WPŁYW NARKOZY CO2 i N2O NA WYNIKI SZTUCZNEGO UNASIENIANIA MATEK PSZCZELICH
tekst: Zofia Konopacka
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXV, 1991 — Zofia Konopacka
strona 3PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXXV 1991
Zofia Konopacka
Oddział Pszczelnictwa ISK w Puławach
Streszczenie
Dwukrotna 10 minutowa narkoza CO2 skracała życie sztucznie unasienionych matek pszczelich w porównaniu z narkozą 1 lub 2 minutową. Długość okresu latencji u matek zależała głównie od czasu trwania narkozy. Przy narkozie 2×3 minutowej większość matek rozpoczynała czerwienie do 15 dnia po zabiegach. N2O użyte do usypiania matek dawało podobny wynik jak CO2, jeśli brano pod uwagę liczbę matek czerwiących, okres latencji oraz liczbę plemników w zbiorniczkach nasiennych. Wypełnienie zbiorniczka nasiennego w małym stopniu wpływało na długość okresu latencji.
WPROWADZENIE
Po opanowaniu techniki sztucznego unasieniania matek pszczelich jednym z poważniejszych problemów było początkowo znaczne opóźnienie rozpoczynania przez nie czerwienia w porównaniu z matkami unasienionymi naturalnie. U tych ostatnich bodziec do rozpoczęcia procesów prowadzących do rozwoju jaj i czerwienia wyzwalany jest w czasie kopulacji z trutniami (Koeniger 1976 i 1981). Według Herrmanna (1969) procesy te mają charakter endokrynologiczny. Po ukończeniu lotów godowych przez matki w ich hemolimfie zwiększa się znacznie zawartość witellogeniny, prekursora białek żółtka (Kaatz 1984, Fluri i wsp. 1981). Mackensen (1947) wykrył, że dwukrotne uśpienie CO2 stymuluje składanie jaj przez matki zarówno unasienione sztucznie jak i nie unasienione. Późniejsze badania wykazały, że po dwukrotnym uśpieniu matek zachodzą w ich organiźmie zmiany podobne jak po lotach godowych (Herrmann 1969, Engels i wsp. 1976).
Narkoza CO2 wpływa ujemnie na matki pszczele. W badaniach Skowronka (1982) matki usypiane CO2 wykonywały później mniej lotów godowych i miały mniej plemników w zbiorniczkach nasiennych, a także czerwiły słabiej począwszy od drugiego roku życia, niż matki nie usypiane.
strona 4Usypianie N2 i N2O oraz dymem powstającym po spalaniu NH4NO3 wywierało podobny jak CO2 wpływ na robotnice (Ribbands 1954, Simpson 1954) i matki (Skowronek 1982).
Ruttner i Hesse (1981) użyli terminu „okres latencji dla określenia czasu upływającego od zadziałania bodźca, jakim było przerwanie dopływu substancji matecznej, do rozpoczęcia czerwienia pszczół trutówek. Termin ten w niniejszej pracy będzie odpowiednio stosowany do matek pszczelich, przy czym za bodziec do rozpoczęcia procesów prowadzących do składania jaj przyjmuje się ostatnią dawkę narkozy.
Mackensen (1947) ustalił, że dla skórcenia okresu latencji u matek sztucznie unasienionych niezbędna jest 2-krotna narkoza CO2 przez 10 minut za każdym razem. Ebadi i Gary (1980) przy 2-krotnej 10 minutowej narkozie uzyskali okres latencji 5,8 dni, podczas gdy u matek usypianych tylko 1 raz okres ten wynosił 28,3 dni. Większość autorów zajmujących się tym problemem poleca narkozę CO2 przez 10 minut za każdym razem. Do podobnego wniosku doszli Ebadi i Gary (1980).
Doniesienia o szkodliwym działaniu CO2 na robotnice i matki wywołały próby skrócenia narkozy. Moritz i Kühnert (1984) oraz Janoušek (1987) stosowali 10 minutową narkozę przy pierwszym usypianiu matek, przy drugim zaś skracali ją do 5, 3 i 1 minuty i uzyskali podobny okres latencji jak przy narkozie 2×10 minut. Ebadi i Gary (1980) zastosowali mieszaninę CO2 z powietrzem i uzyskali skrócenie okresu latencji u matek w porównaniu z matkami usypianymi 100% CO2. W Polsce na ogół stosuje się narkozę krótszą niż 10 minut (Woyke, Jasiński-informacja ustna), ale badania w tym kierunku nie były prowadzone.
Na długość okresu latencji może mieć również wpływ wypełnienie zbiorniczka nasiennego matek (Ebadi i Gary 1980).
W przedstawionych tu badaniach starano się wyjaśnić wpływ usypiania matek CO2 i N2O na wyniki sztucznego unasieniania, a szczególnie na długość okresu latencji i długość życia matek.
Publikacja ta stanowi podstawową część pracy habilitacyjnej autorki.
MATERIAŁ I METODY
Doświadczenie I. W pierwszej połowie czerwca 1974 i 1975 r. unasieniono sztucznie 1 raz 260 matek 7—9 dniowych rasy kaukaskiej i kraińskiej po 8 mm3 nasienia, stosując zróżnicowane sposoby ich usypiania:
— Grupa I — matki usypiano 2-krotnie małą dawką CO2, przez około 1 minutę za każdym razem. Matki po wyjęciu z uchwytu aparatu inseminacyjnego wykonywały odwłokiem słabe ruchy oddechowe.
— Grupa II — matki usypiano 2-krotnie dużą dawką CO2 przez 10 minut za każdym razem. Po ustaniu narkozy matki zaczynały wykonywać ruchy oddechowe po 3—5 minutach.
strona 5— Grupa III — matki usypiano 1 raz podtlenkiem azotu (N2O) przez 0,5—1 minuty. Większość tych matek jeszcze w uchwycie aparatu inseminacyjnego wykonywała ruchy oddechowe.
— Grupa IV (kontrolna) — matki unasienione bez narkozy.
CO2 czerpano z butli, a N2O uzyskiwano przez spalanie w podkurzaczu tabletek produkcji NRD (Lachgastabletten).
Wszystkie matki przed unasienieniem przebywały w klateczkach Zandera w rodzinach wychowujących, a po zabiegu w termostacie w temp. 32°C, w klateczkach typu Liebefeld, z około 200 robotnicami. Po 48 godzinach każdego roku z każdej grupy preparowano 6—10 matek, oceniając stan ich jajowodów i liczbę plemników w zbiorniczkach nasiennych metodą opisaną przez Woykego (1960). Pozostałe matki poddawano do rodzinek weselnych, wpuszczając je przez wylotek. Po 2 dobach rodzinki z matkami wystawiano z piwnicy na skraj pasieczyska, zabezpieczając wyloty kratą odgrodową. Rodzinki kontrolowano co 3—4 dni dla określenia terminu czerwienia matki i oceny jakości czerwiu. Matki, które znaleziono w ulikach martwe, preparowano dla sprawdzenia stanu ich jajowodów.
Doświadczenie II. W 1979 r. udoskonalono technikę narkozy N2O, który czerpano z naboi (import z Czechosłowacji). W okresie od 12 do 20 lipca unasieniono 80 matek kaukaskich, usypiając 30 z nich N2O a 50-CO2. W każdej grupie część matek unasieniono i poddano narkozie 1 raz, część zaś 2 razy. Dawka nasienia przy 1-razowym unasienianiu wynosiła 8 mm3, a przy 2-krotnym w sumie 12 mm3. Matki już przed inseminacją znajdowały się w rodzinach weselnych, a po zabiegu dawano je tam na powrót, wprost między pszczoły. Rodzinki obserwowano do chwili zasklepienia w nich czerwiu, po czym je zabijano i oznaczano liczbę i koncentrację plemników w zbiorniczkach nasiennych.
Doświadczenie III. W latach 1983 i 1984 od 20 do 30 czerwca unasieniono 98 matek kraińskich, wcześniej osadzonych w rodzinkach weselnych. W każdym roku część matek usypiano CO2, część N2O, stosując metodę udoskonaloną. W każdej grupie część matek otrzymało narkozę 3 minutową, część 0,5—1 minutową (narkoza silna i słaba). W 1983 unasieniono matki 1 raz 8 mm3 nasienia, a w 1984 r. 2 razy, w sumie 12 mm3 nasienia. Po inseminacji postępowano z matkami podobnie jak w doświadczeniu II.
Obserwacja matek unasienionych dla innych celów w latach 1970—1988 pozwoliła na ocenę wyników inseminacji pod narkozą CO2 trwającą 5—6 minut (narkoza silna) oraz pod narkozą około 2 minutową (narkoza umiarkowana). Obserwacjami objęto 680 matek w 5 grupach:
I A — narkoza silna 2 razy, inseminacja 2 razy II B — ” ” ” inseminacja 1 raz II A — narkoza umiarkowana 2 razy, inseminacja 2 razy II B — ” ” ” inseminacja 1 raz III — ” ” 1 raz, inseminacja 1 raz
strona 6Z matkami postępowano jak w doświadczeniu II.
Porównanie długości życia matek unasienionych przy zastosowaniu narkozy CO2 i N2O oraz bez narkozy, przeprowadzono na matkach z doświadczenia I unasienionych w 1974 r. Dodatkowo wykorzystano matki unasienione w tym samym roku dwukrotnie 8 mm3 nasienia (łącznie 16 mm3) przy umiarkowanej około 2-minutowej narkozie CO2. Po rozpoczęciu czerwienia w ulikach weselnych 84 matki poddano do rodzin produkcyjnych, z czego 42 w pasiece Oddziału Pszczelnictwa, a 42 w pasiece pszczelarzy województwa bydgoskiego. Obserwacja matek polegała na notowaniu ich obecności lub braku w czasie rutynowego przeglądu pasieki.
Analizę wpływu wypełnienia zbiorniczka nasiennego matek na okres latencji przeprowadzono na matkach unasienionych dla innych celów w latach 1971—1972 oraz na matkach z doświadczenia II i III. W sumie analizę korelacji oparto na danych uzyskanych z obserwacji 114 matek, a poszczególne serie liczyły 9—17 osobników.
Ogółem badania przeprowadzono na 1125 matkach unasienionych sztucznie, z czego 172 matki preparowano dla sprawdzenia stanu ich jajników i wypełnienia zbiorniczków nasiennych.
Uzykane wyniki opracowano statystycznie:
— metoda analizy wariancji z transformacją y = x lub bez transformacji, a istotność różnic oceniano testem Duncana,
— kryterium Chi-kwadrat Pearsona z transformacją Freemana-Tukuja.
Zależność między długością okresu latencji a liczbą plemników w zbiorniczkach nasiennych matek oceniono za pomocą współczynnika korolacji.
Wartości średnie różniące się istotnie, zaznaczono w tabelach różnymi literami alfabetu = dużymi przy α = 0,01 i małymi przy α = 0,05.
WYNIKI
- Wpływ narkozy CO2 i N2O na udział matek czerwiących w ogólnej liczbie unasienionych matek.
Doświadczenie I. Zastosowany tu sposób podawania narkozy N2O nie pozwalał na dokładną regulację ilości tego gazu dochodzącego do rurki z matką. Dlatego wiele matek w grupie III usypiało bardzo szybko, kurcząc gwałtownie odwłok, ale znaczna ich część budziła się jeszcze przed ukończeniem zabiegu inseminacyjnego. Z tego powodu uszkodzono wiele matek. Dużo matek uszkodzono też w grupie IV unasienianej bez narkozy. Matki, u których zauważono wypływającą hemolimfę wyłączono z obu grup.
W czasie przetrzymywania w termostacie zaznaczyły się dalsze straty matek, wyłącznie w grupach III i IV.
Z matek pozostałych przy życiu zabito i preparowano 71 osobników. Pewna ich część miała jajowody zajęte przez zamarłe nasienie, uznano więc, że matki te padłyby po pewnym czasie. Matek z nieopróżnionymi
strona 7jajowodami było więcej w grupach III i IV niż w grupach I i II. Również wśród 167 matek osadzonych w ulikach weselnych część matek padła lub nie rozpoczęła czerwienia. W sumie straty wynosiły w grupach: I — 10,3%, II — 22,8%, III — 34,5%, IV — 32,2%, były więc szczególnie duże w grupach III i IV, w których matki nie były dostatecznie unieruchomione w czasie zabiegu i mogły ulec różnym uszkodzeniom, nie zawsze widocznym gołym okiem. Musiało to znaleźć odbicie w liczbie przypadków pozytywnych (matki z opróżnionymi jajowodami i czerwiące), których w grupach III i IV było znacznie mniej niż w grupach I i II.
Doświadczenie II. Po udoskonaleniu techniki narkozy N2O wyniki unasieniania były bardziej wiarygodne. Nie stwierdzono istotnych różnic między matkami unasienionymi pod narkozą CO2 i N2O zarówno w grupie matek unasienionych 1 raz jak i 2-krotnie (tab. 1). Zwraca uwagę fakt, że wśród unasienionych 1 raz czerwiło proporcjonalnie mniej matek, niż wśród unasienionych 2-krotnie. Były one osadzone w rodzinkach złożonych z pszczół bardziej agresywnych. W 8 przypadkach zauważono tu okłębianie matek po inseminacji, a po 2 dniach 6 matek zaleziono martwych.
Doświadczenie III. Zróżnicowanie dawki narkozy CO2 i N2O na dużą i małą w niewielkim tylko stopniu wpłynęło na liczbę matek czerwiących (tab. 2). W każdym z lat badań oraz w obu latach łącznie różnice między wynikiem inseminacji pod narkozą CO2 i N2O były nieznaczne i nieistotne.
- Wypełnienie zbiorniczków nasiennych matek inseminowanych pod narkozą CO2 i N2O.
W doświadczeniu I liczba plemników w zbiorniczkach nasiennych była najniższa w IV grupie matek, unasienionych bez narkozy, i różniła się istotnie od pozostałych 3 grup matek (tab. 3). Różnice między średnimi
Tabela 1 Liczba matek czerwiących w stosunku do liczby matek unasienionych pod narkozą N2O i CO2 (1979 r.) Proportion of laying queens to the inseminated ones under N2O and CO2 anaesthetics (1979)
| Sposób narkozy Narcosis | Liczba matek unasienionych Number of inseminated queens | Liczba matek czerwiących na 10 matek unasienionych Number of egg laying queens per 10 queens inseminated |
|---|---|---|
| 2× N2O | 11 | 8,12 |
| 2× CO2 | 37 | 7,28 |
| 1× N2O | 19 | 5,79 |
| 1× CO2 | 13 | 6,15 |
| Razem Total N2O | 30 | 6,99 |
| Razem Total CO2 | 50 | 6,72 |
Tabela 2 Liczba matek czerwiących w stosunku do liczby matek unasienionych pod narkozą N2O i CO2 (1983 i 1984) Proportion of laying queens to the inseminated ones under N2O and CO2 anaesthetics (1983 i 1984)
| Rok Year | Sposób narkozy Narcosis | Liczba matek unasienionych Number of inseminated queens | Liczba matek czerwiących na 10 matek unasienionych Number of egg laying queens per 10 queens inseminated | Razem Total |
|---|---|---|---|---|
| 1983 | dużo N2O | 12 | 5,0 | 6,25 |
| 1983 | dużo CO2 | 16 | 7,5 | |
| 1983 | mało N2O | 12 | 5,0 | 5,0 |
| 1983 | mało CO2 | 14 | 5,0 | |
| 1984 | dużo N2O | 10 | 8,0 | 8,50 |
| 1984 | dużo CO2 | 10 | 9,0 | |
| 1984 | mało N2O | 12 | 8,3 | 7,65 |
| 1984 | mało CO2 | 10 | 7,0 | |
| Razem Total | N2O | 46 | 6,58 | |
| Razem Total | CO2 | 50 | 7,12 |
dla lat i ras były niewielkie, a analiza matematyczna nie wykazała ich istotności. Podobne tendencje stwierdzono w koncentracji plemników, oznaczanej tylko w 1974 r., z tym jednak, że była ona istotnie większa u matek kraińskich niż u kaukaskich. Przyczyną tego były mniejsze rozmiary zbiorniczków nasiennych matek kraińskich (średnio 0,74 mm3) niż kaukaskich (średnio 0,92 mm3).
W doświadczeniu II i III również nie stwierdzono istotnych różnic w liczbie i koncentracji plemników u matek unasienionych pod narkozą CO2 i N2O (tab. 4 i 5). Podane obok średnich wartości skrajne wskazują na bardzo dużą zmienność tych cech. Z tego powodu prawdopodobnie wyniki uzyskane przy 1 i 2-krotnym unasienianiu nie różniły się istotnie (tab. 4). Zróżnicowane dawki narkozy nie miały istotnego wpływu na liczbę i koncentrację plemników (tab. 5). Zwraca uwagę jedynie to, że w 1984 r. średnie wartości koncentracji były mniejsze niż średnie wartości liczby plemników, a przy tym różnice między rokiem 1984 a 1983 były istotne. Było to spowodowane większą średnią objętością zbiorniczków nasiennych matek w 1984 r. (1,124 mm3) w porównaniu z 1983 r. (1,016 mm3).
- Wpływ narkozy CO2 i N2O na długość okresu latencji u inseminowanych matek
Wyniki uzyskane w doświadczeniu I wykazują, że matki traktowane
strona 9Tabela 3 Wypełnienie zbiorniczków nasiennych matek w zależności od sposobu ich usypiania Filling of queens’ spermathecas depending on the way of anaesthesia
| Rok Year | Rasa matek Race of queens | Grupy matek Groups of queens: I CO2 2×1 min. — n | Grupy matek Groups of queens: I CO2 2×1 min. — x̄ | Grupy matek Groups of queens: II CO2 2×10 min. — n | Grupy matek Groups of queens: II CO2 2×10 min. — x̄ | Grupy matek Groups of queens: III N2O 1×0,5—1 min. — n | Grupy matek Groups of queens: III N2O 1×0,5—1 min. — x̄ | Grupy matek Groups of queens: IV bez narkozy without narcosis — n | Grupy matek Groups of queens: IV bez narkozy without narcosis — x̄ | Średnie dla lat Averages for years — n | Średnie dla lat Averages for years — x̄ | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Liczba plemników w zbiorniczkach nasiennych matek — miliony / Number of spermatozoa in queens’ spermathecae — millions | ||||||||||||
| 1974 | Kaukaska Caucasian | 4 | 5,037 | 6 | 4,567 | 4 | 4,175 | 7 | 2,877 | 39 | 4,439 | Rasa kaukaska 3,975 / Rasa kraińska 4,488 |
| 1974 | Kraińska Carniolan | 6 | 4,408 | 4 | 4,700 | 4 | 5,450 | 4 | 4,300 | |||
| 1975 | Kaukaska Caucasian | 5 | 3,540 | 4 | 3,750 | 3 | 4,100 | 3 | 3,750 | 29 | 4,030 | |
| 1975 | Kraińska Carniolan | 5 | 4,250 | 3 | 4,933 | 4 | 4,313 | 3 | 3,600 | |||
| Suma i średnie Total | 19 | 4,309 a | 17 | 4,488 a | 15 | 4,509 a | 17 | 3,632 b | ||||
| Koncentracja plemników w zbiorniczkach nasiennych matek — miliony / Concentration of spermatozoa — millions (per mm3 of queens spermathecae) | ||||||||||||
| 1974 | Kaukaska Caucasian | 4 | 5,898 | 6 | 5,995 | 4 | 5,671 | 7 | 3,732 | 21 | 5,161 a | |
| 1974 | Kraińska Carniolan | 5 | 7,629 | 4 | 6,957 | 4 | 7,202 | 4 | 5,669 | 17 | 6,916 b | |
| Suma i średnie Total | 9 | 6,859 a | 10 | 6,379 a | 8 | 6,436 a | 11 | 4,448 b |
dużą dawką CO2 (grupa II) najprędzej rozpoczynały składanie jaj (tab. 6), a przy tym zmienność w tej grupie była bardzo mała (5—9 dni). Znacznie większa była zmienność w II grupie matek, potraktowanych małą dawką CO2 (6—47 dni) przy wyraźnie dłuższym średnim okresie latencji. Najdłużej z podjęciem czerwienia zwlekały matki grup III i IV, przy bardzo dużej zmienności tej cechy. Widać więc, że przy zastosowanym sposobie narkozy N2O nie uzyskano skrócenia okresu latencji (grupa III 11—53 dni, grupa IV 13—61 dni). Podobnie istotne okazały się różnice między obu latami badań, przy czym w 1975 r. średni okres latencji w każdej z grup był krótszy niż w 1974 r.
strona 10Tabela 4 Liczba i koncentracja plemników w zbiorniczkach nasiennych matek unasienionych sztucznie pod narkozą N2O i CO2 rok 1979 Number and concentration of spermatozoa in spermathecae of queens inseminated under N2O and CO2 anaestheties 1979
| Sposób narkozy Narcosis | Liczba matek Number of queens | Liczba plemników miliony Number of spermatozoa — millions: średnio means | Liczba plemników miliony Number of spermatozoa — millions: zakres range | Koncentracja plemników — miliony Concentration of spermatozoa — millions (per 1 mm3 of spermathecae): średnio means | Koncentracja plemników — miliony Concentration of spermatozoa — millions (per 1 mm3 of spermathecae): zakres range |
|---|---|---|---|---|---|
| 2× N2O | 9 | 3,806 | 2,950—5,200 | 4,507 | 3,515—5,882 |
| 2× CO2 | 9 | 3,967 | 1,950—5,450 | 4,106 | 2,050—5,655 |
| 1× N2O | 9 | 3,056 | 1,300—5,300 | 3,559 | 1,203—6,134 |
| 1× CO2 | 8 | 3,194 | 1,450—4,250 | 3,232 | 1,532—4,195 |
| Razem Total N2O | 18 | 3,431 | 1,300—5,300 | 4,033 | 1,203—6,134 |
| Razem Total CO2 | 17 | 3,600 | 1,450—5,450 | 3,694 | 1,532—5,655 |
W późniejszych badaniach porównawczych, prowadzonych po udoskonaleniu techniki narkozy N2O (doświadczenie II i III) stosowano 1 lub 2 dawki narkozy, a także zróżnicowano czas trwania uśpienia matek (tab. 7). Wyniki badań wskazują na to, że N2O miało podobny wpływ na długość okresu latencji jak CO2. Istotny natomiast okazał się wpływ dawki narkozy. Przy dwukrotnej narkozie 3 minutowej średni okres latencji wynosił 10,76 dni (N2O) i 14,56 dni (CO2), przy czym 85% matek rozpoczynało czerwiene do 15 dnia po inseminacji.
W tabeli zwracają uwagę nieliczne matki oznaczone x., które rozpoczynały czerwienie znacznie później niż większość matek w grupie. Matki te w grupach I i II miały w zbiorniczkach nasiennych zaledwie 1,5—2,2 milionów plemników, co mogło mieć wpływ na opóźnienie składania jaj. W grupie III natomiast, z narkozą słabą, matki takie miały 3,15—4,96 milionów plemników, stopień wypełnienia zbiorniczka nasiennego nie mógł więc być tu przyczyną opóźnionego podjęcia czerwienia.
Analiza wpływu narkozy o różnym nasileniu (tab. 8) wykazała, że średni okres latencji u matek wydłużał się w miarę skracania czasu trwania narkozy. Matki grupy I A i I B rozpoczynały czerwienie stosunkowo szybko niezależnie od tego, czy otrzymały 1 czy 2 dawki nasienia. Narkoza umiarkowana (2×2 min.) dawała podobne wyniki, gdy matki otrzymały 2 dawki nasienia, ale przy 1 dawce średni okres latencji był już dłuższy. Całkowicie niezadowalające wyniki uzyskano przy 1-razowej narkozie (1×2 min.).
W grupie I A i II A 4 matki, odbiegające okresem latencji od pozostałych, miały poniżej 2 milionów plemników w zbiorniczkach nasien-
strona 11Tabela 5 Liczba i koncentracja plemników w zbiorniczkach nasiennych matek unasienionych sztucznie pod narkozą N2O CO2 lata 1983 i 1984 Number and concentration of spermatozoa in spermathecae of queens inseminated under N2O and CO2 anaesthetics (1983 and 1984)
| Rok Year | Sposób narkozy Narcosis | Liczba matek Number of queens | Liczba plemników — miliony Number of spermatozoa — millions: średnio means | Liczba plemników — miliony Number of spermatozoa — millions: zakres range | Koncentracja plemników — miliony Concentration of spermatozoa — millions (per 1 mm3 of spermathecae): średnio means | Koncentracja plemników — miliony Concentration of spermatozoa — millions (per 1 mm3 of spermathecae): zakres range |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1983 | dużo long N2O | 5 | 4,090 | 2,450—5,050 | 4,162 | 2,300—6,396 |
| 1983 | dużo long CO2 | 9 | 3,906 | 1,350—5,900 | 3,952 | 0,983—6,829 |
| 1983 | mało short N2O | 4 | 3,800 | 1,150—5,900 | 3,769 | 1,280—5,879 |
| 1983 | mało short CO2 | 10 | 4,526 | 2,250—5,350 | 4,696 | 1,856—5,771 |
| 1984 | dużo long N2O | 7 | 4,929 | 4,200—6,800 | 4,226 | 3,442—5,156 |
| 1984 | dużo long CO2 | 9 | 4,406 | 2,750—6,200 | 3,700 | 2,331—4,729 |
| 1984 | mało short N2O | 10 | 3,705 | 2,300—4,650 | 3,229 | 2,541—4,346 |
| 1984 | mało short CO2 | 7 | 4,514 | 2,350—5,800 | 3,904 | 2,545—5,200 |
| Razem Total | N2O | 26 | 4,131 | 1,150—6,800 | 3,847 | 1,280—6,396 |
| Razem Total | CO2 | 35 | 4,338 | 1,350—6,200 | 4,063 | 0,983—6,829 |
| Razem Total | dużo long | 30 | 4,333 | 1,350—6,800 | 4,010 | 0,983—6,829 |
| Razem Total | mało short | 31 | 4,136 | 1,150—5,900 | 3,900 | 1,280—5,879 |
nych. W grupie II B jedna z 2 takich matek miała 2,5 milionów, druga 4,1 milionów plemników. W grupie III 4 matki miały 3,2—4,2 milionów plemników, a więc opóźnienie czerwienia nie mogło tu być wywołane słabym wypełnieniem zbiorniczka nasiennego.
- Wpływ narkozy CO2 i N2O na długość życia matek sztucznie unasienionych.
Obserwację długości życia matek przeprowadzono na osobnikach unasiennionych w roku 1974, w doświadczeniu I (tab. 9). Już w roku produkcji matek (I sezon) padło po 1 matce w grupach I i II, w których zabieg miał przebieg drastyczny (niedostateczne unieruchomienie matek). W następnych latach we wszystkich grupach stopniowo ubywało matek, a po 3-ciej zimie, tj. na czwarty sezon pozostało zaledwie 7. Padły one do końca czerwca. Przedstawione wyniki wyraźnie wskazują, że najszybciej wyginęły matki grupy II, traktowane CO2 dwukrotnie po 10 minut. Najdłużej żyły (najpóźniej wyginęły) matki w grupie V, unasienione dwukrotnie pod umiarkowaną narkozą CO2, a także matki grupy I,
strona 12Tabela 6 Okres latencji w zależności od sposobu usypiania matek (dni) Queens’ latency period depending on the way of anaesthetization (days)
| Rok Year | Rasa matek Race of queens | Grupy matek Groups of queens: I C2O 2×1 min. — n | Grupy matek Groups of queens: I C2O 2×1 min. — x̄ | Grupy matek Groups of queens: II CO2 2×10 min. — n | Grupy matek Groups of queens: II CO2 2×10 min. — x̄ | Grupy matek Groups of queens: III N2O 1×0,5—1 min. — n | Grupy matek Groups of queens: III N2O 1×0,5—1 min. — x̄ | Grupy matek Groups of queens: IV bez narkozy without narcosis — n | Grupy matek Groups of queens: IV bez narkozy without narcosis — x̄ | Średnia dla lat Means for years — n | Średnia dla lat Means for years — x̄ | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1974 | Kaukaska Caucasian | 16 | 20,00 | 11 | 8,36 | 7 | 22,43 | 15 | 37,07 | 95 | 25,14 b | Rasa kaukaska 21,83 / Rasa kraińska 23,64 |
| 1974 | Kraińska Cariolan | 10 | 24,30 | 12 | 7,83 | 14 | 42,36 | 10 | 33,90 | |||
| 1974 | Suma i średnie Total | 26 | 22,15 B | 23 | 8,10 A | 21 | 32,40 C | 25 | 35,49 C | |||
| 1975 | Kaukaska Caucasian | 4 | 13,75 | 4 | 7,50 | 3 | 33,00 | 4 | 32,50 | 29 | 20,24 a | |
| 1975 | Kraińska Carniolan | 4 | 11,00 | 3 | 7,00 | 3 | 30,00 | 4 | 29,50 | |||
| 1975 | Suma i średnie Total | 8 | 12,38 B | 7 | 7,25 A | 6 | 31,50 C | 8 | 31,00 C |
unasienione 1 raz pod słabą narkozą CO2. Matki usypiane N2O różniły się istotnie od matek grupy V jedynie w 4-tym sezonie.
- Wpływ wypełnienia zbiorniczka nasiennego na długość okresu latencji u matek.
Z 8 analizowanych serii matek (tab. 10) tylko w jednej stwierdzono istotną korelację (ujemną) między długością okresu latencji a liczbą plemników w zbiorniczkach nasiennych. W pozostałych seriach matek współczynniki korelacji były małe, ale zawsze ze znakiem ujemnym. W tabeli 10, serie zestawiono według czasu trwania narkozy. W seriach, w których nie stwierdzono korelacji między wypełnieniem zbiorniczków a długością okresu latencji w 5 przypadkach narkoza była dośc długa (2×3 lub 2×5—6 minut), a średni okres latencji nie przekraczał 15 dni. Tylko w 2 seriach bez istotnej korelacji narkoza była krótsza, a okres latencji dłuższy (21,9 i 33,9 dni). Wpływ narkozy był więc w tych dwóch seriach znacznie słabszy, a mimo to nie znaleziono tu korelacji między obu badanymi czynnikami. Świadczy to o tym, że wpływ wypełnienia zbiorniczka nasiennego matek na okres latencji jest bardzo mały i ujawnia się tylko w nielicznych przypadkach.
strona 13Tabela 7 Porównanie okresów latencji matek w czasie inseminacji usypianych CO2 i N2O w zależności od czasu trwania i ilości dawek narkozy (1979, 1983 i 1984) Comparison of latency periods of queens anaesthetized with CO2 and N2O dependent on the duration and doses number of anaesthetics
| Grupa i dawki narkozy Groups and doses of narcosis | Gaz użyty do narkozy Gas used for narcosis | Liczba matek obserwowanych Number of inseminated queens | Liczba matek rozpoczynających czerwienie po inseminacji Number of queens starting egg laying after insemination — dni days: 1—5 | 6—10 | 11—15 | 16—20 | 21—25 | 26—30 | 31—35 | 36—40 | 41—45 | 46—50 | 51—55 | 56—60 | 60 | Średni okres latencji — dni Average latency period — days |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| I Narkoza silna dwukrotna (2×3 min.) | N2O | 17 | — | 8 | 8 | 1 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | 10,76 a |
| I Narkoza silna dwukrotna (2×3 min.) | CO2 | 18 | — | 7 | 7 | 2 | — | — | — | 1* | — | — | — | — | 1* | 14,56 a |
| II Narkoza silna jednorazowa (1×3 min.) | N2O | 17 | 2 | 5 | 3 | 1 | 4 | — | 1 | — | 1 | — | — | — | — | 16,28 ab |
| II Narkoza silna jednorazowa (1×3 min.) | CO2 | 20 | 2 | 4 | 4 | 2 | 2 | 1 | 2 | 1 | — | 2* | — | — | — | 20,35 b |
| III Narkoza słaba jedno lub 2-krotna (1 lub 2×0,5—1 min.) | N2O | 16 | — | 1 | — | — | 4 | 4 | 4 | 1 | 1 | — | — | — | 1* | 29,29 c |
| III Narkoza słaba jedno lub 2-krotna (1 lub 2×0,5—1 min.) | CO2 | 17 | 2 | — | 1 | 2 | 1 | 2 | — | 4 | 1 | 2 | — | — | 2* | 30,52 c |
*) — Matki, które rozpoczęły czerwienie znacznie później niż większość matek w grupie Queens which started laying much later than most of queens in the group
WNIOSKI
Użycie N2O do usypiania matek w czasie sztucznego unasieniania daje podobne wyniki jak użycie CO2 pod względem liczby matek czerwiących, okresu latencji i liczby plemników w zbiorniczkach nasiennych matek.
Długość okresu latencji u matek sztucznie unasienionych zależy głównie od czasu trwania narkozy, która powinna być 2-krotna.
Wystarczająca okazała się narkoza 2×3 minuty, po której większość matek rozpoczynała czerwienie do 15 dnia po zabiegach.
strona 14Tabela 8 Porównanie okresów latencji matek w czasie inseminacji usypianych CO2, przy różnej sile narkozy (od 1970 do 1988 r.) Comparison of latency periods of queens inseminated under different long CO2 narcosis
| Grupa i dawki narkozy Groups and doses of narcosis | Ilość dawek nasienia 8 mm3 Number of semen doses | Liczba matek obserwowanych Number of inseminated queens | Liczba matek rozpoczynających czerwienie po inseminacji Number of queens starting egg laying after insemination — dni days: 1—5 | 6—10 | 11—15 | 16—20 | 21—25 | 26—30 | 31—35 | 36—40 | 41—45 | 46—50 | 51—55 | 56—60 | 60 | Średni okres latencji — dni Average latency period — days |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| I A Narkoza silna dwukrotna 2×5—6 min. | 2 | 123 | 11 | 89 | 21 | — | — | 1* | 1* | — | — | — | — | — | — | 8,79 a (3—31) ** |
| I B Narkoza silna dwukrotna 2×5—6 min. | 1 | 118 | 20 | 85 | 10 | 2 | 1 | — | — | — | — | — | — | — | — | 8,42 a (2—25) |
| II A Narkoza umiarkowana dwukrotna 2× ok. 2 min. | 2 | 173 | 46 | 78 | 33 | 5 | 5 | 2 | 2 | — | — | 1* | 1* | — | — | 9,33 a (1—54) |
| II B Narkoza umiarkowana dwukrotna 2× ok. 2 min. | 1 | 171 | 33 | 77 | 20 | 16 | 6 | 8 | 6 | 3 | — | — | 2* | — | — | 12,04 b (1—55) |
| III Narkoza umiarkowana jednorazowa 1× ok. 2 min. | 1 | 95 | 4 | 14 | 21 | 10 | 13 | 14 | 3 | 3 | 1 | 8 | — | 3* | 1* | 22,33 c (2—68) |
*) — Matki, które rozpoczęły czerwienie znacznie później niż większość matek w grupie Queens which started laying much later than most of queens in the group **) — W nawiasach podano minimalny i maksymalny okres latencji In brackets: extremal values of latency periods
strona 15Tabela 9 Liczba matek, które przeżyły kolejne sezony i zostały zazimowane w rodzinach, w przeliczeniu na 10 matek obserwowanych (matki unasienione w 1974 r.) Number of queens which survived succesive seasons until winter period — per 10 queens observed (queens inseminated in year 1974)
| Grupa Group | Sposób usypiania i liczba dawek oraz objętość wstrzykniętego nasienia Way of anaesthetization and number of semen doses | Liczba matek obserwowanych Number of observed gueens | Liczba matek (szt/10 matek), które przeżyły sezon Number of queens (per 10 queens observed) which survived season: 1-szy 1-st | 2-gi 2-nd | 3-ci 3-rd | 4-ty 4-th |
|---|---|---|---|---|---|---|
| I | CO2 dwukrotnie po 1 minucie inseminacja 1×8 mm3 nasienia CO2 2×1 min. inseminated 1×8 mm3 semen | 17 | 10,0 | 8,2 | 4,1 a | 1,2 AB |
| II | CO2 dwukrotnie po 10 minut inseminacja 1×8 mm3 nasienia CO2 2×10 min. inseminated 1×8 mm3 of semen | 15 | 10,0 | 4,0 | 0,7 b | 0 C |
| III | N2O — 1 raz 0,5—1 minuty inseminacja 1×8 mm3 nasienia N2O — 1×0,5 min. inseminated 1×8 mm3 of semen | 12 | 9,2 | 5,8 | 2,5 ab | 0,8 BC |
| IV | Bez narkozy inseminacja 1×8 mm3 nasienia Without narcosis inseminated 1×8 mm3 of semen | 25 | 9,6 | 5,6 | 2,0 ab | 0,4 BC |
| V | CO2 dwukrotnie po 2 minuty inseminacja 2×8 mm3 nasienia CO2 2×2 min. inseminated 2×8 mm3 of semen | 9 | 10,0 | 6,7 | 4,4 a | 3,3 A |
Tabela 10 Zależność między liczbą plemników w zbiorniczkach nasiennych matek a długością okresu latencji Dependence of the latency periods from the number of spermatozoa in the queens spermathecae
| Seria Serie | Narkoza Narcosis | Rok badań Year | Liczba matek Number of queens | Okres latencji — dni Latency periods — days: średnio means | Okres latencji — dni Latency periods — days: zakres range | Miliony plemników w zbiorniczkach nasiennych matek Millions of sper- Millions of spermatozoa in the spermathecae: średnio means | Miliony plemników w zbiorniczkach nasiennych matek Millions of sper- Millions of spermatozoa in the spermathecae: zakres range | Współczynnik korelacji Correlation coefficient r |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| I | CO2 2×5—6 min. | 1971 | 9 | 10,00 | 7—15 | 5,194 | 3,950—6,050 | —0,269 |
| II | CO2 2×5—6 min. | 1972 | 10 | 11,40 | 6—23 | 4,752 | 3,350—6,820 | —0,438 |
| III | CO2 lub N2O 2×3 min. | 1979 | 17 | 13,59 | 6—36 | 4,109 | 1,950—5,450 | —0,322 |
| IV | CO2 lub N2O 2×3 min. | 1984 | 17 | 9,88 | 7—12 | 4,634 | 2,750—6,800 | —0,128 |
| V | CO2 i N2O 1×3 min. | 1979 | 17 | 21,29 | 2—50 | 3,118 | 1,900—5,300 | —0,392 |
| VI | CO2 i N2O 1×3 min. | 1983 | 14 | 14,86 | 4—35 | 3,961 | 1,350—5,900 | —0,225 |
| VII | CO2 i N2O 1×0,5—1 min. | 1983 | 14 | 33,93 | 10—50 | 4,298 | 1,150—6,550 | —0,265 |
| VIII | CO2 i N2O 1×0,5—1 min. | 1984 | 16 | 28,38 | 5—65 | 4,025 | 2,300—5,850 | —0,620 |
Wypełnienie zbiorniczka nasiennego w małym stopniu wpływa na długość okresu latencji u matek sztucznie unasienionych, a wpływ ten ujawnia się tylko przy nie wystarczającej narkozie.
Dwukrotna 10-minutowa narkoza CO2 skraca życie matek w porównaniu z dwukrotną 1 lub 2-minutową narkozą.
LITERATURA
Ebadi R., Gary N. E. (1980) Factors affecting survival, migration of spermatoza and onset of oviposition in instrumentally inseminated queen honeybees. J. apic. Res. 19(2):96—104
Engels P. W., Goncalves L. S., Engels E. (1976) Effects of carbon dioxide on vitellogein metabolism in unmated queen honeybees. J. apic. Res. 20(4): 221—225
Fluri I. i wsp. (1981) Blood juvenile hormone and vitellogenin titres in laying and non-laying queen honeybees. J. apic. Res. 20(4):221—225
strona 17Herrmann H. (1969) Die neurohormonale Kontrolle der Paarungsflüge und der Eilegetätigkeit bei der Bienenkönigin. Z. Bienenforsch. 9:509—544
Janoušek J. (1987) Učinnost oxidu uhlčitého na rozkladení inseminowanych matek. Vědecké práce VÚVČ 9:57—64
Kaatz H. H. (1984) Die Synthese von Dotterproteinen bei pupalen und imaginalen Bienenköniginnen. Apidoligie 15(3):281—282
Koeniger G. (1976) Einfluss der Kopulation auf den Beginn der Eiablage dei der Bienenkönigin (Apis mellifica L.). Apidologie 7(4):343—355
Koeniger G. (1981) In welchem Abschnitt des Paarungsverhaltens der Bienenkönigin findet die Induktion der Eiablage statt? Apidologie 12(4):329—343
Mackensen O. (1947) Effect of carbon dioxide on initial oviposition of artificially inseminated and virgin queen bees.
Moritz R. F. A., Kuühnert M. (1984) Seasonal effects on artificial insemination of honeybee queens Apis mellifera L.). Apidologie 15(2 :223—231
Ribbans C. R. (1954) Nitrous oxide anaesthesia does not encourage re-orientation of honeybees. Bee Wld 35(5):91—05
Ruttner F., Hesse B. (1981) Rassenspezifische Unterschiede in Ovarenentwicklung und Eiablage von weisellosen Arbeiterinen der Honigbiene Apis mellifera L. Apidologie 12(2):159—183
Simpson J. (1954) Effect of some anaesthetics on honeybees: nitrous oxide, carbon dioxide, ammonium nitrate smoker fumes. Bee Wld 35(8):149—155
Skowronek W. (1982) Wpływ dwutlenku węgla na pszczoły. Pr. Inst. Sad. Kwiac. Skierniew. Seria D nr 13
Woyke J. (1960) Naturalne i sztuczne unasienianie matek pszczelich. Pszczeln. Zesz. nauk. 6(3—4):183—275
EFFECT OF CO2 AND N2O ANAESTHETICS ON THE RESULTS OF INSTRUMENTAL INSEMINATION OF HONEY BEE QUEENS
Zofia Konopacka
Summary
In the years 1970—1988 investigations were carried out on the effect of single or double CO2 and N2O anaesthetics of artificially inseminated queens. The duration of narcosis was differentiated and the queens were inseminated with 1 or 2 doses of semen.
The number of laying queens to the number of inseminated ones was similar when the CO2 or N2O anaesthetics were used (table 1 and 2). No differences were found in the number and concentration of spermatoza in the queens’ spermathecae (table 3, 4 and 5). No significant differences were found in the duration of latency periods of queens (days from the last narcosis to the start of egg laying) when the doses of both gases were the same (table 7).
The duration of narcosis had significant influence on the latency periods which elongated with the shortening of queens anaesthetization. Queens anaesthetized with CO2 twice (10 min. each time) started laying on an average after 7—8 days. The queens anasthetized only 1 min. each time started laying eggs much later. Single narcosis with N2O lasting 0,5—1 min. did not shorten the latency periods since the queens anaesthetized this way have delayed the egg laying so long as the queens inseminated without narcasis (table 6). Similarly there was no effect of such short narcosis with CO2 (table 7). Also insufficient was the single narcosis lasting 2 or 3 minutes. The double narcosis lasting 3 min. each time was found
strona 18sufficient because at that time average latency periods of 80% of quens were less than 15 days.
The queens anaesthetized with CO2 twice 10 min. each time lived shorter than the queens anaesthetized twice 1 or 2 min. each time (table 9).
No clear dependence was found between the filling of queens spermathecae and the duration of their latency periods (table 10).
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 4: „skórcenia” → skrócenia
- s. 5, wykaz grup, pierwszy z dwóch wierszy: „II B” → I B
- s. 6: „Uzykane” → Uzyskane
- s. 6: „korolacji” → korelacji
- s. 7: „zaleziono” → znaleziono
- s. 7, tab. 1: „8,12″ → 8,18
- s. 8, tab. 2, tytuł angielski: „(1983 i 1984)” → (1983 and 1984)
- s. 9: „w II grupie” → w I grupie
- s. 10: „czerwiene” → czerwienie
- s. 10, tab. 4, tytuł angielski: „anaestheties” → anaesthetics
- s. 11, tab. 5: „N2O CO2″ → N2O i CO2
- s. 11: „unasiennionych” → unasienionych
- s. 12, tab. 6: „C2O” → CO2
- s. 12, tab. 6: „Cariolan” → Carniolan
- s. 12: „dośc” → dość
- s. 15, tab. 9: „succesive” → successive
- s. 15, tab. 9: „gueens” → queens
- s. 16, tab. 10: „Serie” → Series
- s. 16, piśmiennictwo: „spermatoza” → spermatozoa
- s. 16, piśmiennictwo: „vitellogein” → vitellogenin
- s. 17, piśmiennictwo: „uhlčitého” → uhličitého
- s. 17, piśmiennictwo: „Apidoligie” → Apidologie
- s. 17, piśmiennictwo: „dei der” → bei der
- s. 17, piśmiennictwo: „Kuühnert” → Kühnert
- s. 17, piśmiennictwo: „Ribbans” → Ribbands
- s. 17, piśmiennictwo: „Arbeiterinen” → Arbeiterinnen
- s. 17, streszczenie: „spermatoza” → spermatozoa
- s. 17, streszczenie: „anasthetized” → anaesthetized
- s. 17, streszczenie: „narcasis” → narcosis
- s. 18, streszczenie: „quens” → queens
