ZMIANY TEMPERATURY W GNIEŹDZIE PSZCZELIM W TRAKCIE ODYMIANIA PREPARATAMI PRZECIW WARROZIE
tekst: Andrzej Jędruszuk
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXIV, 1990 — Andrzej Jędruszuk
strona 115PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XXXIV 1990
Andrzej Jędruszuk
Zakład Badania Chorób Owadów Użytkowych Iństytutu Weterynarii Swarzędz
STRESZCZENIE
W zwalczaniu warrozy zastosowano Warrosekt M z 0,002 g malationu i obserwowano zmiany w zachowaniu się pszczół w rodzinach z czerwiem jak i bez czerwiu. W czasie odymiania nie stwierdzono wzburzenia wewnątrz gniazda ani większego ruchu robotnic. Temperatura w gnieździe lekko spadła a wzrastała przy dennicy ula. Wprowadzany dym z malationem specjalną dyszą z zewnątrz powodował jeszcze silniejsze odchylenia temperatury, ale w tym samym kierunku. Zmiany te w żadnym wypadku nie przekraczały normy fizjologicznej — 35°C.
WPROWADZENIE
Chemioterapia jest obecnie najbardziej rozpowszechnioną metodą zwalczania roztocza Varroa jacobsoni. Prostym wykonaniem, małą pracą— i czasochłonnością odznacza się odymianie pni pszczelich preparatami chemicznymi. Akarycydy mają najczęściej postać tabletek np: Apiwarol (Dzierżawski — 1986), Warrosekt M (Jędruszuk — 1987) lub pasków: Folbex VA (Ritter, Perschil — 1983), Fumilat (Kostecki i inni — 1987), z naniesioną na nie dawką substancji aktywnej. W czasie spalania preparatu powstające dymy i pary z środkiem czynnym docierają do roztoczy i niszczą je przeważnie poprzez kontaktowy mechanizm działania.
Do spalania tabletek dymnych zaczęto coraz częściej stosować specjalne urządzenia poza ulem (Błędniak, Wilczek — 1986, Idec, Osika — 1986, Marcinkowski — 1987, Mikołajewski — 1985, Prądzyński — 1987, Świniarski, Utrata — 1986). W takim odymiaczu, zaopatrzonym w pompkę ręczną lub w wentylator elektryczny, powstający dym bywa wprowadzany pod niewielkim ciśnieniem do wnętrza ula przez wylot.
Wiadomo, że rodzina pszczela funkcjonująca bez zakłóceń, aktywnie wentyluje gniazdo i wymusza w ten sposób ruch powietrza w ulu (Żdanova
strona 116— 1957). Odbywa się on w kierunku od wylotu po dennicy ku tylnej ścianie i następnie do góry. Pszczoły mogą też „zasysać” powietrze przez szczeliny w ulu. Ciepłe powietrze spływa z gniazda do wylotu.
Można przypuszczać, że obecność dymu z akarycydu i zamknięcie wylotu ula silnie narusza warunki środowiska gniazda pszczelego. Wśród pszczelarzy istnieje pogląd, że w trakcie odymiania wzburzone pszczoły znacznie podnoszą temperaturę w gnieździe. Badając wahania ciepłoty w obrębie gniazda pszczelego można określić stan podniecenia lub zobojętnienia rodziny pszczelej wobec kontaktu z dymem warrozobójczym.
Celem badań było zaobserwowanie zachowania się pszczół odymianych przeciw warrozie, ze szczególnym uwzględnieniem zmian temperatury w ulu.
MATERIAŁ I METODY
Badania prowadzono w pasiece Zakładu Badania Chorób Owadów Użytkowych Instytutu Weterynarii w Swarzędzu na przełomie sierpnia i września. W doświadczeniach wykorzystano rodziny pszczele w ulach typu stojak wielkopolski, obsiadające 6—8 ramek. Zastosowano odymianie tabletkami Warrosekt M zawierającymi 0,002 g malationu, jako substancji czynnej. Zabiegi wykonano na 6 rodzinach a w przypadku zastosowania aparatu do odymiania na 3 pniach pszczelich.
W dniu, w którym miała być odymiana kolejna rodzina z czerwiem umieszczano rano w ulu termometry pomiarowe według schematu podanego na ryc. 1. Zabiegi przeprowadzono wieczorem w godzinach 17—19. Tlącą się tabletkę wsuwano na podkładce z drucianej siatki przez wylot i zamykano ul na okres 20 min. Temperaturę odczytywano po 5, 10, 15, 20, 30, 40 i 60 min., a dalej po 90 min. i po 150 min. od momentu umieszczenia tabletki w ulu. Końcowy pomiar temperatury miał miejsce następnego dnia rano ok. godz. 8.
Drugi cykl odymiań wykonano na 3 rodzinach wybranych losowo z tych, które brały już udział w doświadczeniu. Tabletkę Warrosektu M spalano

w aparacie z elektrycznym nadmuchem. Dym doprowadzano do ula za pomocą długiej końcówki urządzenia. Po podpaleniu tabletki wylot zamykano na okres 20 min. Odczyt temperatury prowadzono w sposób opisany powyżej.
W trzecim etapie badań zastosowano odymianie ponownie w 6 rodzinach użytych w pierwszej serii zabiegów, po upewnieniu się, że w pniach tych nie ma już czerwiu. Warrosekt M spalano tak, jak poprzednio, z zachowaniem identycznych parametrów wykonania odymiania i odczytu temperatury. Odstępy czasu między kolejnymi seriami doświadczenia wynosiły 6—8 dni dla każdej rodziny pszczelej.
Kontrolę stanowiło odymianie przeprowadzone w 3 ulach pozbawionych pszczół, aby ustalić wpływ ciepła wytwarzanego przez tlącą się tabletkę na zmiany temperatury we wnętrzu ula. W tym celu gniazda uli ułożono z 7 plastrów zawierających zapasy pokarmu, a termometry umieszczono tak, jak w rodzinach badanych.
Zachowanie się pszczół w trakcie zabiegu obserwowano na dwóch rodzinach bez czerwiu umieszczanych kolejno w ulu z oszklonymi ścianami. W tym etapie doświadczenia tabletki Warrosektu M spalano dwukrotnie w każdej rodzinie w odstępie kilku godzin, aby umożliwić uspokojenie się pszczół. Wylot oszklonego ula zamykano na okres 20 min. tak, jak w poprzednich zabiegach.
WYNIKI
W trakcie odymiania Warrosektem M obserwowano uciekanie pszczół przed dymem. Po kilkudziesięciu sekundach od umieszczenia podpalonej tabletki w ulu pszczoły gromadziły się na wyższych częściach plastrów, a dolna granica obsiadania ramek przez owady przesunęła się o około 8 cm do góry. Jednocześnie nastąpiło zmniejszenie aktywności ruchowej pszczół, aż do całkowitego bezruchu części robotnic. Kilka z nich nie mogło utrzymać się na plastrach i spadało na dennice. Stan taki trwał aż do momentu otwarcia wylotu. Następnie pszczoły stopniowo rozchodziły się po gnieździe a niektóre zajmowały miejsce na mostku wylotowym oraz na dennicy i szybkimi ruchami skrzydeł wentylowały wnętrze ula. Obserwowano intensywne poruszanie się wielu robotnic po mostku wylotowym. W trakcie spalania preparatu nie stwierdzono silnego wzburzenia pszczół, gwałtownego poruszania się robotnic, czy też atakowania przez nie tlącej się tabletki.
Pomiar temperatury przy dennicy obrazuje szybki wzrost ciepłoty w ciągu pierwszych 5 min. po włożeniu tlącej się tabletki do wnętrza ula (ryc. 2). Kontrola wykazuje, że bez obecności pszczół w ulu szczyt temperatury nastąpił dopiero po 10 min. Różnica ta świadczy o aktywnym udziale pszczół w podnoszeniu ciepła przy dennicy ula. Użycie wdmuchiwacza dymu z zewnątrz spowodowało najwyższy w stosunku do temperatury początkowej wzrost temperatury przy dennicy (o ok. 3,2°C). Podobny przyrost ciepła miał miejsce przy odymianiu rodzin pszczelich bez czerwiu. Najmniejszy wzrost temperatury, zbliżony wartością do kontroli obserwowano w rodzinach
strona 118
z czerwiem. W okresie spadku temperatury dane nie wykazują większych różnic między badanymi grupami rodzin pszczelich a kontrolą.
Pomiar temperatury wykonańy w centrum gniazda (ryc. 3) wskazuje, że w przypadku rodzin badanych nastąpiło nieznaczne pod względem wartości ale szybkie obniżenie ciepłoty na okres ok. 60 min. od momentu odymiania. Największy spadek temperatury zaobserwowano w rodzinach pozbawionych czerwiu. Także w tej grupie najwolniej wzrastała temperatura po otwarciu wylotu. W ulach kontrolnych, pozbawionych pszczół, temperatura w gnieździe początkowo rosła a następnie spadała. Po ponownym, niewielkim wzroście ciepła między 1,5 godz. a 2,5 godz. od odymienia temperatura w ulach kontrolnych zdecydowanie obniżała się. Był to wynik wieczornego ochłodzenia atmosfery. W tym czasie w badanych grupach rodzin temperatura w gniazdach utrzymywała się na stałym poziomie.
strona 119
Wartości temperatur odczytane przy powałce obrazują największe zróżnicowanie (ryc. 4). Kontrola wykazała początkowy, szybki wzrost temperatury a następnie jej spadek. We wszystkich badanych rodzinach obserwowano spadek temperatury, który trwał do momentu otwarcia wylotu. Dalsze pomiary wykazały wzrost temperatury w pniach pozbawionych czerwiu oraz znaczny przyrost ciepła po otwarciu wylotu w rodzinach odymianych z zewnątrz. W rodzinach posiadających czerw, temperatura po otwarciu wylotu powoli obniżała się, podobnie jak w kontrolnych.
Obserwacje przeprowadzone w oszklonym ulu wskazywały na gromadzenie się pszczół w centrum gniazda i pod powałką w trakcie odymiania. Powinna w tych miejscach wzrastać temperatura, a spadać przy dennicy. Pomiary ciepła wykazały jednak stan całkiem odwrotny.
Spadek temperatury w centrum gniazda można tłumaczyć zmiennością cieplną owadów. Pszczoły mogły ochłodzić gniazdo uciekając przed dymem z niższych, zimniejszych części plastrów do góry. Zastanawiający jest jednak
strona 120
równoczesny wzrost ciepła przy dennicy. Wydaje się, że podczas odymiania pszczoły aktywnie kierują strumień powietrza z gniazda w kierunku dennicy, w ten sposób gniazdo jest ochłodzone napływającym spod powałki powietrzem, a na dennicy wzrasta temperatura wskutek kierowania do niej ogrzanego powietrza z gniazda. Szczególnie wyraźnie przedstawia to wykres z rodzin, które musiały pokonać opór powietrza zawierającego dym wtłaczany z zewnątrz. Być może jest to mechanizm obronny rodzin pszczelich przed drażniącym go dymem. Podobne zmiany temperatury obserwowali Titera i Peroutka (1983) w trakcie opryskiwania rodzin pszczelich „Taktikiem” (12,5% amitrazu). Stwierdzili oni, że nawet zaniepokojenie rodzin samym przeglądem gniazda powoduje spadek temperatury w pobliżu czerwiu a wzrost ciepła przy dennicy.
Według Moisiejeva (1959), Owensa (1973), Skrobala (1972) i Żdanovej (1957) temperatura w centrum gniazda z czerwiem wynosi średnio 33°C—35°C. W trakcie odymiania akarycydem rodziny pszczelej, posiadającej
strona 121czerw, obserwowano wahania temperatury w zakresie 33,8°C—35,1°C. Dane tu wskazują, że zmiany temperatury wewnątrz pnia poddanego odymianiu są stosunkowo niewielkie i nie powinny mieć wpływu na funkcje życiowe rodziny pszczelej.
WNIOSKI
- W trakcie odymiania pszczół preparatem przeciw warrozie temperatura w gnieździe pszczelim spada a wzrasta przy dennicy ula.
- Stosowanie urządzeń do odymiania z zewnątrz powoduje zwiększenie zmian temperatury w ulu.
- Obecność czerwiu w czasie odymiania przyczynia się do zmniejszenia zmian temperatury w gnieździe pszczelim.
- Temperatura w gnieździe pszczelim w trakcie odymiania przeciw warrozie nie wykracza poza granice normy fizjologicznej (33°C—35°C).
LITERATURA
Błędniak E., Wilczek J. (1986) — Apiwarodymarka z półautomatycznym dozownikiem tabletek — Pszczelarstwo 37(9); 18—19.
Hartwig A., Jędruszuk A., Ostrowska W. (1985) — Zimowe zwalczanie warrozy — Medycyna Wet. 41(11); 654—657.
Dzierżawski A. (1986) — Zasady zwalczania warrozy z zastosowaniem Apiwarolu A — Życie wet. 61(2); 59—61.
Idec Cz., Osika P. (1986) — Urządzenie do odymiania pszczół przeciw warrozie — Pszczelarstwo 37(12); 15—16.
Jędruszak A., Jeliński M. (1987) — Jesienne zwalczanie Varroa jacobsoni Oudemans „Warrosektem EM” — Życie wet. 62(8); 229—231.
Kostecki R., Jędruszuk A., Jeliński M. (1987) — Fumilat — nowy krajowy preparat do zwalczania warrozy pszczoły miodnej — Medycyna Wet. 43(3); 177—179.
Marcinkowski J. (1987) — Kilka uwag na temat techniki odymiania pszczół środkami warrozobójczymi — Pszczelarstwo 38(9); 11—12.
Migacz A. (1981) — Wpływ zewnętrznych zakłóceń akustycznych na zmiany temperatury w przestrzeni zimowego gniazda pszczelego — Pszczelarstwo 32(2); 6—7.
Mikołajewski K. (1985) — Przyrządy ułatwiające spalanie pastylek Apiwarolu — Pszczelarstwo 36(3); 12.
Moisiejev K. V. (1959) — O teplovom rezimie pćelinoj semie — Pćelovodstvo 36(11); 22—26.
Owens C. D. (1973) — The thermology of wintering honey bee colonies — Apicult. Abstr. 24(4); 187.
Ritter W., Perschil F. (1983) — Prüfung der Wirkung von Folbex — VA (isopropyl — 4, 4 — dibrombenzilat) auf Varroamilben und der Verträglichkeit für Bienen — Apidologie 14(1); 9—27.
Śkrobal D. (1972) — Teplo v źivoté vćely medonosne — Vćelaŕstvi 25(10): 221—222.
Świniarski Z., Utrata Z. (1986) — Przyrząd do odymiania pszczół Apiwarolem — Pszczelarstwo 37(5); 15.
Titera D., Peroutka M. (1983) — Reakce vćelstva na diagnostiku varroázy postŕikem — Vćelaŕstvi 36(3); 56—57.
Źdanova T. S. (1957) — Temperatura pćelinovo gnezda v dvuchkorpusnom ulie — Pćelovodstvo 34(6); 23—28.
strona 122CHANGES OF TEMPERATURE IN THE NEST OF BEE COLONY DURING FUMIGATION AGAINST VARROA DISEASE
A. Jędruszuk
Summary
The aim of this study was to determine the behaviour of bees and the temperature in bee colony during fumigation against varroa disease.
Tablets Warrosekt M contained 0,002 g of malathion were used in experiment. The agent was brunt in colonies contained brood and without brood too. The influence of fumigation by special apparatus outside the hive on bee colonies was also observed. The temperature was estimated in the centre of bee nest at top part of combs and at the bottom of hive.
It was find that during fumigation the temperature in the nest of colony decreased but increased near the bottom of hive. Special apparatus for fumigation caused increasing of temperature inside the colony.
The temperature inside the colony not exceed the physiological standard during fumigation.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 115, afiliacja: „Iństytutu” → Instytutu
- s. 115: „pracą— i” → praco- i
- s. 118: „wykonańy” → wykonany
- s. 118: „odymienia” → odymiania
- s. 121, piśmiennictwo: „Jędruszak” → Jędruszuk
- s. 122, streszczenie: „brunt” → burnt
