JESIENNY WZORZEC SKŁADU GATUNKOWEGO TRZMIELI (BOMBUS LATR.) NA RÓŻNYCH ROŚLINACH

tekst: Andrzej Ruszkowski, Maria Zadura, Mieczysław Biliński, Janina Gosek, Krystyna Kaczmarska, Janina Wojdaszka

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XLI, 1997 — Andrzej Ruszkowski, Maria Zadura, Mieczysław Biliński, Janina Gosek, Krystyna Kaczmarska, Janina Wojdaszka

strona 63

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XLI 1997

Andrzej Ruszkowski, Maria Zadura, Mieczysław Biliński, Janina Gosek, Krystyna Kaczmarska, Janina Wojdaszka

Instutut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa, ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy

Streszczenie

Na podstawie obserwacji na kwiatach 38 gatunków roślin w Puławach (w latach 1961-1967) oraz w niektórych innych miejscowościach, ustalono wzorzec składu gatunkowego trzmieli na tych roślinach we wrześniu i październiku (osobno dla każdego miesiąca i dla każdego gatunku rośliny). Z wzorcem tym można porównywać skład gatunkowy trzmieli w innych miejscowościach lub latach.

Obserwowane wiosną, latem i jesienią rośliny (141 gatunków) uporządkowano według dominacji gatunków oblatujących je trzmieli w 7 grup i 55 podgrup, co pozwala zorientować się w tym, które gatunki trzmieli mogą być potencjalnymi zapylaczami poszczególnych roślin oraz które rośliny grają główną rolę w taśmie pokarmowej poszczególnych gatunków trzmieli.

<u>Słowa kluczowe</u>: trzmiel, zapylanie, taśma pokarmowa.

WPROWADZENIE I METODYKA

W poprzednich pracach (Ruszkowski i in. 1997ab) ustalono wiosenny i letni wzorzec składu gatunkowego trzmieli na różnych roślinach, w obecnej podjęliśmy opracowanie takiego wzorca dla miesięcy jesiennych: września i października (dla każdego z tych miesięcy osobno).

Metodykę stosowaliśmy tu taką samą jak w wypadku wzorca wiosennego (Ruszkowski i in. 1997a), dzieląc trzmiele na 3 grupy:

I – długojęzyczkowe (d): Bombus hortorum (L.) + B. ruderatus (F.) – symbol H i B. subterraneus (L.) – symbol U;

II – średniojęzyczkowe (s): B. pascuorum Scop. – symbol A, B. ruderarius Müll. – symbol D, B. sylvarum (L.) – symbol S, B. veteranus (F.) – symbol E i B. muscorum (F.) – symbol M;

III krótkojęzyczkowe (k): B. lapidarius (L.) – symbol L. oraz B. terrestris (L.) – + B. lucorum (L.) – symbol T.

Przy omawianiu dominacji trzmieli w tekście używaliśmy wyłącznie symboli gatunków, traktując łącznie B. hortorum i B. ruderatus (jako H), a B. terrestris i B. lucorum (jako T).

strona 64

Spróbowaliśmy również podzielić wszystkie obserwowane rośliny – niezależnie od tego czy kwitną wiosną, latem lub jesienią – na grupy oblatywane przez trzmiele o różnej długości języczka i podgrupy oblatywane przez różne gatunki, podsumowując niejako wyniki pracy obecnej i dwu poprzednich.

WYNIKI

We wrześniu i październiku lat 1961-1967 dominowały w okolicach parku pałacowego w Puławach: B. hortorum i B. ruderatus, B. lapidarius oraz B. terrestris i B. lucorum, a jedynie na Symphoricarpos czasem także i B. hypnorum (tab. 1).

Rośliny, których kwiaty odwiedzane są przez trzmiele, podzielić można w okresie jesiennym na 6 grup (typów) w zależności od dominacji trzmieli:

I – tylko długojęzyczkowych (d):

    1 – H     (Salvia glutinosa);

II – długo- i średniojęzyczkowych (ds):

    1 – HA     (Galeopsis);

III – długo-, średnio- i krótkojęzyczkowych (dsk):

    1 – HAT     (Antirrhinum, Zinnia, Impatiens glandulifera),

    2 – HAL     (Dracocephalum),

    3 – UALT     (Trifolium pratense);

IV – tylko średniojęzyczkowych (s):

    1 – A     (Anchusa, Nepeta grandiflora);

V – średnio- i krótkojęzyczkowych (sk):

    1 – AT     (Ballota, Lavandula, Dipsacus, Cerinthe, Lupinus elegans, Lamium album, Aster novi-belgii),

    2 – ATY     (Symphoricarpos),

    3 – ALT     (Helianthus debilis, Dahlia, Callistephus, Cosmos, Gaillardia, Knautia, Salvia verticillata),

    4 – AL     (Centaurea scabiosa, C. rhenana, Scabiosa, Echium),

    5 – ADLT     (Onobrychis),

    6 – ASLT     (Helianthus annuus);

VI – tylko krótkojęzyczkowych (k):

    1 – LT     (Aster novae-angliae, Cirsium oleraceum, Carduus),

    2 – T     (Tagetes, Clematis, Senecio).

strona 65

Jesienny oblot przez trzmiele nie ma już znaczenia dla zapylania roślin uprawnych (gdyż nie zdążą one wydać nasion), natomiast ma znaczenie (we wrześniu) dla odżywienia zapłodnionych samic trzmieli, przygotowujących się do przezimowania.

Łącznie z poprzednimi pracami (Ruszkowski i in. 1997ab) uzyskaliśmy wzorcowe składy gatunkowe trzmieli osobno dla każdego z 7 miesięcy (od kwietnia do października) obejmujące w sumie 142 gatunki roślin.

Rozpatrując oblot każdego gatunku rośliny w całości (niezależnie od miesiąca) otrzymamy nieco inny obraz podziału roślin na grupy i podgrupy:

I (d) – H (Consolida ajacis, Tropaeolum maius, Prunella grandiflora, Salvia glutinosa);
II (dk) – HTYR (Weigela),
HT (Hyacinthus orientalis),
HL (Delphinium hybridum);
III (ds) – HA (Galeobdolon luteum, Galeopsis pubescens, Digitalis purpurea, Betonica officinalis, Salvia officinalis);
IV (dsk) – HAR (Stachys silvatica),
HATR (Lamium maculatum),
HALYR (Chelidonium maius),
HADY (Symphytum officinale),
HADTY (Glechoma hederacea),
HADLY (Echium vulgare),
HADLTY (Nepeta grandiflora),
HALY (Prunella vulgaris),
HATY (Corydalis solida, Ribes aureum, Vicia sativa),
HADT (Lamium album, Medicago media),
HADL (Anthyllis vulneraria),
HAL (Salvia pratensis, Dracocephalus moldavicum),
HALT (Caragana arborescens, Ajuga genevensis),
HAT (Linaria vulgaris, Antirrhinum maius, Zinnia elegans, Impatiens glandulifera),
HADSLT (Vicia villosa),
HUADLT (Trifolium pratense),
UALT (Cirsium sp.);
V (s) – AD (Vicia cracca);
VI (sk) – AYR (Scrophularia, Atropa),
strona 66
ATYR (Ribes nigrum, R. grossularia, Symphoricarpos),
ALTYR (Cerasus avium),
AY (Pulsatilla, Lycium),
ALY (Chamaenerion, Scabiosa),
ALTY (Cerinthe, Salvia verticillata, Dahlia, Borago, Coreopsis),
ATY (Malus, Hyssopus, Hypericum, Althaea rosea),
ADLY (Phlomis),
ADLTY (Calamintha, Anchusa, Lupinus elegans),
ADTY (Lavandula, Dipsacus),
ADY (Rubus idaeus),
DLY (Philadelphus),
DLTY (Phacelia tanacaetifolia),
AL (Centaurea rhenana),
AT (Melampyrum, Aster novi-belgii),
ALT (Ballota, Carduus, Geranium, Satureia, Allium pulchellum, Helianthus debilis, Knautia, Callistephus, Cosmos),
ADL (Lotus),
ADLT (Lupinus polyphyllus, Gaillardia, Ononis, Onobrychis, Centaurea scabiosa, Stachys recta),
DLT (Agastache rugosa),
AS (Lathyrus silvestris),
ASL (Leonurus),
ASLT (Teucrium scorodonia),
ASLTY (Helianthus annuus);
VII (k) – Y (Spiraea media, S. chamaedrifolia, Rosa, Cotoneaster, Plantago media, P. lanceolata, Althaea officinalis, Verbascum, Tilia cordata, T. euchlora, Phacelia grandiflora),
TY (Spiraea japonica, S. bumalda, Aruncus, Salix, Eryngium planum, Teucrium scorodonia, Tilia platyphyllos, T. tomentosa),
LY (Tilia rubra),
LYR (Sisymbrium),
LTY (Echinops sphaerocephalus, Centaurea phrygia),
L (Allium fistulosum, Sonchus, Sinapis, Arctium, Echinops commutatus, Agastache anethiodora),
strona 67
LT (Aesculus octandra, Lamium purpureum, Robinia, Papaver, Centaurea cyanus, C. jacea, Helianthus doronicoides, Cirsium arvense, C. oleraceum, Tagetes, Eryngium maritimum, Lupinus luteus, Stachys lanata, S. palustris, Aster novae- angliae),
T (Aesculus hippocastanum, Narcissus, Thymus, Micromeria, Clematis, Senecio).

Tabela 1. Jesienny wzorcowy skład gatunkowy trzmieli (w %)¹ na różnych roślinach w Puławach w latach 1961-1967 The autumn standard percentage¹ of bumblebee species on different plant species at Pulawy in the years 1961-1967

Miesiąc i roślina / Month and plant species⁴ n² H U A D S M L T Y
IX. WRZESIEŃ – SEPTEMBER
Salvia glutinosa L. d 89 94 – – – – – – – 6
Galeopsis pubescens Bees. ds 34 82 – 15 – – 3 – – –
Dracocephalum moldavicum L. dsk 33 12 – 64 3 – – 12 9 –
Impatiens glandulifera Royle dsk 135 17 – 61 – – – – 21 1
Zinnia elegans Jacq. dsk 97 14 – 40 1 – – – 44 –
Antirrhinum maius L. dsk 272 17 1 26 – – 1 2 52 –
Anchusa officinalis L. s 31 – – 84 10 – – 3 3 –
Trifolium pratense L.⁵ s 101 2 – 80 5 1 – 7 3 1
Nepeta grandiflora B. s 115 6 – 79 4 3 1 3 3 –
Lamium album L. sk 94 4 – 77 2 – – 2 15 –
Ballota nigra L. sk 75 – – 76 – 1 1 4 17 –
Lavandula officinalis Chaix. sk 53 – – 75 2 – – 8 15 –
Dipsacus fullonum (L.) Scholl. sk 26 – – 58 – – – – 42 –
Cerinthe minor L. sk 92 – – 55 2 – – 3 39 –
Lupinus elegans H. B. K. sk 21 – – 19 – – – 10 71 –
Echium vulgare L. sk 22 – – 77 5 5 – 14 – –
Centaurea rhenana Bor. sk 28 – – 64 7 – – 29 – –
Scabiosa ochroleuca L. sk 31 – – 32 – – – 65 3 –
Centaurea scabiosa L. sk 116 – – 21 – 2 1 70 4 1
Salvia verticillata L. sk 82 2 – 71 1 – – 11 15 –
Knautia arvensis L. sk 82 – – 48 – – – 29 23 –
Dahlia pinnata Cav. sk 2335 – – 25 1 – – 14 58 –
Callistephus chinensis Nees. sk 50 6 – 20 – 2 – 14 58 –
Cosmos bipinnatus Cav. sk 289 – – 14 3 – – 62 21 –
Helianthus annuus L. sk 76 1 – 17 – – – 12 61 9
Helianthus debilis Nutt. sk 37 – – 16 – – – 14 70 –
Symphoricarpos albus L. sk 63 – – 46 2 – – – 37 16
Onobrychis viciaefolia Scop. sk 27 – – 15 22 – – 48 15 –
Gaillardia aristata Pursh. k 406 1 – 5 1 – – 49 45 –
Aster novae-angliae L. k 68 – – 3 1 6 – 26 62 1
Tagetes erectus L. k 26 4 – – – – – 8 88 –
Clematis tangutica Korsch. k 97 – – 4 1 – – – 95 –
Senecio clivorum Maxim. k 24 – – – – – – 4 96 –
strona 68

Tabela 1. c.d.

Miesiąc i roślina / Month and plant species⁴ n² H U A D S M L T Y
X. PAŹDZIERNIK – OCTOBER
Antirrhinum maius L. dk 92 11 – 3 – – 2 2 80 –
Lamium album L. sk 40 10 – 60 2 – – 2 25 –
Aster novi-belgii L. sk 64 – – 41 – – – 14 42 –
Gaillardia aristata Pursh. sk 64 – – 22 – – – 33 45 –
Cosmos bipinnatus Cav. sk 26 – – 22 – – – 33 45 –
Dahlia pinnata Cav sk 406 – – 14 6 – 0 14 66 0

Odnośniki – Notes:

¹ 0 = 0,1-0,49%

² n – liczba obserwowanych trzmieli – number of the observed bumble-bee individuals

d – dominacja trzmieli długojęzyczkowych – domination of long-tongued bumble-bees (HU)

s – dominacja trzmieli średniojęzyczkowych – domination of middle-tongued bumble-bees (ADSEM)

k – dominacja trzmieli krótkojęzyczkowych – domination of short-tongued bumble-bees (LTY)

³ Symbole gatunków trzmieli – Symbols of Bombus species:

H – t. ogrodowy – B. hortorum (L.) + t. złotopasy – B. ruderatus (F.)

U – t. paskowany – B. subterraneus (L.)

A – t. rudy – B. pascuorum Scop.

D – t. rudonogi – B. ruderarius Müll.

S – t. rudo-szary – B. sylvarum (L.)

E – t. szary – B. veteranus (F.)

M – t. żółty – B. muscorum (F.)

L – t. kamiennik – B. lapidarius (L.)

T – t. ziemny – B. terrestris (L.) + t. gajowy – B. lucorum (L.)

⁴ leg., et observ.: A. Ruszkowski, M. Zadura

⁵ + 1% E

strona 69

Tabela 2. Skład gatunkowy trzmieli na roślinach jesiennych nie występujących w składzie wzorcowym. The percentage of bumble-bee species on the autumn plant species, which not appeared in the standard percentage

Miesiąc, roślina, miejscowość¹, lata / Month, plant species, locality¹, years n² H U A D S M L T Y
IX. WRZESIEŃ – SEPTEMBER
Centaurea jacea L. Gołąb (pow. Puławy) 1987⁴ 25 – – 8 – 4 – 88 – –
Cirsium oleraceum (L.) Scop. Puławy-Górna Niwa 1987⁵ 23 – – – – 9 – 78 13 –
Carduus acanthoides L. Gołąb (pow. Puławy) 1987⁴ 43 – – – – – – 79 21 –
X. PAŹDZIERNIK – OCTOBER
Trifolium pratense L. Plebańska Góra (pow. Myślenice) 1961⁶,⁷ 21 – 14 24 – 10 – 19 29 –
Helianthus annuus L. Wierzchowiska (pow Lublin) 1964⁸ 54 – – – – 43 – 19 39 –

Odnośniki – Notes:

¹ w nawiasie dawny powiat – in parenthesis exdistrict

²⁻³ jak w tab. 1 – as in the table 1

⁴ observ. A. Ruszkowski, J. Gosek, K. Kaczmarska

⁵ observ. K. Kaczmarska, A. Ruszkowski, M. Biliński

⁶ + 5% E

⁷ (Ćwierzyk 1962)

⁸ (Anasiewicz 1964)

WNIOSKI

  1. Rośliny jesienne można uporządkować pod względem składu gatunkowego oblatujących je trzmieli w 6 grup i 14 podgrup, uzyskując wzorzec dla porównania z nim tychże gatunków roślin w innych miejscowościach lub latach.
  1. Podobnie uporządkować można rośliny dla całego roku – w 7 grup i 55 podgrup – uzyskując informacje o tym, które gatunki trzmieli mogą grać większą rolę w zapylaniu poszczególnych gatunków roślin oraz, które rośliny mają większe znaczenie w taśmie pokarmowej poszczególnych gatunków trzmieli.
strona 70

LITERATURA

Anasiewicz A. (1964 – Materiały niepublikowane.

Ćwierzyk J. (1962) – Trzmiele (Bombus Latr.) Plebańskiej Góry (maszynopis pracy magisterskiej w aktach Zakładu Zoologii Systematycznej PAN w Krakowie).

Ruszkowski A., Zadura M., Biliński M., Gosek J., Kaczmarska K. (1997a) – Wiosenny wzorzec składu gatunkowego trzmieli (Bombus Latr.) na różnych roślinach. Pszczeln. Zesz. Nauk., 41:133-141.

Ruszkowski A., Zadura M., Biliński M., Gosek J., Kaczmarska K., Wojdaszka J. (1997b) – Letni wzorzec składu gatunkowego trzmieli (Bombus Latr.) na różnych roślinach. Pszczeln. Zesz. Nauk., 41:94-103.

THE AUTUMN STANDARD OF THE COMPOSITION OF BUMBLEBEE SPECIES (BOMBUS LATR.)

A. Ruszkowski, M. Zadura, J. Gosek, M. Biliński, K. Kaczmarska, J. Wojdaszka

Summary

A standard composition of bumblebee species on different plant species during September and October was stated basing on the own observations on flower of 38 plant species at Pulawy (in environments of palace park) during the years 1961-1967 and in some other localities. The standard composition was elaborated separately for each month and for each plant species.

The bumblebee species compositions in other localities or in other years may be comparised with this standard composition.

The plant species observed during the spring, summer and autumn (141 species) were arranged in 7 groups and 55 subgroups, according to the domination of bumblebee species which visited these plants. This enables to orientate, which bumblebee species may be the potential pollinators of individual plant species and which plant species play a principal part in the feeding-band of individual bumblebee species.

<u>Keywords</u>: Bombus, pollination, food plants.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 63: „Instutut” → Instytut
  • s. 65: „Dracocephalus moldavicum” → Dracocephalum moldavicum
  • s. 67: „novae- angliae” → novae-angliae
  • s. 70, streszczenie: „comparised” → compared

Podobne wpisy