SPEKTROGRAFICZNE OZNACZANIE WYBRANYCH PIERWIASTKÓW W MIODACH RZEPAKOWYCH I WRZOSOWYCH POCHODZĄCYCH Z OKREŚLONYCH REJONÓW GLEBOWYCH WOJEWÓDZTWA WARSZAWSKIEGO
tekst: Ludomir Poszwiński
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XVI, 1972 — Ludomir Poszwiński
strona 173PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XVI LISTOPAD 1972
Ludomir Poszwiński
Katedra Chemii Ogólnej WSR w Lublinie
WSTĘP
Zagadnienie występowania pierwiastków chemicznych w miodach budzi w ostatnich latach szczególne zainteresowanie ze względu na wartości odżywcze (Lothrop 1939), jakimi wyróżniają się zawarte w miodach składniki mineralne. Zarówno piśmiennictwo krajowe, jak i zagraniczne od dawna zamieszcza liczne doniesienia na ten temat: König (1903), Schoette, Remy (1932), Lothrop (1936), Podgórska (1939), White (1950), Rusiecki (1950), Spöttel (1950, Pryce-Jones (1950), Feinberg (1951), Chistow, Silickaja (1952), Rudolf (1956), Curyło, Zalewski (1957), Monikowski (1961), Schormüller (1961), Anderson, Perold (1966), Chauvin (1968), Miśkiewicz, Krauze (1969).
Dotychczasowe badania nie obejmują jednak całokształtu problemu, a zwłaszcza zależności między występowaniem pierwiastków chemicznych w miodach odmianowych a glebą, na której rosły rośliny nektarodajne.
Metody kolorymetryczne wykorzystywane dotąd dla oznaczania mikroelementów w miodach nastręczały wiele trudności. Datujący się od lat 50-tych szybki rozwój analizy spektralnej umożliwił dokładniejsze oznaczenie występowania metali w miodach. Analiza spektralna góruje nad innymi metodami analitycznymi ze względu na prostotę postępowania, wysoki stopień dokładności a zatem powtarzalność otrzymywanych wyników. Metoda emisyjnej analizy spektrograficznej w badaniach nad występowaniem pierwiastków chemicznych w miodach nie była powszechnie stosowana, o czym świadczy brak publikacji na ten temat w do-
- — Praca doktorska Autora
stępnej literaturze krajowej. Spośród badaczy zagranicznych należy wymienić Gorbacha i Windhabera (1939), którzy przeprowadzili jakościową analizę spektralną miodów pszczelich, jednak bez uwzględnienia w niej odmian miodów i ilości zawartych pierwiastków. W celu określenia występujących pierwiastków oraz ilościowego oznaczenia wybranych mikroelementów (Fe, Cu, Mn, Mg) w miodach zastosowano analizę spektrograficzną.
MATERIAŁ I METODA
Przeznaczone do analizy próbki miodu zbierano w latach 1967 i 1968 z terenu województwa warszawskiego. Miody pobierano bezpośrednio z zasklepionych plastrów w okresie przekwitania rzepaku i wrzosu. Oba gatunki roślin rosły najczęściej w zwartych łanach o powierzchni od 5 do 15 ha.
Ogólnie zebrano 86 próbek miodu. Po dokonaniu analizy pyłkowej stwierdzono, że 58 próbek należało do miodów odmianowych. Wśród nich było 36 próbek (62,1%) miodów rzepakowych, natomiast 22 (37,9%) wrzosowych. Preparaty osadu miodów do analizy pyłkowej przygotowano metodą opisaną przez Maurizio, Louveaux (1963), a zmodyfikowaną nieco przez Louveaux, Vergeron (1964).
Ocenę odmianowości poszczególnych miodów oparto na podstawie procentowej zawartości pyłku Zander (1935), Maurizio (1939), zaś klasyfikację ilościową przeprowadzono wg. metody współczynników pyłkowych opracowanych przez Demianowicz (1955, 1957, 1961, 1964, 1966).
Badania spektrograficzne miodów wykonano metodą analizy roztworów na elektrodach grafitowych produkcji Elektro-Karbon Topolczany, w spektrografie kwarcowym o średniej dyspersji Q — 24, w którym źródło wzbudzenia stanowił łuk prądu zmiennego: 9 A, 220 V.
Próbki badanych miodów spopielano w tyglach platynowych w temperaturze do 450°C, przeciętnie od 15 do 20 godzin. Otrzymany popiół rozpuszczano w kwasie solnym spect. pure, rozcieńczonym wodą dejonizowaną w stosunku 1 : 1. Roztwór ten poddano wzbudzeniu jednocześnie z roztworami wzorców przygotowanych z pierwiastków i związków spektralnie czystych, produkcji Johnson Mattey London.
Widma badanych próbek i wzorców zarejestrowano na płytach fotograficznych — Blau Extra Hart „ORWO”. Identyfikację linii analitycznych dokonano w spektroprojektorze Sp — 2 przy pomocy atlasu widm Kalinina, Jawniela i innych (1959), posługując się tablicami linii spektralnych Zaidla, Prokofiewa i Rajskiego (1961).
Pierwiastki, które wykazywały w widmie tylko dwie linie analityczne,
strona 175traktowano jako śladowe Dingle (1950), Kemula (1960), inne natomiast, posiadające co najmniej 3 linie, uznano za stale występujące w miodach.
Do pomiarów fotometrycznych użyto następujących linii analitycznych: Fe — 3020.64 Å, CU — 3273.96 Å, Mn — 2801.06 Å, Mg — 2779.83 Å.
WYNIKI I WNIOSKI
Na podstawie wyników analizy pyłkowej, spośród wszystkich 86 zebranych próbek miodów 58 uznano za odmianowe. W 36 próbkach miodów rzepakowych ilość pyłku rzepaku sięgała od 50,2 do 94,1%. W 22 próbkach miodów wrzosowych zawartość pyłku wrzosu wynosiła od 43,0 do 79,6%. Ilościowa analiza pyłkowa odmianowych miodów rzepakowych wykazała zaprószenie od 1302 do 7120 ziarn pyłku rzepaku w 1 gramie miodu. Natomiast zaprószenie miodów wrzosowych wynosiło od 725 do 3420 ziarn pyłku w 1 gramie miodu.
Badania fizyko-chemiczne wykazały, że zawartość suchej masy w miodach rzepakowych wynosiła od 81,7 do 85,8%. W miodach wrzosowych wartości te były niższe i mieściły się w granicach od 79,4% do 84,0%.
Jak wykazały badania ilość popiołu, otrzymana po spaleniu w jednakowych warunkach miodów tej samej odmiany, jest różna. W miodach rzepakowych zawartość popiołu wynosiła od 0,063 do 0,114% suchej masy, zaś w miodach wrzosowych od 0,331 do 0,590%. Podobne wyniki oznaczeń Podgórskiej (1939), Curyły i Zalewskiego (1957), Miśkiewicz i Krauzego (1969) wskazują, że w miodach występuje duża rozpiętość w zawartości składników mineralnych.
Jakościowy skład popiołu miodów rzepakowych i wrzosowych ustalony został na podstawie linii spektralnych leżących w nadfiolecie. W popiołach miodów rzepakowych stwierdzono występowanie od 10 do 13 pierwiastków, zaś w popiołach miodów wrzosowych występowało do 16 pierwiastków. Systematyczny przegląd spektrogramów wykazał, że w skład każdego miodu wchodzi stale 10 pierwiastków (Si, P, Mg, Mn, Fe, Al, Cu, Na, K, Ca). Obok wymienionych zmiennie występują B, Pb, Sn, V, Ag, Zn, Ti, Zr, Co. Badania spektrograficzne umożliwiły identyfikację linii analitycznych wanadu i cyrkonu w większości miodów wrzosowych.
Analizując skład popiołu miodów należy zaznaczyć, że charakteryzuje się on bardzo niską średnią procentową zawartością miedzi: od 0,03 do 0,1%. Procent żelaza w popiele miodów rzepakowych wynosi średnio od 0,04% do 0,09%, jest więc bliski zawartości miedzi. Wyraźnie wysoka zawartość Fe występowała w popiele miodów wrzosowych (0,16—0,32%). Zaobserwowano także, że we wszystkich miodach występowały niewielkie
strona 176wahania średniej procentowej zawartości magnezu, która nie przekracza 1,0%. Natomiast procent zawartości manganu w popiele miodów wrzosowych, biorąc pod uwagę średnie otrzymanych liczb, wynosi od 0,81% do 0.91% i przewyższa kilkakrotnie zawartość manganu w popiołach miodów rzepakowych, których średnie wynoszą od 0,18% do 0,23% manganu. Miody rzepakowe gleb bielicowych i pseudobielicowych w porównaniu z innymi miodami rzepakowymi są zasobniejsze w żelazo i miedź. Spośród zbadanych miodów wrzosowych, pochodzące z okolic o glebach bielicowych leśnych charakteryzują się najwyższą średnią zawartością żelaza, manganu i magnezu (tab. 1).
Średnie zawartości oznaczanych składników mineralnych różnią się zatem między sobą w zależności od pochodzenia miodów z określonych terenów glebowych, na których rosły uprawy rzepaku czy wrzosy. Otrzymane wyniki sugerują możliwość istnienia pewnej zależności między określonymi pierwiastkami w miodach a występowaniem ich w glebach.
Jednakże brak w literaturze polskiej opracowania ujednoliconych i ogólnie przyjętych metod oznaczania mikroskładników w glebach (Czarnowska 1968) utrudnia interpretację zależności między zawartością oznaczanych pierwiastków w miodach i w glebie. Zjawisko ewentualnej zależności zasługuje na dalsze wszechstronne badania.
STRESZCZENIE I WNIOSKI
- W odmianowych miodach województwa warszawskiego miody rzepakowe charakteryzują się wyższą wartością procentową pyłku przewodniego aniżeli miody wrzosowe.
- Miody wrzosowe w porównaniu z miodami rzepakowymi są bardziej zasobne w składniki mineralne. Zawartość składników mineralnych w miodach rzepakowych wynosi od 0,063 do 0,114% zaś w miodach wrzosowych od 0,331 do 0,590% w suchej masie.
- Stwierdzono, że w składzie popiołu miodów rzepakowych występuje do 13 pierwiastków, natomiast w popiele miodów wrzosowych występuje do 16 pierwiastków.
- Zawartość żelaza, miedzi, manganu i magnezu w miodach rzepakowych zmienia się w zależności od terenów, na których uprawiano rzepak. Miody rzepakowe z okolic o glebach bielicowych i pseudobielicowych wykazują większą średnią zawartość żelaza — 0,13 mg% i miedzi — 0,05 mg% w suchej masie. Natomiast najwyższą średnią zawartość manganu — 0,21 mg% i magnezu — 0,84 mg% wystąpiła w miodach rzepakowych z okolic o glebach pseudobielicowych i brunatnych.
- Miody wrzosowe z okolic o glebach bielicowych leśnych charakteryzują się najwyższą średnią zawartością żelaza — 1,21 mg%, manganu — 3,80 mg% i magnezu — 3,20 mg%.
Tabela 1 Zawartość żelaza, miedzi, manganu i magnezu w 100 gramach suchej masy miodu Contain of iron, copper, managanese and magnesium in 100 grams of dry mass of honey
| Tereny glebowe / Type of soil | Odmiana miodu / Kind of honey | Liczba próbek / Number of samples | Rozrzut / Dispersion | Składniki mineralne ogółem w gramach / Mineral ingrediens in grams | Fe w mg | Cu w mg | Mn w mg | Mg w mg |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Gleby bielicowe i pseudobielicowe rodzaju gleb gliniastych | Rzepakowy (R) rape honey | 25 | min. | 0.063 | 0.0184 | 0.0115 | 0.0434 | 0.4994 |
| maks. | 0.169 | 0.8978 | 0.1506 | 0.4286 | 0.4925 | |||
| śr. | 0.088 | 0.1276 | 0.0535 | 0.0644 | 0.6343 | |||
| Gleby pseudobielicowe i brunatne, rodzaju gleb piaskowych | Rzepakowy (R) rape honey | 6 | min. | 0.079 | 0.0278 | 0.0173 | 0.0483 | 0.1717 |
| maks. | 0.114 | 0.1354 | 0.0811 | 0.4202 | 1.2359 | |||
| śr. | 0.096 | 0.0787 | 0.0394 | 0.2143 | 0.8391 | |||
| Gleby czarne ziemie rodzaju gleb gliniastych | Rzepakowy (R) rape honey | 5 | min. | 0.066 | 0.0285 | 0.0129 | 0.0257 | 0.1911 |
| maks. | 0.111 | 0.0404 | 0.0352 | 0.4154 | 0.8656 | |||
| śr. | 0.080 | 0.0337 | 0.0235 | 0.1413 | 0.5059 | |||
| Gleby brunatne rodzaju piasków luźnych | Wrzosowy (W) heather honey | 7 | min. | 0.331 | 0.4621 | 0.1247 | 1.3124 | 0.8454 |
| maks. | 0.508 | 1.2497 | 0.4159 | 5.0467 | 4.3638 | |||
| śr. | 0.399 | 0.7419 | 0.2271 | 3.6040 | 2.7227 | |||
| Gleby bielicowe piaskowe, wytworzone z piasków uźnych, słabo gliniastych i gliniastych | Wrzosowy (W) heather honey | 9 | min. | 0.348 | 0.5554 | 0.1088 | 2.2205 | 1.2192 |
| maks. | 0.590 | 1.9499 | 0.5458 | 5.6346 | 5.3193 | |||
| śr. | 0.431 | 1.2109 | 0.2386 | 3.8416 | 3.1594 | |||
| Gleby bielicowe wytworzone z gliny zwałowej oraz z piasków naglinonowych i naiłowych ekkie i średnie | Wrzosowy (W) heather honey | 6 | min. | 0.369 | 0.3557 | 0.2698 | 1.2249 | 1.1025 |
| maks. | 0.453 | 0.8207 | 0.7365 | 4.5142 | 1.9174 | |||
| śr. | 0.415 | 0.6426 | 0.3995 | 3.4055 | 1.6316 |
- Przeprowadzona analiza statystyczna wykazała korelację między Fe i Cu (r = +0,607) oraz Mn i Mg (r = +0,694) w miodach rzepakowych gleb bielicowych. W miodach wrzosowych gleb bielicowych leśnych korelacji występowała między Fe i Mn (r = +0,946), Cu i Mn (r = +0,758) oraz Fe i Mg (r = +0,864).
Innych korelacji nie stwierdzono.
LITERATURA
Anderson R. H., Perold I. S. (1966) — Chemische und physikalische Eigenschaften Südafrikanischer Honigarten. Zeit. f. Lebensm u. Forsch., 132 (3): 189—190
Chauvin R. (1968) — Manual de la biologie d’abeille
Chistow W., Silickaja N. (1952) — Chimiczeskij sostaw cwietocznych i padiewych miedow.
Curyło J., Zalewski W. (1957) — skład miodu pszczelego Pszczeln. Zesz. Nauk., (1/1): 39—49
Commision internationale de botanique apicole (IUSB) 1963 — Methodes d’analyse pollynique des miels. Ann. de l’àbeille, seria C bis, 1: 75—76
Demianowicz A. Z. (1955) — Nowe podstawy analizy pyłkowej miodów Prace Instytutu Sadownictwa w Skierniewicach I: 187—195
Demianowicz Z. A. (1957) — Nowe podstawy analizy pyłkowej miodów. Pszczel. Zesz. Nauk., 1 (2): 69—78
Demianowicz Z. (1961) — Pollenkoeffizienten als Grundlage der Quantitativen Pollenanalyse des Honigs. Pszczeln. Zesz. Nauk., 5 (2): 95—105
Demianowicz Z. (1964) — Charakteristik der Einartenhonige. Ann. de l’abeille, 7 (4): 273—288
Demianowicz Z. (1966) — Przyczynek do poznania 8 miodów jednogatunkowych. Pszczeln. Zesz. Nauk., 10 (1, 2, 3, 4): 79—85
Dingle H. (1950) — Practical application of spectrum analysis. London.
Feinberg B. (1951) — Ash in honey. Am. Bee J., 91 (11): 47
Gorbach G., Windhaber F. (1939) — Die Bestimmung der Mineral bestandteile des Honigs mit Hilfe der Spektralanalyse. Zeit. f. Unters. der Lebensm. 77 (4): 337—346
Kemula W., Hulanicki A. (1960) — Spektralna analiza emisyjna. W-wa.
König J. (1903) — Chemische Zusammensetzung der manschlichen Nahrungs und Genussmittel. Berlin
Lothrop R. E. (1936) — The mineral constituents of honey. Gleaning in Bee Culture, LXIV (8): 469—471
Lothrop R. E. (1939) — The composition of honey and its utilization. Am. Bee J., 79: 130—133
Kalinin S. K., Jawniel A. A., i inni (1959) — Atłas spiektralnych linii dla kwarcewowo spiektrografa. Moskwa
Louveau J., Vérgéron Ph. (1964) — Stude de spectro pollynique de quelques miel espagnola. Ann. de l’abeille, 4: 329—347
strona 179Maurizio A. (1939) — Untersuchungen zur quantitativen Pollenanalyse des Honigs. Mit. aus d. Geb. Lebensm. Unter. und Hyg. Bd. (XXX), 1—2
Miśkiewicz W., Krauze St, (1969) — Badania nad miodami polskimi ze szczególnym uwzględnieniem podstawowych składników mineralnych. Roczniki P.Z.H. 20 (1): 73—84
Monikowski Z. (1961) — Zawartość żelaza w miodach. Pszczelarstwo, 12 (6): 163—164
Podgórska J. (1939) — Miody polskie pod względem chemicznym. Archiwum Chemii i Farmacji, 4(1): 23—36
Pryce-Jones J. (1950) — Composition and properties of Honey. Bee World, 31(1): 3
Rusiecki Wł. (1950) — Badania miodów polskich. Acta Poloniae Pharmaceutica, 3—4
Rychlik M., Fedorowska Z. (1965) — Polskie miody gryczane. Pszczeln. Zesz. Nauk. 9(1—2): 92—100
Schuette H. A., Remy K. (1932) — Degree of pigmentation and its probable relationship to the mineral constituents of honey. The J. of the Am. Chem. Soc. 52:2909
Schormüller J. (1961) — Lehrbuch der Lebensmittelchemie. Berlin
Spötel W. (1950) — Honig und Trockenmilch. Leipzig.
White J. W. (1950) — The composition of honey. Bee World, 38(3): 57—66
Zaidel A. N., Prokofjew W. K., Raisk S. M. (1961) — Spektraltabellen. Berlin
Zander E. (1935) — Beiträge zur Herkunftbestimmung bei Blutenhonig. Bd. I. II. III. Berlin
Czarnowska Kr. (1968) — Miedź w glebach niziny mazowiecko-podlaskiej. Roczn. Nauk Roln. 94-A-4: 475—509
СПЕКТОГРАФИЧЕСКОЕ ОБОЗНАЧЕНИЕ НЕКОТОРЫХ ЕЛЕМЕНТОВ РАПСОВЫХ И ВЕРЕСКОВЫХ МЕДОВ ИЗ ВАРШАВСКОГО ВОЙВОДСТВА
Л. Пошвиньски
Резюме
Исследовано 58 разновидных медов: из них 36 рапсовых и 22 меда вересковых. Пылиовой анализ проведен методами Зандер и Мауризио а так же Демяновичовой. Спектрографическое определение проведено при помощи кварцового спектрографа Q — 24
- В разновидных медах варшавской области, рапсовые меды характеризуются высшим качеством процентной пыльцы, чем вересковые меда.
- Вересковые меда в сравнении с рапсовыми более богатые в минеральные элементы. Содержимость минеральных элементов в рапсовых медах составляет от 0,331 до 0,590% в сухой массе.
- Установлено, что в составе золы рапсовых медов выступает около 13 элементов, а в золе вересковых медов выступает около 16 элементов.
- Содержимость железа, меди, марганца и магния в рапсовых медах изменяется в зависимости от местности, в которой выращивано рапс. Рапсовые меда из местностей песчаных почв и супесчаных обладают большей содержимостью железа — 0,13 мг % и — 0,05 мг % в сухой массе. Зато наивыс-
шую среднюю содержимость марганца — 0,21 мг % и магния — 0,84 мг % выступила в рапсовых медах из местностей супесчаных и бурых почв.
- В вересковых медах не установлено значительной разницы в среднем количестве обозначаемых элементов.
- Проведен статистический анализ подтвердил соотношение между Фе и Цу а так же Мп и Мг в рапсовых медах песчаных почв.
В вересковых медах почв песчаных лесных выступало соотношение между Фе и Мп, Цу и Мг а так же Фе и Мг. Других соотношений не обнаружено.
SPECTROGRAPHIC DETERMINATION OF SELECTED CHEMICAL ELEMENTS OF RAPE AND HEATHER HONEYS ORIGINATED OF CHOSEN REGION SOIL IN THE WARSAW VOIVODSHIP.
L. Poszwiński
Summary
- 58 samples of unifloral honeys were investigated: 36 of rape and 22 of heather honeys. Pollen analysis was performed by Zander and Maurizio as well as Demianowicz method. Spectrographic determination was done by means of quartz spectrograph Q — 24.
- According to the author in the unifloral honeys of the Warsaw voivodship the percentage of predominant pollen in the rape was higher than in the heather honeys.
- The relationship between the investigated honeys have shown that rape honeys are richer in chemical elements. The content of mineral constituents in the rape honeys were about from 0.063 to 0.1114% while in heather honeys from 0.331 to 0.590% in dry substance.
- It was found that in the ashes of rape honeys there are 13 chemical elements but in the ashes of heather honeys to 16.
- The content of ferrum, copper, manganese and magnesium in rape honeys changes according to area on which the rape grew. The rape honeys from region of the podzolic and pseudopodzolic soils show greater average of ferrum — 0.13 mg% and of copper — 0.05 mg% in dry substance while the greatest average of manganese — 0.21 mg% and of magnesium — 0.84 mg% appeared in rape honeys from regions of pseudopodzolic and brown soils.
- On the ground of my own observations essential difference in the mean result Fe, Cu, Mg, Mn of heather honeys was not found.
- The statistical analysis of results has shown correlation between Fe and Cu and Mn and Mg in rape honeys from bielic soil. In the heather honeys the correlation has been found between Fe and Mn, and Cu and Mn and between Fe and Mg.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 173: „Schoette” → Schuette
- s. 174: „Johnson Mattey” → Johnson Matthey
- s. 175: „CU” → Cu
- s. 177, tab. 1: „Contain of iron” → Content of iron
- s. 177, tab. 1: „managanese” → manganese
- s. 177, tab. 1: „ingrediens” → ingredients
- s. 177, tab. 1: „uźnych” → luźnych
- s. 177, tab. 1: „naglinonowych” → naglinowych
- s. 177, tab. 1: „ekkie” → lekkie
- s. 178: „korelacji występowała” → korelacja występowała
- s. 178, bibliografia: „Commision” → Commission
- s. 178, bibliografia, 2×: „pollynique” → pollinique
- s. 178, bibliografia: „l’àbeille” → l’abeille
- s. 178, bibliografia: „manschlichen” → menschlichen
- s. 178, bibliografia: „Gleaning in Bee Culture” → Gleanings in Bee Culture
- s. 178, bibliografia: „Louveau J.” → Louveaux J.
- s. 178, bibliografia: „Stude” → Étude
- s. 178, bibliografia: „quelques miel espagnola” → quelques miels espagnols
- s. 179, bibliografia: „Spötel” → Spöttel
- s. 179, tytuł rosyjski: „СПЕКТОГРАФИЧЕСКОЕ” → СПЕКТРОГРАФИЧЕСКОЕ
- s. 179, tytuł rosyjski: „ЕЛЕМЕНТОВ” → ЭЛЕМЕНТОВ
- s. 179, streszczenie rosyjskie: „Пылиовой” → Пыльцевой
- s. 180, Summary: „0.1114%” → 0.114%
