METODY LECZENIA WARROZY PSZCZÓŁ W POLSCE W LATACH 1991-1996

tekst: Andrzej Pidek

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XLII, 1998 — Andrzej Pidek

strona 169

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XLII, Nr 1 1998

Andrzej Pidek

Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, ul. Pomologiczna 18, 96-100 Skierniewice

Streszczenie

W latach 1991-1996 w 343 pasiekach Polski przeprowadzono ocenę metod leczenia rodzin pszczelich dotkniętych warrozą. W 1991 r. 31% pasiek leczona była Apiwarolem AS, zaś 38% środkami produkowanymi domowymi metodami w oparciu o pestycydy Mitac i Klartan. Procent ten w analizowanym okresie zwiększył się do 76 % . Została uproszczona także technika leczenia rodzin pszczelich. Z 49 % do 11 % zmniejszył się procent pasiek w których stosowano więcej niż 1 lek. Z 50 % do 77 % wzrósł odsetek pasiek gdzie leki podawano tylko pszczołom jesienią. Metody leczenia pasiek towarowych są prostsze od metod leczenia pasiek amatorskich.

Słowa kluczowe: warroza, leczenie pszczół, leki, ekonomika

WPROWADZENIE

Warroza powodowana przez Varroa jacobsoni Oudemans -warroza występuje w pasiekach całej Polski i powoduje znaczne straty. W początkowym okresie jej występowania w niektórych rejonach kraju osypała się nawet połowa rodzin pszczelich (Pidek 1986). Obecnie rodziny pszczele są systematycznie leczone i choroba nie stanowi większego problemu. (Pidek 1992).

Najczęściej do zwalczania inwazji V. jacobsoni stosowane są metody chemiczne. W obrębie tych metod podaje się się do ula leki systemiczne, fumigacyjne i pyretroidy. Trwają też badania nad wyhodowaniem pszczół odpornych na warrozę (Buchler 1996, Konopacka, Bieńkowska, Pohorecka 1997, Wilde, Fuchs 1993).

W Polsce, w początkowym okresie występowania warrozy do jej zwalczania stosowano leki fumigacyjne, produkowane przez BIOWET w Puławach i Gorzowie Wielkopolskim: Apiwarol AS (amitraz), Folbex VA (bromopropylat) i Warrosekt (malation). W późniejszym okresie pojawiły się preparaty systemiczne Perizin (kumafos) i Apitol (chlorowodorek cymiazolu) (Ritter 1985). Ostatnią generacją przeciwwarrozowych leków są preparaty wyprodukowane w oparciu o syntetyczne perytroidy fluwalinat i flumetrynę

strona 170

(Apistan, Baywarol). Obecnie trwają prace nad wykorzystaniem bromfenwintosu naniesionego na paski z tworzywa sztucznego do zwalczania V. jacobsoni (Śledziński, Cieślak, Konopacka 1996). Niejako odrębnie należałoby potraktować “preparaty” zawierające substancje toksyczne dla Varroa jacobsoni wykonane przez pszczelarzy na bazie pestycydów stosowanych w sadownictwie (Mitac, Klartan). Mitac (substancja czynna amitraz) aplikowany bywa poprzez nakrapianie go na materiał mający zdolność żarzenia się, m.in. na przeterminowane tabletki fumigacyjnego preparatu przeciwko warrozie. U “producentów leków” można też niekiedy spotkać specjalne urządzenie do odparowywania wodnego roztworu tego preparatu. Klartan zaś stosowany jest w formie namoczonych w jego wodnym roztworze listewek drewnianych.

Aplikacja leków przeciwko warrozie nie jest w zasadzie kontrolowana przez lekarzy weterynarii lecz prowadzą ją pszczelarze.

Celem badań była analiza stosowanych metod leczenia w Polsce warrozy w latach 1991 -1996.

MATERIAŁ I METODY

Badania prowadzono od 1991 r. do 1996 r. w 343 pasiekach całej Polski. Materiał do badań zbierano metodą panelową (10%) i metodą korespondencyjną (90%). Metoda panelowa polegała na bezpośrednich wywiadach prowadzonych z pszczelarzami, a korespondencyjna na zebraniu danych zawartych w przesyłanych ankietach. Zbierane informacje dotyczyły rodzaju, liczby i terminów stosowania leków. Pasieki z których pochodziły informacje należy uznać za poprawnie prowadzone .

WYNIKI

Rodzaj stosowanych leków. W 1991 r. najbardziej rozpowszechnionym preparatem w leczeniu warrozy był Apiwarol AS, stosowano go w 1/3 pasiek (tab. 1). W mniejszym stopniu używane były listewki nasączone Klartanem, produkowane metodami chałupniczymi. Do ich wykonania rozpuszczano 5 ml Klartanu w 100 ml wody i następnie w roztworze tym moczono listewki z drewna. 12,1 % respondentów leczyło warrozę odparowywanym preparatem Mitac. Preparat ten stosowano do zwalczania przędziorków w sadach. Leczenie pszczół preparatami Mitac i Klartan odbywa się poza kontrolą weterynaryjną i prowadzi często do przedawkowania substancji czynnej. Obydwa preparaty oprócz substancji czynnej posiadają rozpuszczalnik, stabilizator i inne wypełniacze, które nie powinny trafiać do miodu.

strona 171

Tabela 1 Wykaz preparatów i środków stosowanych w leczeniu warrozy (w %). Sort of medicine used during treatment of varroatose.

Leki / Medicine 1991 1993 1994 1995 1996 Średnie / Average
Apiwarol AS 31.4 10.8 11.5 13.3 12.7 15.9
Warosekt 10.7 2.7 – 1.9 – 3.1
Apistan i Fluwarol 6.4 8.1 6.6 4.8 1.4 5.5
Odparowany Mitac / Evaporated Mitac 12.1 6.8 6.6 5.7 4.2 7.1
Listewki nasączane Klartanem / Strips with Klartan 26.4 63.5 65.5 62.9 71.8 58.1
Inne / Others 13.0 8.1 9.8 11.4 9.0 10.3
Razem / Together 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0

Z analizy wynika, że w 1991 r. ponad 38% pasiek leczonych było “preparatami” nie mającymi atestów weterynaryjnych.

Metody leczenia pszczół po 1991 r. uległy znacznej zmianie. Do 71,8% , zwiększył się procent pszczelarzy leczących rodziny pszczele listewkami nasączonymi Klartanem. Było to spowodowane wysoką skutecznością tego preparatu, jego relatywnie niską ceną i łatwością stosowania. Zmniejszył się natomiast odsetek pszczelarzy stosujących Mitac (4,2%). W sumie jednak bilans jest niekorzystny, ponieważ do 3/4 wzrosła liczba pasiek w których stosowano środki lecznicze nie uznane przez służbę weterynaryjną. Takie postępowanie niesie ze sobą niebezpieczeństwo przedawkowania leku i zwiększenia pozostałości substancji chemicznych w miodzie, oraz uodpornienia się roztoczy. Zdarzały się również przypadki (21 %) niewłaściwej aplikacji Klartanu, tzn. pozostawiania w rodzinie pszczelej listewek nasączonych tym preparatem na okres dłuższy niż 4 tygodnie, a więc dłużej niż wynika to z potrzeby zapewnienia właściwej skuteczności działania leku . Takie postępowanie, zwiększa zawartość pozostałości fluwalinatu w produktach pszczelich, a przede wszystkim w wosku i propolisie.

Porównując wykorzystanie leków przeciwko warrozie w pasiekach różnej wielkości stwierdzono, że listewki z Klartanem stosowane były przede wszystkim w pasiekach towarowych, liczących ponad 50 rodzin pszczelich, w mniejszym stopniu w pasiekach amatorskich w których znajduje się mniej niż 20 rodzin (ryc. 1). W pasiekach amatorskich stosowano głównie leki produkowane fabrycznie. Są one droższe od porównywalnych “leków” wykonanych przez pszczelarzy. W pasiekach amatorskich stosowano 57,7 % środków leczniczych przygotowanych we własnym zakresie natomiast w pasiekach towarowych 68,1%.

strona 172

[strony 172 nie ma w skanie — w pliku PDF w jej miejscu znajduje się obraz pustej, niezadrukowanej karty (ok. 0,05% ciemnych pikseli, wyłącznie pyłki skanera, wobec ok. 7% na stronach z tekstem). Zgodnie z odsyłaczami w tekście brakuje na niej Tabeli 2 oraz Ryc. 1.]

strona 173

Uproszczenie sposobów leczenia warrozy w zakresie liczby stosowanych leków dotyczy przede wszystkim pasiek towarowych. W pasiekach tych zwraca się większą uwagę na efekty ekonomiczne, na co wpływa również pracochłonność związana ze stosowaniem leków . Użycie jednego leku jest organizacyjnie prostsze aniżeli stosowanie kilku. Dlatego w pasiekach liczących więcej niż 50 rodzin 81 % pszczelarzy stosuje jeden lek, a 19 % dwa leki. Pasieki małe w większym natomiast stopniu stosują większą liczbę leków.(ryc.2)

przestrzenny (3D) wykres słupkowy.

R y c. 2 Liczba preparatów stosowanych przez pszczelarzy w leczeniu warrozy w pasiekach różnej wielkości (%). The number of medicines used in treatment of bee colonies against Varroa jacobsoni in different size of apiaries (%).

Terminy stosowania leków. Zalecane metody leczenia warrozy nie zawsze precyzują jedoznacznie terminy przeprowadzenia zabiegów leczniczych. Często terminy te uzależnia się od skuteczności leków lub nasilenia choroby. Wpływ na to mogą mieć również warunki klimatyczno pożytkowe. Na ogół przyjmuje się, że zabiegi leczenia warrozy powinny być prowadzone po ostatnim miodobraniu ze względu na mniejsze niebezpieczeństwo przedostania się pozostałości leków do miodu. Ten termin leczenia ma coraz więcej zwolenników ponieważ odsetek pszczelarzy zwiększył się z 41,7 % w 1991 r. do 71, 2% w 1996 r. (tab.3). Zmniejszył się natomiast ponad dwukrotnie procent pszczelarzy stosujących leki przeciwko warrozie w dwóch terminach tj., na wiosnę i na jesieni. Na początku analizowanego okresu istniała również spora grupa pszczelarzy, którzy starali się uzależnić stosowanie leków od nasilenia choroby. Obecnie grupa ta zmniejszyła się mniej więcej o połowę. Oznacza to, że leki przeciwko warrozie stosowane są w sposób bardziej prosty. Tendencja ta zarysowuje się szczególnie w pasiekach towarowych liczących ponad 50 rodzin pszczelich. (ryc. 3). W 1996 r. w tych pasiekach prawie 3/4 pszczelarzy przeprowadzała zabiegi leczenia pszczół na jesieni. Dwukrotne zwalczanie warrozy na wiosnę i

strona 174

na jesieni stosowało 21,1 % pasiek. W jednym terminie – wiosną rodziny leczone były w 2 % pasiek, a w zależności od nasilenia choroby w 6 % pasiek.

Tabela 3 Terminy leczenia warrozy (%) Date of treatment varroatose

Terminy / Date 1991 1993 1994 1995 1996 Średnie / Average
Na wiosnę / Spring 8,3 1,7 – 1,2 6,1 3,5
Na jesieni* / Autumn 41,7 55,0 66,0 68,2 71,2 60,4
Na wiosnę i jesienią* / In spring and autumn 36,9 31,7 9,7 25,9 15,1 27,8
W zależności od nasilenia choroby / In dependence from stage of disease 13,1 11,6 4,3 4,7 7,6 8,3
Razem / Together 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0

Objaśnienia:

  • – po ostatnim miodobraniu
  • – after last honey harvest
przestrzenny (3D) wykres słupkowy.

R y s. 3 Terminy leczenia warrozy w pasiekach różnej wielkości (%) Time of treatment of bee colonies against Varroa jacobsoni in different size of apiaries ( %)

strona 175

WNIOSKI

  1. Ponad 3/4 środków leczniczych stosowanych w pasiekach przeciwko warrozie w Polsce była wytwarzana bez nadzoru weterynaryjnego.
  1. Metody leczenia warrozy są z każdym rokiem prostsze, dotyczy to zarówno liczby stosowanych leków jak i częstotliwości i ich aplikacji.
  1. W leczeniu warrozy stosuje się coraz częściej tylko jeden lek; stwarza to niebezpieczeństwo wytworzenia się odporności roztoczy na ten środek leczniczy.
  1. W pasiekach dużych, metody leczenia warrozy są bardziej uproszczane, niż w pasiekach małych.

LITERATURA

Buchler R. 1996 – Specific combination of carnica lines to improve productivity and varroatolerance. Pszczeln. Zesz. Nauk. 40 (2) 119-125.

Konopacka Z., Bieńkowska M., Pohorecka K. 1997 – Wyniki badań nad długością okresu czerwiu zasklepionego i uszkodzeniem samic Varroa jacobsoni u pszczczół kraińskich i kaukaskich. XXXV Naukowa Konferencja Pszczelarska s. 26-27

Pidek A., 1992 – Wykorzystanie różnych leków przeciwko warrozie. Annales UMCS 47 (18): 99-102

Pidek A. 1986 – Wpływ warrozy na ekonomikę pasiek. Pszczeln. Zesz. Nauk. 30: 165-182

Ritter W. 1985 – Perizin: Ein neues systemisches Medicament zur Bekamptung der Varrootose. Veterinar – Medizinische Nachtrichten 2: 172-176

Śledziński B., Cieślak L. Konopacka Z. 1996 – Bromphenwinfos in control of Varroa jacobsoni mite. Pszczeln. Zesz. Nauk (2): 179-182

Wilde J. Fuchs S. 1993 – Testowanie oporności wobec Varroa jacobsoni pszczół o zróżnicowanym okresie stadium postlarwalnego w małych rodzinkach pszczelich. XXX Naukowa Konferencja Pszczelarska Pulawy, s. 47-48.

CHANGING OF METHODS TREATMENT OF VARROA JACOBSONI OUDEMANS IN THE PERIOD 1991-1996 YEARS

Andrzej Pidek

Summary

In the years 1991-1996 r. methods of treatment of bee colonies agains Varroa jacobsoni was investigated on area of Poland. In 1991 year 31 % of apiaries used Apiwarol AS, as medicine, 38 % apiaries used Klartan in the form home made wooden strips and Mitac in form of steam. In the

strona 176

period of investigation the percent of apiaries which used Mitac and Klartan increeased to 76 %. Methods of treatment become more simple. Percent of apiaries which used one medicine in the season decreased from 49 % to 11 %. The number of apiaries which used a one time medicine against Varroa jacobsoni increased from 50 % to 77 %. Method of treatment Varroa jacobsoni in professional apiaries is more simple than in small apiaries

Keywords: Varroa jacobsoni, treatment of bees, medicines, economics.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 169: „podaje się się do ula” → podaje się do ula
  • s. 169: „perytroidy” → pyretroidy
  • s. 170: „bromfenwintosu” → bromfenwinfosu
  • s. 173: „jedoznacznie” → jednoznacznie
  • s. 173: „71, 2%” → 71,2%
  • s. 173–174, ryc. 2 i rys. 3, oś X: „< 50″ → > 50
  • s. 175, literatura: „pszczczół” → pszczół
  • s. 175, literatura: „Bekamptung” → Bekämpfung
  • s. 175, literatura: „Varrootose” → Varroatose
  • s. 175, literatura: „Nachtrichten” → Nachrichten
  • s. 175, literatura: „Pulawy” → Puławy
  • s. 175, streszczenie: „agains” → against
  • s. 176, streszczenie: „increeased” → increased

Podobne wpisy