,4 6,8 13,4 17,5 16,8 16,4 11,2 9,4 4,8 —1,2
x̄ —3,4 —2,4 1,5 7,7 13,6 17,1 18,7 17,5 13,6 8,1 2,6 —1,4
Suma opadów w mm — Rainfall in mm
1976 66 0 21 29 44 37 53 42 105 27 36 34
1977 16 69 41 64 28 56 75 104 42 7 42 27
x̄ 30 29 30 39 60 73 75 74 47 43 40 36
Suma godzin usłonecznienia — Number of hours of sun shining
1976 38 130 85 173 228 263 305 237 143 91 38 28
1977 37 45 137 158 196 248 217 169 142 113 60 30
x̄ 48 58 120 212 247 225 223 215 159 106 42 32

x — Średnie wieloletnie — Average of many years

W roku 1977 zima dla odmiany była prawie bezmroźna. Kwiecień natomiast był chłodny i dość deszczowy, a maj na początku upalny, później z przymrozkami i w ogóle suchy. Czerwiec pod względem opadów też nie dorównywał normie, ale temperatura utrzymywała się wyższa niż zwykle. Następne 3 miesiące były chłodne, mało słoneczne, a sierpień dodatkowo ponad normę dżdżysty. Dopiero w październiku i w listopadzie temperatura była wyższa od średniej wieloletniej, zaś opady w październiku 6-krotnie niższe.

WYNIKI

Porównanie obfitości kwitnienia, nektarowania oraz intensywności oblotu przez owady i plonowania jabłoni. Wśród 15 badanych odmian jabłoni u 13 liczba kwiatów w kwiatostanie przekraczała 5 lub sięgała nawet 6 (Idared), natomiast u dwu, Oliwki i Starkrimsona, wynosiła

strona 133

około 5 (tab. 3). Ogólna liczba kwiatów, wytwarzana na 1 ha sadu, była dla poszczególnych odmian znacznie zróżnicowana, co jest zrozumiałe, biorąc pod uwagę wiek drzew. Średnio wynosiła ona około 2,5 miliona, lecz w starych obficie kwitnących sadach przekraczała 4, a nawet 5 milionów. Należy zwrócić uwagę, że bardzo dużą liczbę kwiatów na jednostce powierzchni mogą wytwarzać bardzo młode sady, jeżeli są odpowiednio gęsto zasadzone. Przykładem może tu być odmiana Jerseymac.

Sądząc po ilości cukrów stwierdzanych w 10 kwiatach jabłoni izolowanych 1 dobę, najmniej aktracyjne dla owadów zapylających mogły być kwiaty Bankrofta, Jerseymaca i Jonatana, a najbardziej — Oliwki, Cortlanda, James Grievea i innych. Jeżeli wziąć pod uwagę intensywność oblotu kwiatów jabłoni przez pszczoły miodne, które były właściwie jedynymi ich zapylaczami (w ciągu badań zaobserwowano tylko 19 trzmieli w 1976 r. i 34 w roku 1977), to można się dopatrzeć pewnej prostej zależności liczby tzw. roboczogodzin pszczelich od ilości stwierdzonego w kwiatach nektaru (ryc. 1). Nie jest to jednak zależność bardzo ścisła, ponieważ gdy odmiany słabo nektarujące były wszystkie słabiej oblatywane przez pszczoły, to wśród odmian zawierających dużo nektaru w kwiatach były też oblatywane słabo. To wskazuje, że o atrakcyjności kwiatów jabłoni dla pszczół nie decyduje wyłącznie obfitość nektarowania. Na przykład kwiaty odmiany Beforest bardzo silnie przyjemnie pachną.

wykres punktowy z prostą regresji; trzy punkty i rosnąca prosta.

Ryc. 1. Zależność intensywności oblotu kwiatów jabłoni przez pszczoły od obfitości ich nektarowania Dependence of intensity of bee visiting apple flowers from the abundance of their nectar secretion x — ilość cukrów stwierdzona w nektarze 10 kwiatów izolowanych 1 dobę w mg x — quantity of sugars in nectar from 10 flowers isolated per one day y — liczba roboczogodzin pszczelich na 1000 kwiatów y — number of bee hours work on 1000 flowers

strona 134

Tabela 3 Niektóre wyniki badań kwitnienia, nektarowania oblotu przez pszczoły i plonowania jabłoni Some results of investigation on blocming, nectar secretion, visiting by bees and productivenes of apple trees

Odmiana / Variety Wiek drzew w 1976 r (lat). / Age of trees in 1976 (years) Liczba drzew na 1 ha / Number of trees per 1 ha Liczba kwiatów w kwiatostanie / Number of flowers in inflorescens: 1976 Liczba kwiatów w kwiatostanie / Number of flowers in inflorescens: 1977 Liczba kwiatów w mil. szt. na 1 ha / Number of flowers in mil per 1 ha: 1976 Liczba kwiatów w mil. szt. na 1 ha / Number of flowers in mil per 1 ha: 1977 Ilość cukrów z 10 kwiatów w mg/doba / Amount of sugars from 10 flowers in mg//24 hours: 1976 Ilość cukrów z 10 kwiatów w mg/doba / Amount of sugars from 10 flowers in mg//24 hours: 1977 Liczba roboczogodzin pszczelich na 1000 kw. / Number of bee work hours for 1000 flowers: 1976 Liczba roboczogodzin pszczelich na 1000 kw. / Number of bee work hours for 1000 flowers: 1977 Liczba owoców ze 100 kwiatów / Number of fruits from 100 flowers: 1976 Liczba owoców ze 100 kwiatów / Number of fruits from 100 flowers: 1977 Masa 1-go jabłka w g / Mass of one apple in g: 1976 Masa 1-go jabłka w g / Mass of one apple in g: 1977 Plon owoców w t/ha / Crop of fruits in t/ha: 1976 Plon owoców w t/ha / Crop of fruits in t/ha: 1977
Stark Earlest 8 1250 5,3 5,5 0,9 1,3 6,5 8,1 60 60 52 34 59 66 28 20
Oliwka 8 1250 5,0 4,7 2,7 1,4 10,2 9,3 48 50 43 41 51 70 60 42
Idared 10 1250 6,1 5,8 1,9 2,5 8,0 7,1 110 80 15 12 119 140 33 42
Beforest 29 670 5,4 5,6 2,3 5,4 8,3 8,3 105 105 22 14 71 77 36 56
Wealthy 29 400 5,8 5,3 1,6 2,9 7,8 8,8 71 115 17 15 110 112 30 48
James Grieve 8 1250 5,7 6,2 4,6 5,0 9,0 8,8 49 68 12 7 106 130 56 43
Cortland 29 670 5,5 5,4 1,3 2,4 10,2 8,0 48 45 20 9 144 169 38 37
McIntosh 8 1250 5,8 5,7 1,4 2,7 7,2 7,4 64 92 18 11 119 146 27 41
Spartan 5 1800 5,7 5,9 1,5 4,6 8,0 7,6 104 70 17 10 165 142 41 64
Jerseymac 4 2380 5,5 5,8 2,2 4,2 6,3 4,9 60 64 18 11 86 88 34 42
Jonatan 9 575 5,5 5,5 2,4 1,3 7,9 5,8 25 56 17 5 82 130 33 8
Bankroft 9 575 5,9 5,5 3,9 2,4 6,0 4,1 17 36 9 2 97 145 33 5
Koksa Pom. 29 670 5,5 5,4 3,3 2,8 8,0 7,5 51 130 13 10 89 83 37 23
Starkirmson 6 2220 5,1 5,0 4,4 1,7 7,6 6,1 40 113 7 12 106 135 32 28
Golden Del. 5 2220 5,3 5,8 0,6 1,6 7,0 6,9 40 83 23 15 126 123 18 30
Średnio / Average 13 1229 5,5 5,6 2,3 2,8 7,9 7,2 59 78 20 14 101 117 36 36
strona 135

Procent owoców w stosunku do liczby kwiatów u odmian późnych i średnio-wczesnych wynosił od kilku do około 20, natomiast u odmian wczesnych (Oliwka i Stark Erlest) sięgał nawet 50. Te ostatnie odmiany znane są ze słabego samoprzerzedzania zawiązków. Ogólnie biorąc, przy ciepłej i suchej pogodzie w czasie kwitnienia oraz lepszym oblocie przez pszczoły, w 1977 r. niższy procent kwiatów jabłoni wydał owoce, niż przy bardziej chłodnej i wilgotnej pogodzie w roku 1976.

Można to w zasadzie wytłumaczyć ogólnie znaną prawidłowością zrzucenia przez drzewa tym większej liczby zawiązków im obfitsze jest kwitnienie. Wprawdzie nie badano szczegółowo opadu czerwcowego, ale według ogólnej oceny był on w 1977 r. rzeczywiście duży. Mógł się do tego przyczynić też niekorzystny układ warunków pogody — suchy z przymrozkami maj i początek czerwca.

W powyższy sposób nie da się jednak wytłumaczyć zrzucenia w końcu czerwca i w początku lipca dużych już zawiązków owoców u Bankrofta i także u Jonatana. Obie te odmiany, rosnące w jednej kwaterze były kilkakrotnie opryskiwane przeciwko mączniakowi, który w 1977 r. wyjątkowo silnie występował. Opryski zwłaszcza siarkolem, mogły może spowodować opadnięcie zawiązków, gdyż zjawiska poparzeń tym środkiem są znane sadownikom.

Przeciętna masa poszczególnych owoców większa była w drugim roku badań (1977), kiedy po silnym opadzie czerwcowym na drzewach utrzymywało się mniej owoców, a lato, chociaż mniej słoneczne, było bogatsze w opady.

Plon jabłek zależał oczywiście od obfitości kwitnienia i od liczby wykształconych owoców ze 100 kwiatów, a także od ich dorodności. Interesujące jest to, że po uszeregowaniu badanych odmian jabłoni według intensywności oblotu ich przez pszczoły, zaznacza się pewna prosta zależność procentu zawiązanych owoców ze 100 kwiatów oraz plonu owoców od liczby tzw. roboczogodzin pszczelich (rys. 2).

Przebieg pylenia i nektarowania kwiatów jabłoni oraz zawiązywanie owoców przy zapyleniu ich w różnym wieku. Od chwili rozchylenia się płatków korony do ich opadnięcia, upływa przy przeciętnej pogodzie średnio 5—6 dni. Z rozkwitaniem kwiatu zaczyna się proces wydzielania nektaru, który trwa do 4—5 dnia (tab. 4). W pierwszym i w trzecim dniu życia kwiatu wydziela się od kilkunastu do 30% całej porcji cukrów, w drugim dniu do 40%, w czwartym dniu już bardzo mało, a w piątym dniu nektarowanie prawie ustaje. Bardzo podobnie do nektarowania przebiega proces pylenia w miarę upływu wieku kwiatu.

Przy ściślejszym porównaniu dwu badanych odmian można zauważyć, że gdy u kwiatów Bankrofta na początku intensywniej przebiegał proces pylenia niż nektarowania, tak u kwiatów Jonatana działo się odwrotnie — nektarowanie na początku przeważało nad pyleniem.

Obie odmiany najlepiej zawiązywały owoce z kwiatów zapylonych w pierwszym dniu ich życia, a z zapylonych w 3 dniach następnych — coraz mniej. Na 100 zapylonych kwiatów Jonatana w piątym dniu ich

strona 136
wykres punktowy z dwiema rosnącymi prostymi; punkty oznaczone kółkiem z kropką (⊙) i gwiazdką ().

Ryc. 2. Zależność liczby zawiązanych owoców ze 100 kwiatów (1) oraz wielkości plonu owoców (2) od intensywności oblotu jabłoni przez pszczoły Dependence of number of setted fruits from 100 flowers (1) and height of fruit crop (2) from the intensity of bee visiting apple trees x — liczba roboczogodzin pszczelich na 1000 kwiatów x — number of bee hours work on 1000 flowers

Tabela 4 Pylenie, nektarowanie i zawiązywanie owoców u jabłoni w zależności od wieku kwiatu (średnie z obserwacji w latach 1976—1977) Pollening, nectar secretion and setting of fruits in dependance from the age of flower (average from observations in 1976—1977)

Kolejne dni życia kwiatu / Following days of flowers living Liczba zawiązanych owoców ze 100 kwiatów zapylonych w różnym wieku / Number of setted fruits from 100 flowers pollinated at different age: Jonatan szt. no Liczba zawiązanych owoców ze 100 kwiatów zapylonych w różnym wieku / Number of setted fruits from 100 flowers pollinated at different age: Jonatan % Liczba zawiązanych owoców ze 100 kwiatów zapylonych w różnym wieku / Number of setted fruits from 100 flowers pollinated at different age: Bankroft szt. no Liczba zawiązanych owoców ze 100 kwiatów zapylonych w różnym wieku / Number of setted fruits from 100 flowers pollinated at different age: Bankroft % Liczba wypylonych pylników w kolejnych dniach życia 100 kwiatów / Number of anthers which finised pollening in the following days of living of 100 flowers: Jonatan szt. no Liczba wypylonych pylników w kolejnych dniach życia 100 kwiatów / Number of anthers which finised pollening in the following days of living of 100 flowers: Jonatan % Liczba wypylonych pylników w kolejnych dniach życia 100 kwiatów / Number of anthers which finised pollening in the following days of living of 100 flowers: Bankroft szt. no Liczba wypylonych pylników w kolejnych dniach życia 100 kwiatów / Number of anthers which finised pollening in the following days of living of 100 flowers: Bankroft % Ilość wydzielanych cukrów przez 10 kwiatów w kolejnych dobach ich życia / Amount of secreted sugars from 10 flowers in following days of their living: Jonatan mg Ilość wydzielanych cukrów przez 10 kwiatów w kolejnych dobach ich życia / Amount of secreted sugars from 10 flowers in following days of their living: Jonatan % Ilość wydzielanych cukrów przez 10 kwiatów w kolejnych dobach ich życia / Amount of secreted sugars from 10 flowers in following days of their living: Bankroft mg Ilość wydzielanych cukrów przez 10 kwiatów w kolejnych dobach ich życia / Amount of secreted sugars from 10 flowers in following days of their living: Bankroft %
1 21,4 42,8 8,5 51,5 452 23,6 603 32,5 8,53 31,5 3,62 16,6
2 14,5 29,0 4,7 28,5 830 43,3 927 50,0 10,13 37,7 9,22 42,2
3 10,2 20,4 2,5 15,2 440 23,0 261 14,1 6,42 23,8 6,61 30,3
4 3,5 7,0 0,8 4,8 174 9,1 52 2,8 1,78 6,6 1,90 8,7
5 0,4 0,8 0,0 0,0 20 1,0 11 0,6 0,10 0,4 0,49 2,2
Razem / Total — 100 — 100 1916 100 1854 100 27,01 100 21,84 100
strona 137

życia zawiązywało się średnio 0,4 jabłka, a kwiaty Bankrofta zapylone w tym wieku nie wiązały już w ogóle owoców. Zatem odmiany te różnią się zapewne nieco długością okresu receptywności znamion.

Na podstawie przebiegu procesu nektarowania i pylenia w miarę upływu wieku kwiatu oraz intensywności zawiązywania owoców z kwiatów zapylonych w różnym wieku, należy stwierdzić, że kwiaty jabłoni są przystosowane do jak najwcześniejszego oblotu przez owady zapylające i to gwarantuje dobre owocowanie. Niezbędnym warunkiem jest tu oczywiście bliskie sąsiedztwo odmiany zapylacza i dostatek pszczół w sadzie.

Dobowy rytm rozkwitania, pylenia i oblotu jabłoni przez owady zapylające. Kwiaty jabłoni rozkwitają tylko w ciągu dnia, od około godz. 5. do 18. (ryc. 3). W jednogodzinnych odcinkach czasu przeciętnie pogodnego dnia rozkwita przeważnie po około 9% całodziennej porcji kwiatów. Przez początkowe 3 godziny proces rozkwitania szybko się wzmaga, po czym między godziną 8. a 10. następuje pewne jego zahamowanie. To poranne wzmożenie omawianego procesu można tłumaczyć rozkwitaniem o tej porze pewnej liczby kwiatów, które poprzedniego dnia znacznie wyrosły.

wykres słupkowy z linią — słupki białe (1), słupki czarne (2), linia ciągła (3).

Ryc. 3. Dzienna dynamika rozkwitania, pylenia i oblotu kwiatów jabłoni przez pszczoły w liczbach względnych (na podstawie średnich z dni pogodnych 1976 i 1977 r.) Daily dynamics of starting to bloom, pollening and bee visting flowers in relative numbers (on the basis of averages from bright days in 1976 and 1977) 1 — liczba kwiatów rozkwitających w 1-godzinnych odcinkach czasu 1 — number of starting to bloom flowers in one hour 2 — liczba pylników pylących w 1-godzinnych odcinkach czasu 2 — number of pollening anthers in one hour intervals 3 — intensywność oblotu kwiatów przez pszczoły 3 — intensity of bee visiting apple flowers

strona 138
całostronicowy wykres złożony, dwie kolumny lat — 1976 (lewa) i 1977 (prawa).
strona 139

Dzienna dynamika oblotu jabłoni przez pszczoły miodne ma przebieg dość regularnej krzywej jednowierzchołkowej. Lot pszczół przy sprzyjającej pogodzie zaczyna się jednak o blisko w dwie godziny później niż proces rozkwitania, a kończy tylko nieco później.

Przebieg procesu pękania pylników w ciągu dnia, czyli pylenia, ma podobny charakter do przebiegu rozkwitania kwiatów. Obserwuje się tu również poranne wzmożenie tego procesu, lecz po spadku około godz. 10. zachodzi jego powolny wzrost aż do godziny 15., po czym następuje szybki spadek intensywności pylenia.

Bardzo interesujący jest fakt, że proces pękania pylników w ciągu dnia zaczyna się nieco później od oblotu kwiatów przez owady zapylające, a kończy około 2 godziny wcześniej. Jest to bardzo korzystne z punktu widzenia zapylania. Pszczoły mogą oczywiście do końca swego dziennego lotu zbierać z kwiatów jabłoni pyłek, ale pochodzi on z pylników wcześniej pękniętych.

Przebieg rozkwitania, pylenia i oblotu jabłoni przez owady zapylające na tle pogody. Spośród badanych jabłoni najwcześniej zakwitała odmiana Stark Earlest (ryc. 4). Oliwka, Idared i Beforest zakwitały o 1—2 dni później niż Stark Earlest. Do odmian o dalszy dzień później zakwitających należały Wealthy, James Grieve, Cortland i McIntosh. Odmiany Spartan, Jerseymac, Bankroft, Jonatan można zaliczyć do jeszcze później zakwitających, a do najpóźniejszych — Golden Delicious, Koksę Pomarańczową i Starkrimsona.

Zmieniające się w okresie kwitnienia warunki pogody wpływały silnie modyfikująco, zarówno na przebieg rozkwitania jabłoni, jak też pylenia i oblotu przez owady zapylające. Bardziej chłodna i wilgotna pogoda w roku 1976 wpłynęła na wolniejszy przebieg i przedłużenie się kwitnienia, natomiast upały w 1977 r. zadecydowały o tym, że kwitnienie przebiegało gwałtownie i trwało bardzo krótko. Przy spadku temperatury, opadach i wzroście wilgotności względnej powietrza następo-


Ryc. 4. Dynamika rozkwitania, pylenia i oblotu przez pszczoły 15 odmian jabłoni w liczbach względnych, na tle niektórych czynników pogody Dynamics of starting to bloom, pollening and bee visiting of 15 varieties of apple trees in relative numbers influenced by some meteorological factors 1 — opady deszczu 1 — rainfalls 2 — minimalna i maksymalna temperatura powietrza 2 — minimal and maximal temperature of air 3 — wilgotność względna powietrza 3 — relative humidity of air 4 — liczba kwiatów rozkwitających w ciągu dnia 4 — number of starting to bloom flowers during a day 5 — liczba roboczogodzin pszczelich 5 — number of bee hours work 6 — liczba wypylonych pylników 6 — number of anthers which finished pollening

strona 140

Tabela 5 Liczba pylących pylników w 10 kwiatach jabłoni rozkwitających w 3 porach dnia przy różnej pogodzie (dane dla odmiany Jonatan z 1977 r.) Number of pollening anthers in 10 starting to bloom apple flowers at particular time of day different weather conditions (date for variety of Jonathan in 1977)

Kolejne dni kwitnienia kwiatów / Following days of blooming flowers Średnia temperatura powietrza w °C / Average temperature of air in °C Minimalna wilgotność względna powietrza % / Minimal relative humidity of air in % Godziny obserwacji / Hours of observations Data i godzina zaznaczania rozpoczynających kwitnienie kwiatów / Date and hours of marking starting to bloom flowers: 4.V 8³⁰ Data i godzina zaznaczania rozpoczynających kwitnienie kwiatów / Date and hours of marking starting to bloom flowers: 4.V 12⁰⁰ Data i godzina zaznaczania rozpoczynających kwitnienie kwiatów / Date and hours of marking starting to bloom flowers: 4.V 15³⁰ Data i godzina zaznaczania rozpoczynających kwitnienie kwiatów / Date and hours of marking starting to bloom flowers: 5.V 8³⁰ Data i godzina zaznaczania rozpoczynających kwitnienie kwiatów / Date and hours of marking starting to bloom flowers: 5.V 12 Data i godzina zaznaczania rozpoczynających kwitnienie kwiatów / Date and hours of marking starting to bloom flowers: 5.V 15³⁰ Data i godzina zaznaczania rozpoczynających kwitnienie kwiatów / Date and hours of marking starting to bloom flowers: 6.V 8³⁰ Data i godzina zaznaczania rozpoczynających kwitnienie kwiatów / Date and hours of marking starting to bloom flowers: 6.V 12 Data i godzina zaznaczania rozpoczynających kwitnienie kwiatów / Date and hours of marking starting to bloom flowers: 6.V 15³⁰
9⁰⁰ 0
4.V 23 18 12³⁰ 18 0
16⁰⁰ 65 29 0
9⁰⁰ 89 90 70 0
5.V 21 44 12³⁰ 11 48 60 1 0
16⁰⁰ 8 15 56 44 5 0
9⁰⁰ 4 8 63 81 19 0
6.V 18 46 12³⁰ 37 29 42 0 0
16⁰⁰ 32 25 46 1 0 0
9⁰⁰ 3 0 0 0 0 0
7.V* 12 80 12³⁰ 3 5 4 4 0 0
16⁰⁰ 6 14 24 52 19 0
9⁰⁰ 0 0 0 0 0
8.V 9 71 12³⁰ 2 11 42 11 0
16⁰⁰ 5 31 18 54 3
9⁰⁰ 0 0 0 0 0
9.V 10 56 12³⁰ 0 3 6 12 4
16⁰⁰ 1 4 14 22 4
9⁰⁰ 0 0 0 0
10.V 12 48 12³⁰ 0 5 5 25
16⁰⁰ 2 22 14 42
9⁰⁰ 0 0 0
11.V 15 34 12³⁰ 6 6 28
16⁰⁰ 6 17 28
9⁰⁰ 0 3
12.V 18 28 12³⁰ 0 5
16⁰⁰ 4 16
9⁰⁰ 0
13.V 20 38 12³⁰ 3
16⁰⁰ 6
  • Spadł deszcz 1,5 mm
  • Rainfall 1,5 mm
strona 141

Tabela 6 Obfitość pylenia jabłoni w kolejnych dniach okresu kwitnienia na tle niektórych czynników pogody Abundance of pollening apples in the following days of blooming period influenced by some weather factors

Rok / Yaer Dni maja / Days of May Temperatura powietrza w °C / Temperature of air in °C: min. Temperatura powietrza w °C / Temperature of air in °C: maks. Min. wilg. wzgl. pow. w % / Minimal relative humidity of air in % Opady w mm / Rainfalls in mm Ogólna liczba pylników w kwiecie / Total number of anthers in flower: Bankroft Ogólna liczba pylników w kwiecie / Total number of anthers in flower: Jonatan Liczba pyln. pylących w 10 kwiatach dziennie / Number of pollening anthers in 10 flowers daily: Bankroft Liczba pyln. pylących w 10 kwiatach dziennie / Number of pollening anthers in 10 flowers daily: Jonatan Liczba pyln. pylących dziennie w tys./ha / Number of pollening anthers daily in thousands/ha: Bankroft Liczba pyln. pylących dziennie w tys./ha / Number of pollening anthers daily in thousands/ha: Jonatan
13 7 17 72 1,0 16,7 20,0 0 0 0 0
14 5 12 68 3,0 18,9 20,0 0 0 0 0
15 5 9 91 13,0 18,1 19,8 1 3 4 41
16 7 10 88 4,0 18,0 19,8 37 9 147 153
17 8 16 43 — 18,0 19,4 78 27 1098 554
18 6 18 29 — 17,8 18,8 47 73 5009 1883
1976 19 6 20 35 — 16,6 18,6 52 65 19135 5198
20 7 18 41 — 14,6 16,5 37 36 20129 5599
21 6 18 40 — 12,9 16,6 26 29 10325 6189
22 7 19 71 0,0 10,9 13,6 26 28 5631 6339
23 8 12 50 — — 9,5 0 0 9 47
24 8 16 37 — — 10,4 30 26 2380 5919
25 7 20 45 — — — 26 41 585 4879
26 12 21 43 1,0 — — 6 48 126 2233
27 10 14 80 4,5 — — — 1 0 146
— — — — 26,5 — — — — 64578 39180
x̄ 7,0 16,4 52,7 — 16,3 16,9 31 30 — —
3 12 25 19 — 19,4 19,8 116 89 2239 935
4 11 26 18 — 17,0 19,2 71 71 6267 2489
5 14 24 44 — 17,0 19,2 84 66 14708 6353
6 8 22 46 — 14,4 18,0 37 53 10371 6197
7 10 14 80 1,5 13,8 18,3 18 15 2450 1395
8 7 10 71 — 11,5 12,4 27 17 2464 1531
1977 9 7 11 56 — 11,9 11,8 14 7 1034 443
10 7 15 48 — — 14,5 31 16 884 1239
11 4 18 34 — — 14,3 25 18 331 897
12 7 20 28 — — 12,1 7 32 62 795
13 11 22 38 — — — 2 51 12 847
14 12 22 41 8,0 — — — 21 — 183
15 11 14 84 — — — — 7 — 34
— — — 9,5 — — — — 40822 23338
x̄ 9,7 19,7 44,0 — 15,0 16,0 39 36 — —
strona 142

wało zahamowanie procesu rozkwitania kwatów i oblotu ich przez pszczoły. Jednak te same czynniki, które powodowały nawet całkowite ustanie lotu owadów zapylających, nie hamowały zbytnio rozkwitania kwiatów, zwłaszcza niektórych odmian. Na przykład kwiaty McIntosha rozkwitały zupełnie nieźle wtedy, kiedy kwiaty Stark Earlesta prawie całkowicie przestały rozkwitać (15—16.V.1976 r.). Można przypuszczać, że korzystniejsza z punktu widzenia dobrego zapylania była ta druga odmiana. Kwiaty McIntosha, które rozkwitały w okresie nie sprzyjającej pogody, mogły być zapylone już tylko w starszym wieku, a więc mniej korzystnym dla wiązania owoców.

Określona, niestety tylko dla odmian — Jonatana i Bankrofta, dynamika pylenia kwiatów wykazuje przebieg zadziwiająco zgodny z przebiegiem oblotu ich przez pszczoły. Wynika z tego, że proces pękania pylników zachodzi tylko przy takich warunkach pogody, przy których mogą latać owady zapylające. Jest to zjawisko niewątpliwie bardzo korzystne z punktu widzenia zapylania.

Z tabeli 5 (która stanowi wycinek szczegółowych obserwacji pylenia, wykonanych w 1977 r. dla odmiany Jonatan) wynika, że przy sprzyjających warunkach pogody, tj. przy wysokiej temperaturze, niskiej wilgotności powietrza i dobrym usłonecznieniu, kwiat jabłoni zaczyna pylić już po kilku godzinach od chwili rozchylenia się płatków korony i wypyla zupełnie w ciągu dwóch dni. W miarę gorszej pogody pylenie się przedłuża, a jeżeli zaraz po rozkwitnięciu kwiatu pogoda się pogorszy, potrafi ono czekać na poprawę aury. Padające na kwiaty promienie słoneczne wyraźnie przyśpieszają pylenie.

Średnia liczba wypylanych dziennie pylników w pylącym kwiecie sięgała 8 w 1976 r. i 12 w 1977 r., natomiast średnia w okresie kwitnienia wynosiła w pierwszym roku około 3, w drugim zaś cieplejszym — blisko 4 (tab. 6). Liczba pylników pylących w ciągu dnia na 1 ha sadu obficiej kwitnącego Bankrofta wynosiła w okresie pełni kwitnienia około 20 mil. w 1976 r. i 14 mil. w 1977 r., a dla Jonatana około 6 mil. w obu latach.

Interesujące, że w miarę jak później kwiat rozkwitał na drzewie jabłoni, tym mniejszą miał liczbę pylników. Ostatnie kwiaty miały niewiele ponad połowę tej liczby pylników, co kwiaty z początku i pełni okresu kwitnienia.

DYSKUSJA

W pracy potwierdzono wiele dawno udokumentowanych prawidłowości, takich jak prosta zależność intensywności oblotu kwiatów przez pszczoły od obfitości ich nektarowania oraz zależność wysokości plonu owoców od intensywności oblotu kwiatów przez pszczoły, którą dla naszych warunków udowodnił Bornus ze współautorami (1976). To, że pewne odmiany, mimo stwierdzonej u nich dużej ilości nektaru w kwiatach

strona 143

izolowanych jedną dobę, były słabiej oblatywane przez pszczoły, nie przeczy ogólnej prawidłowości o większej atrakcyjności dla owadów tych kwiatów, które lepiej nektarują. Świadczyć to może raczej o słabszym oblocie pewnych odmian jabłoni z innych powodów. W tym wypadku jedną dobę izolowany kwiat mógł zawierać nektar nie tylko z tej ostatniej doby, ale także wcześniej wydzieloną porcję, której owady nie pobrały. Zagadnienie to należałoby dokładniej zbadać.

Z faktu, że najlepiej zawiązują owoce te kwiaty, które zostają zapylone w młodym wieku (do 3-go dnia życia) i że w tym samym czasie, przy sprzyjającej lotom owadów pogodzie, najsilniej one nektarują i wypylają główną masę pyłku, wynika jak ładnie harmonizuje okres największej atrakcyjności kwiatów dla owadów zapylających z okresem zapylenia najbardziej sprzyjającym dobremu zawiązaniu owoców. Dla sadownika płynie stąd również wniosek o konieczności zapewnienia z jednej strony równoczesnego kwitnienia odmian mających się wzajemnie zapylać, z drugiej zaś — dostarczenia odpowiedniej ilości pszczół do sadu na czas kwitnienia jabłoni, co w literaturze pszczelarsko-botanicznej jest mocno podkreślane (m.in. Free 1970, Bornus i inni 1976).

Zaobserwowane zjawisko zmniejszania się liczby pylników w kwiatach coraz później rozkwitających jest zgodne z wynikami badań Zeller (1960), według której później zakładające się na drzewie pąki kwiatostanowe dają mniej dorodne kwiaty.

Dla przedstawionych w pracy danych dotyczących dziennej i sezonowej dynamiki rozkwitania, pylenia i oblotu jabłoni przez owady zapylające nie znaleziono odpowiedników w literaturze.

WNIOSKI

Wśród badanych odmian jabłoni, Stark Earlest wyróżnia się najwcześniejszym kwitnieniem. Pozostałe można pod względem równoczesności kwitnienia podzielić na 3 grupy. Do pierwszej wchodzi Oliwka, Idared i Beforest, do drugiej — Wealthy, James Grive, Cortland i McIntosh, do trzeciej — Spartan, Jerseymac, Jonatan, Bankroft, Koksa Pomarańczowa, Starkrimson i Golden Delicious. Ponadto jedne odmiany (np. McIntosh, Bankroft) charakteryzują się bardziej gwałtownym i krótkim kwitnieniem, inne zaś (np. Jonatan, Cortland) kwitnieniem bardziej spokojnym i długim.

Dynamika rozkwitania, pylenia i oblotu jabłoni przez owady zapylające zależy bardzo od warunków pogody. Przy obecności dostatecznej ilości pszczół nie ma raczej podstaw do obawy o skąpe zapylenie kwiatów, ponieważ proces pylenia zachodzi tylko przy pogodzie sprzyjającej lotom owadów. Trudno natomiast powiedzieć jak dalece zharmonizowane jest zjawisko pylenia ze zjawiskiem receptywności znamion kwiatów jabłoni, czyli zdolności ich do przyjmowania pyłku przy różnych warunkach pogody, ponieważ tego ostatniego nie badano. Ważne

strona 144

byłoby poznać wzajemny stosunek obu zjawisk na tle pogody, zwłaszcza u odmian charakteryzujących się krótkim, gwałtownym okresem kwitnienia.

Przy sprzyjających warunkach pogody, okres najbardziej efektywnego zapylenia kwiatu jabłoni (kiedy po naniesieniu właściwego pyłku na znamię słupka jest największa szansa na zawiązanie się owocu) pokrywa się w zasadzie z okresem jego najintensywniejszego nektarowania i pylenia, a więc największej atrakcyjności dla owadów. Przypada on przede wszystkim na pierwszy, a także na drugi oraz jeszcze na trzeci dzień po rozchyleniu się płatków korony. Ważne jest więc aby w tym czasie nie zabrakło pszczół w sadzie, który oczywiście powinien się składać z odmian możliwie równocześnie kwitnących.

SPIS LITERATURY

Bornus L. i inni (1976) — Próba określenia optymalnej ilości pszczół do dobrego zapylania sadu jabłoniowego. Pszczeln. Zesz. Nauk., 20: 1—39.

Free J. (1970) — Insect pollination of crops. Acad. Press. London—New York, s. 380—416.

Kobel F. (1960) — Sadownictwo i jego podstawy fizjologiczne. PWRiL, Warszawa.

Lipiński M. (1960) — Pożytki pszczele, zapylanie i miododajność roślin. PWRiL, Warszawa.

Mielniczenko A. N. (1960) — Opylenije sielskochoziajstwiennych rastienij pczełami. WASCHNIŁ, Moskwa, s. 10—24, 368—371, 372—377.

Simidczijew T. (1971) — Izsledowanija wbrehu nektarnostta i miedoproduktiwnostta na jabłkata (Pyrus malus L.). Nauczni Trudowie na WSI „W Koła row”. 20(5): 71—86.

Zeller O. (1960) — Entwicklungsgeschichte der Blütenknospen und Fruchtanlagen an einjährigen Langtrieben von Aptiebüschen. Sonderdruck aus Zeitschr. f. Pflunzenzüchtung, 44(2): 175—214.

ИЗУЧЕНИЯ БИОЛОГИИ ЦВЕТЕНИЯ, НЕКТАРОПРОДУКТИВНОСТИ И ОПЫЛЕНИЯ ЯБЛОНИ

ЧАСТЬ I

ЦВЕТЕНИЕ И ОПЫЛЕНИЕ

Б. Яблоньски, К. Шкляновска, Б. Домбска

Резюме

В 1976—1977 годы в Пулавах изучено некоторые явления биологии цветения, пыления, посещаемость насекомыми опылителями и тоже плодоношение 15 сортов яблони. Изучены процессы пытались подойти к вопросу во взаимной их динамической связи на фоне условий погоды.

Констатировано, что различие между расцветанием наиболе раннего сорта Stark Earlest, а наиболее позднего сорта Golden Delicious выносит при прохладной в 1976 г. — 6 дней, а при теплой, солнечной в 1977 г. — 4 дня.

Расцветание цветков, нектаропродуктивность, пыление и облёт насекомыми

strona 145

опылителями сортов яблони в большой степени зависит от условий погоды. Одно пыление наступает одинако всегда при условиях благоприятных лётом насекомых пчелиных. В присутствии достаточного количества пчел в саду не надо опасаться за хороше опыление, если только сорта, которые имеются взаимно опыляться растут достаточно близко и цветут одновременно.

Наиболее эффективный период опыления цветка яблони (когда по нанесении пыльцы на рыльцу пестика самый благоприятный случай на завязание плода) сходится в основном с периодом наиболее интенсивной нектаропродуктивности и пыления, а и поэтому при самой большей его атракционности для насекомых опыляющих.

INVESTIGATION ON BIOLOGY OF BLOOMING, NECTAR SECRETION AND POLLINATION OF APPLE TREES (MALUS DOMESTICA BORKH.)

PART I

BLOOMING AND POLLINATION

Bolesław Jabłoński, Kazimiera Szklanowska, Bożena Dąbska

Summary

In the years 1976—1977 investigations were performed on some phenomenon of blooming, pollening, visiting by pollinating insects and setting fruits of 15 varieties of apple trees. Investigated processes were considered under conditions of their mutual dynamic relation in respect of weather condition.

It was stated that difference between blooming of the earlest variety Stark Earlest and the latest Golden Delicious was during cold weather in 1976 — 6 days and during warm, sunny weather in 1977 — 4 days.

Starting to bloom of flowers, nectar secretion, pollening and visiting by pollinating insects of apple trees is depended upon the weather conditions. But pollening takes place always during favorable weather condition for flights of pollinating insects. When sufficient amount of bees is ensured in the orchard than problem of good pollination does not exist if ofcourse varieties which are to be mutually pollinated are sufficiently close each other and are blooming simultanously.

The most effective period for pollination of apple flower (when transferred pollen to the stigma gives chance of setting fruit) is actually during the most intensive nectar secretion and pollening of flower. This period of flower age is the most attractive for pollinating insects.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 130: „kwtnienia” → kwitnienia
  • s. 130, tab. 1: „Idaret” → Idared
  • s. 130, tab. 1: „James Grive” → James Grieve
  • s. 132, tab. 2: „Monats” → Months
  • s. 132, tab. 2: „meteorogical” → meteorological
  • s. 133: „aktracyjne” → atrakcyjne
  • s. 134, tab. 3: „blocming” → blooming
  • s. 134, tab. 3: „productivenes” → productiveness
  • s. 134, tab. 3: „inflorescens” → inflorescence
  • s. 134, tab. 3: „Starkirmson” → Starkrimson
  • s. 136, ryc. 2 i tab. 4: „setted fruits” → set fruits
  • s. 136, tab. 4: „finised” → finished
  • s. 137, ryc. 3: „bee visting” → bee visiting
  • s. 140, tab. 5: „date for variety” → data for variety
  • s. 141, tab. 6: „Yaer” → Year
  • s. 142: „kwatów” → kwiatów
  • s. 143: „James Grive” → James Grieve
  • s. 144, piśmiennictwo: „Aptiebüschen” → Apfelbüschen
  • s. 144, piśmiennictwo: „Pflunzenzüchtung” → Pflanzenzüchtung
  • s. 144, piśmiennictwo: „Koła row” → Kołarow
  • s. 144, streszczenie: „наиболе раннего” → наиболее раннего
  • s. 145, streszczenie: „на рыльцу” → на рыльце
  • s. 145, streszczenie: „одинако” → однако
  • s. 145, streszczenie: „хороше опыление” → хорошее опыление
  • s. 145, streszczenie: „earlest variety” → earliest variety
  • s. 145, streszczenie: „than problem” → then problem
  • s. 145, streszczenie: „ofcourse” → of course
  • s. 145, streszczenie: „simultanously” → simultaneously

Podobne wpisy