PRÓBA KOMPLEKSOWEJ OCENY PRZYDATNOŚCI KRZYŻOWNICZEJ CZTERECH RAS PSZCZÓŁ
tekst: Michał Gromisz, Wojciech Skowronek
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXVI, 1982 — Michał Gromisz, Wojciech Skowronek
strona 15PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XXVI 1982
Michał Gromisz i Wojciech Skowronek
Oddział Pszczelnictwa ISK Puławy
WPROWADZENIE
W produkcji pszczelarskiej opieramy się głównie na pszczołach mieszańcach. Mieszańce występowały w pasiekach od dawna, ale przede wszystkim jako niezamierzony produkt uboczny utrzymywania obok siebie pszczół różnych ras, do czego pszczelarze środkowej Europy byli bardzo podatni. Dopiero w latach sześćdziesiątych podjęto u nas krzyżowanie międzyrasowe pszczół w planowy sposób. Brane są pod uwagę trzy rasy: środkowoeuropejska, kraińska i kaukaska.
W praktyce mieszańce międzyrasowe dawały w ogólnym rachunku zdecydowanie wyższe zbiory miodu, niż nasze pszczoły rodzime środkowoeuropejskie, ale wyniki były dość różne. Związane to było z doborem ras do krzyżowania i regionami kraju (Bornus i inni 1974, Sowa 1979, Zmarlicki 1972, 1975, Zmarlicki i inni 1977, Zmarlicki i Marcinkowski 1979). Na podstawie zespołowych badań opracowano mapę przydatności poszczególnych mieszańców (Bornus i inni 1974). Pierwszoplanową rolę odgrywały tutaj pożytki, ich rodzaj, poziom i struktura sezonowa. Zależało tu również wiele od wzajemnego dopasowania typów pszczół wziętych do krzyżowania. Wyraźnie to się zaznaczyło przy krzyżowaniu linii hodowlanych w obrębie rasy i między rasami pszczoły środkowoeuropejskiej i kraińskiej (Gromisz i inni 1978). Poszczególne linie charakteryzowały się więc różną zdolnością krzyżowniczą. Poza tym w doświadczeniu zespołowym uzyskano wyniki produkcyjne, które zależały od typu kojarzenia, A (matka) x B (trutnie) czy B (matka) x A (trutnie), oraz od lokalizacji doświadczenia, czy w środowisku przyrodniczym rodzimym, czy obcym dla danej linii.
W rodzinach mieszańców typu rasa A x rasa B (lub rasa B x rasa A) czystorasowa jest matka, natomiast robotnice są mieszańcami międzyrasowymi. Ponadto zachodzi jakaś interakcja między genotypem matek
strona 16a genotypem robotnic-mieszańców. Nie jest to bez wpływu na zachowanie się rodzin typu A x B i B x A pod względem użytkowości. W podstawowych cechach morfologicznych robotnic, różnic między nimi nie stwierdzono (Gromisz i inni 1974, Gromisz 1979). W każdym bądź razie występowanie przydatności krzyżowniczej uwidacznia się dzięki heterozygotyczności robotnic, które stanowią podstawowy składnik produkcyjny rodziny pszczelej. Można przypuszczać, że jeżeli ta heterozygotyczność genotypów poszczególnych robotnic będzie zróżnicowana na przykład w rodzaju A x B, A x C, A x D, cechy tej rodziny wyrażą średnią zdolność krzyżowniczą rasy A w stosunku do rasy B, C i D. Tego typu rodziny Woyke (1974) nazywał mieszańcami wielorakimi.
W porównawczej ocenie cech użytkowych i biologicznych rodzin pszczelich, jak miodność, zdolność rozwoju, nierojność, doświadczalnicy poza nielicznymi wyjątkami traktują każdą cechę odrębnie, nie podejmując ujęcia kompleksowego, jak to się stosuje w selekcji wskaźnikowej pszczół. Ocena kompleksowa w takich przypadkach wydaje się bardzo pożądana, gdyż nawiązuje bezpośrednio do kryteriów selekcji. Do niedawna ocena wartości użytkowej matek pszczelich opierała się w Polsce na wzorach podanych przez Bornusa (1964). Obecnie obowiązuje inna instrukcja oceny, opracowana na podstawie propozycji Gromisza (1978).
Nasi krajowi hodowcy selekcjonują 11 linii pszczół. Poza tym importujemy matki pszczele z różnych źródeł, w celach reprodukcji i krzyżowania. Próbę oceny zdolności krzyżowniczej niektórych linii krajowych podjęto w latach 1973—1975 (Gromisz i inni 1978) i badania tego rodzaju spotkały się z uznaniem u praktyków. Są one potrzebne, ale kontynuowanie ich w stosunku do każdej selekcjonowanej linii pszczół i na terenie poszczególnych regionów kraju, wymaga zaangażowania dużej liczby pasiek, rojów pszczelich i licznego personelu naukowo-technicznego, a także czasu. Przedsięwzięcie to przekracza nasze krajowe możliwości. Należałoby zatem dążyć do uproszczeń w sposobie oceny przydatności krzyżowniczej.
W prezentowanej pracy pragniemy przedstawić prostą i tanią metodę wstępnej oceny średniej zdolności krzyżowniczej rasy czy linii pszczół. Sposób ten opieramy na mieszańcach wielorakich i kompleksowej ocenie wartości użytkowej matek. W przykładowym doborze komponentów do krzyżowania poza pszczołami ras u nas rozpowszechnionych, uzględniliśmy także pszczoły włoskie. W doświadczeniach Instytutu mieszańce pszczoły tej rasy w przeciętnych warunkach pożytkowych wypadały zupełnie dobrze (Gromisz 1965).
strona 17MATERIAŁ I METODA
W celu zilustrowania sposobu oceny zgromadzono w latach 1977—1978 doświadczalny materiał liczbowy. W pierwszym roku przygotowano matki pszczele. Były to cztery grupy matek sióstr następujących ras: środkowoeuropejskiej Apis mellifica mellifica (mel), kraińskiej A.m. carnica (car), kaukaskiej A.m. caucasica (cau) i właskiej A.m.ligustica (lig). Wszystkie te matki unasieniono sztucznie dawką 8 mm3 nasienia pobranego od trutni wszystkich czterech ras w równych ilościach (po 2 mm3). Kolejność pobierania nasienia do strzykawki aparatu ustalono losowo.
Matki przetrzymywano w ulikach weselnych typu Zandera. Po rozpoczęciu czerwienia poddano je do rodzin w ulach wielkopolskich. Wskutek niepowodzeń w unasienianiu i poddawaniu matek oraz strat zimowych nie osiągnięto planowanej liczby rodzin doświadczalnych (po 7 matek w grupie). Wiosną 1978 roku grupy matek cau i car liczyły po 6 rodzin, grupa lig — 5, a mel tylko 3 rodziny. Wszystkie te rodziny traktowano jak normalne rodziny produkcyjne. Pasiekę wywożono trzykrotnie na pożytki w okolicy Puław: 17 V na rzepak, 8 VI na uprawy zielarskie i w pierwszych dniach lipca na grykę i koniczynę czerwoną.
Przeprowadzono trzykrotnie pomiary czerwiu: 5 V, 29 V, i 3 VII według metodyki przyjętej w tego rodzaju badaniach przez Oddział Pszczelnictwa ISK (Bornus i inni 1974). W pomiarach uwzględniano czerw kryty i czerw otwarty. Na podstawie wyników pomiaru czerwiu obliczano dzienne czerwienie matek i liczbę larw otwartych oraz liczbę pszczół w wieku 3—12 dni określając je jako karmicielki. Ocenę intensywności rozwoju rodzin oparto na sumie danych z dwóch pierwszych pomiarów.
W czasie przeglądów rodzin zwracano uwagę na oznaki nastroju rojowego. Miód odwirowany ważono od każdej rodziny oddzielnie przyjmując, że jest to ich wydajność miodowa.
Po zakończeniu sezonu pasiecznego 1978 przeprowadzono ocenę wartości użytkowej rodzin w zakresie trzech cech: zdolności rozwoju (czerwienie), nierojności i miodności. Zastosowano metodę punktacyjną zaproponowaną przez Gromisza (1978b), odpowiednio adaptując ją do warunków doświadczenia. Przyjęto przede wszystkim dla matek wszystkich ras jednakową skalę punktową, co nie jest praktykowane w pracy selekcyjnej, oraz zrezygnowano z punktowania stopnia łagodności pszczół (tej cechy nie oznaczano w doświadczeniu). W tej sytuacji maksymalny wynik oceny dla rodziny wynosił nie 100 ale 85 punktów, z tego przypadało na zdolność rozwoju 20 punktów i miodność 50 punktów, reszta — 15 punktów — nierojność. Nieco inaczej oznaczano także cechę nierojności, niż pierwotnie podaje we wzorcowych opracowaniach Gromisz (1978b). Liczbę punktów dla każdej cechy (i) danego roju według wzoru tego samego autora oblicza się następująco:
strona 18i = (x — a) p/(b — a)
x — wartość cechy tej rodziny (w stopniach lub mianowana),
a — najmniejsza uzyskana wartość cechy dla rodziny w populacji badanej,
b — największa uzyskana wartość cechy dla rodziny w populacji badanej,
p — maksymalna liczba punktów, jaka jest przeznaczona dla cechy.
W każdej rodzinie pobrano próbki pszczół do badań morfologicznych. Badania przeprowadzano według metodyki stosowanej w Oddziele pszczelnictwa ISK (Bornus, Demianowicz, Gromisz 1966). Oznaczano długość języczka i obliczano dla poszczególnych rojów poziom tej cechy oraz standardowe odchylenie, jako miarę zmienności. Do porównania wykorzystano także materiały liczbowe z prac Gromisza (1978) oraz Gromisza i innych (1974).
WYNIKI I DYSKUSJA
STAN RODZIN PO ZIMOWLI
Rodziny doświadczalne jesienią 1977 roku zazimowane były na 4—8 plastrach w ulach wielkopolskich, przy czym na 4 i 5 plastrach pozostawiono tylko niektóre rodziny, a ponad połowa obsiadywała 8 plastrów. Można więc uznać, że rodziny były średniej siły, jak na ten system ramki.
Z 24 zazimowanych rodzin podczas zimy i na przedwiośniu wypadły 4 rodziny, bądź to na skutek zginięcia matki, bądź osypania się pszczół. Ubyły w ten sposób 2 matki rasy środkowoeuropejskiej i po jednej matce rasy włoskiej i kaukaskiej.
W czasie przeglądu wiosennego 30 marca zaszła konieczność niewielkiego zmniejszenia gniazda, średnio o 0,4 plastra. Średnia wielkość gniazda pozostawionych na zimę i po pierwszym przeglądzie wiosennym w poszczególnych grupach przedstawiała się następująco (liczba plastrów):
| jesień | wiosna | różnica | |
|---|---|---|---|
| mel | 7,3 | 6,0 | —18% |
| cau | 6,8 | 6,3 | —7% |
| car | 6,0 | 5,8 | —3% |
| lig | 7,6 | 7,0 | —8% |
We wszystkich rodzinach z wyjątkiem rodzin z matkami rasy środkowoeuropejskiej, ubytek ich siły był zbliżony i niezbyt wielki (poniżej 10%). U rodzin osłabionych (mel) zachodziła potrzeba zmniejszenia gniazd przeciętnie aż o blisko 20%.
strona 19ROZWÓJ RODZIN
Po łagodnej zimie 1977/1978 roku nastąpiła dość chłodna wiosna. Średnia temperatura kwietnia była w środkowo-wschodniej Polsce niższa od wieloletniej o 2°C. Chłody przeciągnęły się na pierwszą połowę maja. Korzystne warunki atmosferyczne i pożytkowe dla pszczół wystąpiły dopiero w drugiej połowie maja, pod koniec kwietnia sadów i na początku kwietnia rzepaków. Mimo niesprzyjającej pogody wiosenny rozwój rodzin pszczelich przebiegał bez specjalnych zakłóceń. Już w pierwszych dniach maja zaszła potrzeba poszerzania gniazd. Najwięcej plastrów dodano rodzinom z matkami kraińskimi, średnio po 2 plastry, nieco mniej rodzinom z matkami krajowymi (A. m. mellifica), a najmniej z matkami kaukaskimi i włoskimi. Półnadstawki otrzymywały rodziny przed wywiezieniem na rzepak (17 V) i w pierwszych dniach postoju na nowym miejscu. Największą przeciętną siłę osiągnęły wówczas rodziny z matkami włoskimi, cztery z pięciu otrzymały nadstawki. W grupie z matkami rasy kraińskiej i kaukaskiej połowa rodzin kwalifikowała się do otrzymania nadstawek, a w grupie matek środkowoeuropejskich — dwie na trzy rodziny.
Tabela 1 Średnia liczba jaj składanych dziennie przez matkę Average daily egg laying
| Rasa Matka Race of queen | Okresy Periods: 15.IV.—5.V. | Okresy Periods: 8.V.—29.V. | Okresy Periods: 13.VI.—3.VII. |
|---|---|---|---|
| Środkowoeuropejska Centraleuropean | 546 | 1095 | 1365 |
| Kaukaska Caucasian | 678 | 1042 | 1135 |
| Kraińska Carniolan | 652 | 914 | 1067 |
| Włoska Italian | 620 | 1114 | 1383 |
| Średnio Average | 624 | 1041 | 1237 |
Wczesną wiosną przybywało w ulach codziennie czerwiu średnio nieco ponad 600 komórek (tab. 1). W tym okresie matki rasy środkowoeuropejskiej składały wyraźnie mniej jaj, niż matki pozostałych ras, pomiędzy którymi nie było zbyt wielkich różnic. W okresie maja ilość wychowywanego czerwiu wzrastała prawie dwukrotnie, dzienna wydajność matek na początku oscylowała około 650 sztuk a pod koniec przekraczała 1000 jaj. Słabszym przyrostem ilości czerwiu w tym okresie odbijały od reszty rodziny z matkami kraińskimi. Zadecydowało o tym prawdopodobnie przygotowywanie się do rójki w części rodzin tej grupy.
strona 20
Ryc. 1 Średnia liczba jaj składanych dziennie przez matki różnych ras w rodzinach mieszańców wielorakich Rasa matki: mel — środkowoeuropejska cau — kaukaska car — kraińska lig — włoska Average daily egg laying of queens in hybrids colonies Race of queen mel — Centraleuropean cau — Caucasian car — Carniolan lig — Italian
W drugiej połowie czerwca, w okresie szczytowego rozwoju rodzin, poziom czerwienia w porównywanych grupach ulegał wyraźnemu zróżnicowaniu. Najwięcej czerwiu stwierdzono wówczas w rodzinach z matkami rasy środkowoeuropejskiej i włoskiej, znacznie mniej wychowywały go rodziny z matkami kaukaskimi, a najmniej — z kraińskimi.
W przekroju całego sezonu pasiecznego najlepszym rozwojem charakteryzowały się rodziny z matkami włoskimi, jeżeli za kryterium oceny przyjąć liczbę składanych jaj (ryc. 1). Dalszą kolejną lokatę zajmowały matki środkowoeuropejskie. W okresie wczesnowiosennym składały one jednak mniej jajeczek, niż matki wszystkich pozostałych ras, ale około połowy maja różnic już nie było. Jest to termin, kiedy we wszystkich rodzinach bez względu na rasę matek czerwienie ich osiągnęło podobny poziom. Potem w drugiej połowie maja następowało pewne zahamowanie czerwienia, bardzo wyraźne u matek rasy kaukaskiej i kraińskiej. Matki tych ras do końca lipca nie osiągnęły już poziomu czerwienia matek włoskich i środkowoeuropejskich. Możliwe, że w stosunku do mieszańców kraińskich zaważyła tutaj silnie wyrażona chęć rojenia się, ale świadczy to o pewnej dojrzałości biologicznej rodzin tej
strona 21grupy. W sumie jednak wiosenny rozwój wszystkich rodzin można uznać za przeciętny, gdy porównamy z wynikami innych badań na podobny temat (Bornus i inni 1974).
ROJNOŚĆ
Najbardziej rojne okazały się rodziny z matkami kraińskimi. W ostatnich dniach maja i na początku czerwca wyroiła się połowa rodzin tej grupy. Spośród rodzin pozostałych grup, otrzymano tylko jeden rój z matką rasy środkowoeuropejskiej. Obecność mateczników stwierdzono także w 5 innych rodzinach: u dwu matek cau i lig oraz u jednej matki car. Nie mamy jednak całkowitej pewności, czy w każdym przypadku chodziło tu o mateczniki rojowe. W najsłabszych rodzinach z grupy matek kaukaskich i włoskich wyglądało to raczej na przygotowanie do cichej wymiany. Mateczniki te zostały jednak przez pszczoły zniszczone.
Największa skłonność do rojenia się rodzin z matkami kraińskimi i nieco mniejsza ze środkowoeuropejskimi zgodna jest z panującą opinią na temat tych ras. Zastanawia tylko fakt, że o pojawieniu się tej cechy zadecydowały przede wszystkim właściwości rasowe matki. W rodzinach było bowiem jedynie 25% robotnic czystorasowych, znaczna zaś większość pochodziła ze skrzyżowania z trutniami kilku ras. Wyniki te są w zupełności zgodne z wynikami doświadczeń, gdzie wchodziło w grę krzyżowanie dwóch ras (Bornus i inni 1974). Pęd do rójki naszych rodzin doświadczalnych musiał być rzeczywiście silny, jeżeli zważyć, że troje wychodziły w czasie lub bezpośrednio po zakończeniu dość intensywnego pożytku z rzepaku.
Rojność pszczół w przyjętym przez naszych hodowców systemie oceny materiału selekcjonowanego jest oceniana na podstawie oznak pojawiającego się nastroju rojowego. Ten zalecany sposób, z natury rzeczy dość subiektywny, wykorzystaliśmy w naszej ocenie tylko częściowo. Próbowaliśmy natomiast zastosować pewne wskaźniki, które mogą być pomocne do charakteryzowania podatności na rojenie się. Nawiązując do analiz przeprowadzonych przez Muszyńską (1979), brano tutaj pod uwagę stosunek ilościowy pszczół karmicielek do otwartego czerwiu oraz procent powierzchni zajętej przez czerw na plastrach gniazdowych. Obliczenia odniesiono do sytuacji w ulu, jaka panowała w okresie zakładania mateczników. Rozróżniono trzy kategorie stosownie do ich zachowania się: 1) te, które się wyroiły, 2) zakładały mateczniki ale się nie wyroiły i 3) nie zdradzały chęci do rojenia się (pozostałe). Uzyskano następujące wynika (a — powierzchnia czerwiu, b — liczba karmicielek na 1 larwę):
| a | b | |
|---|---|---|
| rodziny wyrojone | 34,6% | 1,19 |
| mateczniki, nie wyroiły się | 34,2% | 0,95 |
| pozostałe | 35,7% | 1,00 |
Z powyższego zestawienia wynika, że liczba pszczół karmicielek przypadających na 1 larwę w jakimś stopniu charakteryzuje stan nastroju rojowego. W każdym bądź razie charakteryzuje wyraźniej, niż udział powierzchni zajętej w gnieździe przez czerw. Możemy więc przyjąć, że im więcej jest karmicielek w stosunku do liczby larw, tym zwiększa się prawdopodobieństwo wystąpienia rójki. Jeżeli zatem przy wysokim tym wskaźniku nie dochodzi do rojenia się, wskazuje to na dobrze rozwiniętą cechę nierojności tych rodzin. Wprawdzie w rodzinach, które założyły mateczniki, lecz do rojenia się nie doszło, wskaźnik ten nie uzasadnia zjawiska, ale tę kwestię trzeba traktować inaczej, gdyż mamy uzasadnione wątpliwości, czy rzeczywiście były to mateczniki rojowe.
Ocenę punktową rojności a raczej nierojności przeprowadzono w sposób następujący. Wszystkie cztery rodziny wyrojone otrzymały po 0 punktów. Pięć rodzin, które założyły mateczniki, ale nie wyroiły się otrzymały po 1 do 5 punktów, w zależności od stosunku ilościowego karmicielek do larw, to znaczy im wartość wskaźnika była wyższa, tym wzrastała ocena punktowa. Pozostałe rodziny uszeregowano w podobny sposób zgodnie z narastaniem wartości tego wskaźnika, przydzielając im od 6 do 15 punktów. Każda z rodzin doświadczalnych uzyskała więc lokatę charakteryzującą nasilenie cech nierojności. Nie będziemy upierać się, czy ten sposób wyrażania tej cechy jest dostatecznie uzasadniony, gdyż nie o to tutaj chodzi. Pragniemy przede wszystkim uzyskać materiał do kompleksowej oceny wartości użytkowej rodzin pszczelich.
ZBIORY MIODU
Rok 1978 był dla pszczelarzy środkowo-wschodniej części kraju, gdzie zlokalizowano doświadczenie, niezbyt pomyślny. Średni zbiór miodu w województwie lubelskim szacuje się zaledwie na 3,2 kg z pnia (Kochańska 1979). W naszym doświadczeniu znaczniejsze zbiory miodu uzyskano jedynie z rzepaku ozimego. Pasieka wywożona była również na pożytek gryczany i koniczynę czerwoną, ale niewiele uzyskano miodu z tych upraw, zaledwie 15% rocznego zbioru.
Całoroczny zbiór miodu z poszczególnych rodzin wahał się od 0 do 12 kg, średnia wynosiła 4,8 kg. Średnie w poszczególnych grupach matek przedstawiały się następująco:
| mel | 3,2 kg |
| cau | 5,4 kg |
| car | 4,4 kg |
| lig | 5,6 kg |
Widzimy, że pod względem wydajności miodowej wybijały się rodziny z matkami włoskimi i kaukaskimi. W roku następnym, 1979, którego w ocenie nie brano pod uwagę, między innymi ze względu na zdekompletowanie
strona 23materiału doświadczalnego, uzyskano dla tych grup matek odpowiednio 5,2 kg i 4,0 kg miodu z pnia. Proporcja utrzymywała się zatem podobna jak w roku poprzednim.
KOMPLEKSOWA OCENA PUNKTACYJNA
Po odpowiedniej adaptacji wzorcowej metody punktacyjnej opracowanej przez Gromisza (1978b), dokonano oceny każdej rodziny doświadczalnej w zakresie trzech cech: zdolność rozwoju, nierojności i miodności (tab. 2). Możemy analizować oddzielnie każdą cechę, ale nas interesuje przede wszystkim zbiorcza ocena, bo na niej opieramy ostateczną charakterystykę przydatności użytkowej pszczół.
Tabela 2 Ocena rodzin Estimation of tested colonies
| Rodzina Colony: rasa matki queen race | Rodzina Colony: nr | Liczba punktów Number of points: zdolność rozwoju development ability | Liczba punktów Number of points: nierojność swarming tendence | Liczba punktów Number of points: wydajność miodowa productivity | Liczba punktów Number of points: suma sum |
|---|---|---|---|---|---|
| mel | 107 | 4 | 7 | 0 | 11 |
| 138 | 11 | 12 | 0 | 23 | |
| 140 | 15 | 0 | 40 | 55 | |
| X̄ | 10,0 | 6,0 | 13,0 | 29,7 | |
| cau | 106 | 19 | 10 | 43 | 72 |
| 122 | 14 | 2 | 35 | 51 | |
| 132 | 10 | 8 | 6 | 24 | |
| 110 | 3 | 3 | 19 | 25 | |
| 136 | 8 | 13 | 20 | 41 | |
| 135 | 8 | 15 | 12 | 35 | |
| X̄ | 10,3 | 8,5 | 22,5 | 41,3 | |
| car | 116 | 12 | 0 | 26 | 38 |
| 123 | 6 | 1 | 15 | 22 | |
| 108 | 0 | 6 | 5 | 11 | |
| 124 | 10 | 0 | 14 | 24 | |
| 131 | 15 | 0 | 50 | 65 | |
| 137 | 8 | 14 | 0 | 22 | |
| X̄ | 8,5 | 3,5 | 18,0 | 30,3 | |
| lig | 114 | 3 | 5 | 5 | 13 |
| 129 | 14 | 11 | 19 | 44 | |
| 126 | 20 | 4 | 12 | 36 | |
| 130 | 6 | 4 | 31 | 51 | |
| 142 | 17 | 9 | 38 | 64 | |
| X̄ | 12,0 | 6,5 | 23,0 | 41,6 |
Najwyższą średnią ocenę punktacyjną uzyskały rodziny z matkami włoskimi i prawie taką samą — rodziny z matkami kaukaskimi. Od nich dwie pozostałe grupy rasowe matek wyraźnie odstępowały na niekorzyść. Wniosek jest tu oczywisty jakiej rasy matki są najlepsze i godne polecenia do krzyżowania. Ale zasób informacji i korzyści praktycznych nie wyczerpuje się na tym.
Po pierwsze wyniki doświadczenia są dobrym sprawdzianem przydatności naszej metody oceny wartości użytkowej rodzin pszczelich, gdyż można ją łatwo adaptować do różnych okoliczności i na różne okazje. Ten sposób oceny wartości użytkowej wdrażany do hodowli pszczół i jednakowo przydatny w systemie selekcji indywidualnej, jak i rodzinowej, może znaleźć także zastosowanie w doświadczalnictwie, które w jakimś stopniu uzupełnia prace hodowlane.
Po wtóre nasze doświadczenie ilustruje uproszczony sposób wstępnej oceny zdolności krzyżowniczej różnych grup pszczół bez angażowania do tego celu dużej liczby rodzin pszczelich, co jest takie trudne w naszych warunkach, a przy konwencjonalnej metodzie niezbędne. Do charakterystyki pod tym względem czterech ras pszczół wystarczyły tylko 24 roje, dzięki odpowiedniemu doborowi trutni różnych ras do unasieniania matek. Tymczasem przy krzyżowaniu konwencjonalnym typu rasa A x rasa B w celu podobnej charakterystyki matek tych ras potrzebne byłyby 72 rodziny, biorąc te same proporcje ilościowe co w naszym doświadczeniu. W takich warunkach przeciętna pasieka raczej będzie zmuszona rozłożyć swój program oceny na kilka sezonów pszczelarskich, wprowadzając kolejno coraz inną rasę. Sądzimy, że nawet przy zachowaniu tego tradycyjnego systemu oceny, bardzo ułatwi pracę hierarchiczne uporządkowanie ras według proponowanej przez nas metody.
Zdolność krzyżowniczą tu określaną należy traktować jako średnią w stosunku do czterech ras pszczół. Jeżeli przyjmiemy, że jest podobne oddziaływanie trutni jak i matek na cechy potomstwa, to wypadnie nam, że najbardziej pasują do siebie pszczoły włoskie i kaukaskie. Krzyżowanie ich przypuszczalnie może dać lepsze wyniki produkcyjne, niż połączenia z innymi rasami. Na pewno jednak w warunkach gdzie występują równolegle trutnie środkowoeuropejskie, kaukaskie, włoskie i kraińskie, wprowadzenie do reprodukcji matek rasy włoskiej i kaukaskiej gwarantuje podniesienie produkcji w większym stopniu, niż przy reprodukcji matek pozostałych ras. A to się liczy w naszym środowisku, gdzie znaczna część matek unasieniana jest bezpośrednio na terenie pasiek użytkowych. Jednakże proszę tego nie przyjmować jako zachęty do starania się o matki rasy włoskiej czy kaukaskiej, bo na tym miejscu ograniczamy się jedynie do zilustrowania sposobu oceny wartości użytkowości, nie interpretując genetycznych wartości matek.
Sens praktyczny takich doświadczeń jak nasze, jest niezaprzeczalny. Trzeba jednak pamiętać, że uwarunkowanie genetyczne użytkowości rodziny mieszańca są dość skomplikowane. W grę tu wchodzą poza „dopasowaniem”
strona 25form wyjściowych, także właściwości rasowe matki oraz interakcja między genotypem matki a genotypami robotnic mieszańców.
Zdajemy sobie sprawę, że stosowany tutaj wzór do obliczania punktów dla rojów nie może w pełni zadowolić biologów i zootechników. Traktujemy go jako formę przejściową, w ciągłym doskonaleniu sposobów oceny, odpowiadającą obecnemu zaawansowaniu masowej pszczelarskiej pracy hodowlanej w naszym kraju.
MORFOLOGICZNA ZMIENNOŚĆ OSOBNICZA
W naszym doświadczeniu matki czysto rasowe zostały unasienione przez trutnie różnych ras. Skład genetyczny pszczół robotnic, córek tych matek, powinien być różnorodny i odpowiednio odzwierciedlać się w zmienności fenotypowej. Potwierdzenia tego szukaliśmy analizując długość języczka pszczół, jako cechy dobrze różnicującej poszczególne rasy.
Poprzestaliśmy jedynie na charakteryzowaniu zmienności osobniczej w obrębie rojów, nie biorąc pod uwagę poziomu cechy. Jako miarę zmienności przyjęliśmy standardowe odchylenie, a jako odniesienie służyła charakterystyka pod tym względem rojów czystorasowych i mieszańców typu rasa A x rasa B (mieszańce F1), jaką zaczerpnięto z poprzednich prac przeprowadzonych w Oddziale Pszczelnictwa ISK. W przypadku odniesienia wartości standardowego odchylenia w zasadzie nie przekraczała 0,16 mm — na 44 badanych w tej grupie rojów tylko w pięciu była ona większa od 0,16 mm, w tym jednakże w 3 rojach kształtowała się poniżej 0,17 mm. Tymczasem nasze rodziny doświadczalne osiągały na ogół o wiele większe wartości standardowego odchylenia, niektóre przeszło S=0,20 mm. Jedynie u czterech z nich S było mniejsze od 0,16 mm. Jest to dowodem, że rzeczywiście zachodziło genotypowe zróżnicowanie pszczół-mieszańców w roju, stosownie do doboru trutni do unasieniania.
WNIOSKI
Sposób punktacyjny oceny wartości użytkowej matek, opracowany dla potrzeb selekcji, nadaje się również do kompleksowej charakterystyki rojów pszczół w doświadczeniach pasiecznych. Metodę tę można łatwo adaptować w zależności od potrzeb, sytuacji i warunków doświadczenia. Może ona znaleźć zastosowanie w pasiekach testowych, oceniających linie czy populacje produkcyjne pszczół.
Wprowadzenie do badań mieszańców wielorakich pozwoli na ogólną ocenę średniej zdolności krzyżowniczej ras czy linii pszczół w sposób uproszczony, szybki i tani. Na podstawie tej wstępnej oceny można wybierać
strona 26rasy pszczół lub linie, które nadają się do krzyżowania i opracować je dokładniej pod tym względem.
Wśród ras: włoskiej, kaukaskiej, kraińskiej i środkowoeuropejskiej, dwie pierwsze charakteryzowały się większą średnią zdolnością krzyżowniczą. Można w pierwszym rzędzie brać je pod uwagę w tworzeniu mieszańców użytkowych w trzech zakresach działania:
- badawczym — w celu lepszego określenia i poznania ich przydatności do krzyżowania, zwłaszcza w różnych środowiskach przyrodniczo-rolniczych.
- badawczo-produkcyjnym — w celu produkcyjnego sprawdzenia przed masowym wprowadzeniem do praktyki matek typu lig x cau lub cau x lig unasienianych w warunkach pełnej kontroli doboru rodziców do kojarzenia.
- wdrożeniowym — w warunkach naturalnego unasieniania matek na pasieczysku lub na trutowisku o ograniczonej izolacji przestrzennej, gdzie zalatują trutnie różnych ras.
LITERATURA
Bornus L. (1964) — Jednolity system hodowli zarodowej pszczół. Warszawa. PZP i CSO.
Bornus L. i inni (1974) — Przydatność użytkowa mieszańców międzyrasowych pszczoły miodnej w warunkach przyrodniczych Polski. Pszczeln. Zesz. Nauk., 18 : 1—51.
Bornus L., Demianowicz A., Gromisz M. (1966) — Morfometryczne badania krajowej pszczoły miodnej Apis mellifica L. Pszczeln. Zesz. Nauk., 10(1—4) : 1—72.
Gromisz M. (1965) — Wstępna ocena wartości użytkowej pszczół mieszańców międzyrasowych w warunkach pożytkowych Dąbrowic k/Skierniewic. Pszczeln. Zesz. Nauk., 9(1—2) : 35—48.
Gromisz M. (1978a) — Wpływ pszczoły kaukaskiej na kształtowanie się cech pogłowia miejscowego. Pszczeln. Zesz. Nauk., 22 : 95—107.
Gromisz M. (1978b) — Mteoda określania czystości rasowej pszczół oraz metoda oceny wartości użytkowej i hodowlanej populacji selekcjonowanej. Prace Instytutu Sadownictwa, seria F Materiały szkoleniowe, nr 13, Instrukcje wdrożeniowe, Skierniewice.
Gromisz M. (1979) — Międzyrasowe mieszańce obukierunkowe. Pszczelarstwo, 30(1) : 3—5.
Gromisz M. i inni (1974) — Ocena morfologiczna mieszańców międzyrasowych pszczoły miodnej. Pszczeln. Zesz. Nauk., 18 : 77—90.
Gromisz M. i inni (1978) — Produkcyjność mieszańców międzyliniowych pszczoły miodnej w różnych regionach Polski. Pszczeln. Zesz. Nauk., 22 : 3—19.
Kochańska Z. (1979) — Charakterystyka sezon upszczelarskiego 1978. Pszczelarstwo, 30(6) : 4—5.
Muszyńska J. (1979) — Próba określenia składu rodziny pszczelej wchodzącej w nastrój rojowy i wydającej rój. Pszczeln. Zesz. Nauk., 23 : 209—226.
Sowa S. (1979) — Wartość użytkowa mieszańców (F1) pszczół gruzińskich z miejscowymi oraz pszczół karpackich w warunkach klimatyczno-pożytkowych okolic Iłży. Pszczeln. Zesz. Nauk., 23 : 53—58.
strona 27Woyke J. (1974) — Hodowla pszczół, rozdział: Praca hodowlana. Warszawa, PWRiL.
Zmarlicki C. (1972) — Wartość użytkowa mieszańców pszczoły kaukaskiej z pszczołą miejscową. Pszczeln. Zesz. Nauk., 16 : 43—51.
Zmarlicki C. (1975) — Wartość użytkowa mieszańców pszczoły kraińskiej z pszczołą kaukaską. Pszczeln. Zesz. Nauk., 19 : 121—130.
Zmarlicki C. i inni (1977) — Wartość użytkowa pszczół niektórych ras czystych i mieszańców w rejonie spadziowym. Pszczeln. Zesz. Nauk., 21 : 113—128.
Zmarlicki C. i Marcinkowski J. (1979) — Wartość użytkowa niektórych czystych ras pszczół i ich mieszańców w warunkach pożytkowych Puław i Gór Świętokrzyskich. Pszczeln. Zesz. Nauk., 23 : 59—65.
ПОПЫТКА КОМПЛЕКСНОЙ ОЦЕНКИ ПО СПОСОБНОСТИ К СКРЕЩИВАНИЮ ЧЕТЫРЕХ ПОРОД ПЧЕЛ
М. Громиш и В. Скворонек
Резюме
Разработано новый метод, на основании которого можно легко провести вступительную селекцию линий или пород по их способности к скрещиванию. Этот метод заключается в скрещивании матки данной линии (породы) с трутнями остальных оцениваемых линий. Оценка полученных гибридов способствует намечению линий, пригодных к потрибительному скрещиванию. Таким образом сравнивно четыре породы пчел: среднеевропейскую (mel), краинскую (car), итальянскую (lig) и кавказскую (cau). Как критерий оценки приняли селекционный индекс (I), вычисленный на основании обозначения следующих свойств: медодобывание (максимально 50 p), способность к развитию (20 p) и способность к роению (15 p) по образцу:
i = (x — a) p/(b — a)
x — стоимость свойства данной породы
a — самая маленькая и b самая большая стоимость свойства в оцениваемой группе
p — максимальное число пунктов, которое предназначено для свойства.
Селекционный индекс данной семьи (матки) состоит I = Σi.
Для сравниваемых породистых групп получено следующие средние стоимости селекционного индекса: lig — 41,6, cau — 41,3, car — 30,3 и mel — 29,7. Две первые породы из четырех исследованных отличались самой большой средней способностью к скрещиванию.
RAPID METHOD FOR ESTIMATING OF COMBINING ABILITY OF FOUR RACES OF HONEY BEES
M. Gromisz, W. Skowronek
Summary
A new method was developed for preliminary selection of lines or races of bees with regard to their combining ability. This method proved to be easy and rapid. It involves crossing queens of one line (race) with a mixture of drones of the other tested lines.
strona 28There were tested in this way four races of honeybees: Centraleuropean (mel), Carniolan (car), Italian (lig) and Caucasian (cau). As a criterion for the estimation it was taken a selecting index (I), which was calculated on basis of following features: honey productivity (max. 50 points), developing ability (20 p) and swarming tendence (15 p) according to the formula:
i = (x — a) p/(b — a)
x — value of the feature in a colony,
a — maximum and b — minimum value of the feature in the whole group,
p — maximum number of points destined for the feature.
Selecting index for a colony is equal I=i
There were obtained the following mean values of the selecting index for the tested races: lig — 41.6, cau — 41.3, car — 30.3 and mel — 29.7. The first two of the four tested races show the highest mean combining ability.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 16: „uzględniliśmy” → uwzględniliśmy
- s. 17: „właskiej” → włoskiej
- s. 19: „pod koniec kwietnia sadów” → pod koniec kwitnienia sadów
- s. 19: „na początku kwietnia rzepaków” → na początku kwitnienia rzepaków
- s. 21: „następujące wynika” → następujące wyniki
- s. 23: „cech: zdolność rozwoju” → cech: zdolności rozwoju
- s. 23, tab. 2: „swarming tendence” → swarming tendency
- s. 23, tab. 2, lig nr 130, miodność: „31″ → 41
- s. 26, piśmiennictwo: „Mteoda” → Metoda
- s. 26, piśmiennictwo: „sezon upszczelarskiego” → sezonu pszczelarskiego
- s. 27, streszczenie: „потрибительному” → потребительскому
- s. 28, streszczenie: „swarming tendence” → swarming tendency
