WYNIKI BADAŃ NAD WARTOŚCIĄ PSZCZELARSKĄ RUKWI SIEWNEJ (ERUCA SATIVA D. C.)
tekst: Bolesław Jabłoński
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok V, 1961 — Bolesław Jabłoński
strona 33PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK V. NR 1. MAJ 1961
(ERUCA SATIVA D. C.)
Bolesław Jabłoński
Zakład Pszczelnictwa I.S .
WSTĘP
Rukiew siewna, zwana też rokiettą siewną, jest rośliną oleistą. Należy do rodziny krzyżowych (Cruciferae). Ojczyzną jej jest południowa Azja, gdzie rośnie jako chwast. Do Europy środkowej rukiew przywędrowała prawdopodobnie w czasie drugiej wojny światowej. W obrębie tego gatunku występują formy jednoroczne i dwuletnie, a wśród jednorocznych — ozime i jare. Te ostatnie, ze względu na swe cenne zalety, są przedmiotem zainteresowań rolników i pszczelarzy. Zwłaszcza wśród pszczelarzy rukiew posiada wielu zwolenników, ponieważ w okresie kwitnienia dostarcza pszczołom dużych ilości nektaru i pyłku. Rolnicy zainteresowali się rukwią z innych powodów: a) nasiona rukwi zawierają 30—36% oleju nadającego się do celów spożywczych i technicznych, b) roślina ta ma mniejsze wymagania glebowe niż rzepak i może być uprawiana na glebach lżejszych odpowiednio nawożonych, c) dzięki temu, że rukiew posiada krótki okres wegetacji, może być wysiewana również jako roślina poplonowa w czystym siewie lub w mieszankach i użytkowana na paszę lub na zielony nawóz.
Celem niniejszej pracy było zbadanie przede wszystkim wartości pszczelarskiej rukwi siewnej w zależności od różnych terminów wysiewu oraz od gęstości siewu i rozstawy rzędów. Dokonano jednocześnie szeregu obserwacji i pomiarów niektórych cech charakteryzujących przydatność rolniczą rukwi.
PRZEGLĄD LITERATURY
O ile mi wiadomo, szczegółowych badań nad wartością pszczelarską rukwi siewnej dotychczas nikt nie prowadził. Według obserwacji Bichtlera (1953), Bakowskiego (1954), Meyerhoff (1955) oraz Wnuszyńskiego (1955), rukiew jest bardzo dobrą rośliną pszczelarską. Przez cały okres kwitnienia, który trwa około 3 tygodni, pszczoły dobrze ją oblatują, zbierając nektar i pyłek. Jak podaje Bichtler, rukiew w warunkach Niemiec wysiewana jeszcze w końcu lipca dostarcza pszczołom znacznych ilości nektaru i pyłku.
Plony nasion rukwi, według Meyerhoff (1955) wynoszą przeważnie 6 do 8 q, według Pietruszczyńskiego (1951) natomiast 10 do 14 q, a mogą dochodzić nawet do 18 q z 1 ha. Jednym z warunków uzyskania dobrego plonu nasion rukwi jest możliwie wczesnowiosenny jej wysiew. Rukiew najlepiej udaje się na lepszych glebach i stanowiskach bardziej wilgotnych (Meyerhoff). Polecana jest do uprawy w rejonach podgórskich i nadmorskich (Pietruszczyński, Meyerhoff).
strona 34MATERIAŁ I METODYKA
Doświadczenia przeprowadzono na polu Zakładu Pszczelnictwa I.S. w Skierniewicach, na lekkiej glebie bielicowej, w latach 1957—1959. W pierwszym roku bezpośrednim przedplonem rukwi były buraki pastewne, w drugim — facelia, w trzecim — mieszanki strączkowych na ziarno.
Pod rukiew w roku 1957 nie dano żadnego nawozu, a w następnych latach stosowano tylko nawożenie mineralne w następujących dawkach: około 21 kg azotu, 25 kg kwasu fosforowego i 40 kg tlenku potasu na 1 ha. Azot stosowano w postaci saletrzaku, fosfor w superfosfacie, a potas w 40-procentowej soli potasowej. Połowę dawki saletrzaku rozsiewano przed siewem nasion, drugą połowę w okresie, gdy rośliny zaczęły wytwarzać trzecią parę liści.
Do badań wzięto materiał nieselekcyjny, stanowiący szeroką populację naturalną, ponieważ tylko takie nasiona były dostępne. Siła kiełkowania nasion wynosiła w roku 1957 — 81%, w 1958 — 89%, w 1959 — 86%.
Przeprowadzono dwa niezależne doświadczenia. Doświadczenie z gęstością siewu i rozstawą rzędów prowadzono w latach 1957 i 1958. Stosowano w nim 3 gęstości siewu: 10, 15 i 20 kg nasion na 1 ha, a dla każdej gęstości 3 rozstawy rzędów: 20, 25 i 30 cm. Siew wykonywano około połowy kwietnia. Drugie doświadczenie, z terminami siewu, wykonywano w latach 1958 i 1959. Wysiewano w nim rukiew od 1 kwietnia do końca lipca, w odstępach 15—16-dniowych, stosując 15 kg nasion na 1 ha i 25 cm rozstawę rzędów. Doświadczenie z gęstością siewu i rozstawą rzędów zakładano jako kombinowane, w układzie niezależnym w 4 powtórzeniach, a doświadczenie z terminami siewu, według metody bloków losowanych, również w 4 powtórzeniach. Powierzchnia jednego poletka wynosiła 10 m2.
Siew wykonywano przy pomocy jednorzędowego siewniczka ogrodniczego. Zabiegi pielęgnacyjne ograniczały się do jednorazowego gracowania, które wykonywano w 3—4 tygodnie po wschodach roślin. W czasie wegetacji rukwi prowadzono obserwacje przebiegu faz rozwojowych, notowano daty wschodów, początku, pełni i końca kwitnienia oraz zbioru roślin. W 1958 roku wykonywano pomiary wysokości roślin w odstępach tygodniowych, w doświadczeniu z gęstością siewu i rozstawą rzędów.
W okresie kwitnienia prowadzono obserwacje dotyczące sposobu pobierania nektaru i pyłku przez pszczoły. Dla zorientowania się, jak dużą rolę odgrywają pszczoły w zapylaniu rukwi izolowano gazą rośliny przez cały okres kwitnienia. Należy dodać, że poza pszczołami do izolowanych roślin nie miały dostępu również inne owady, z wyjątkiem bardzo drobnych jak np. słodyszek rzepakowiec (Meligethes aeneus F.).
Intensywność oblotu pszczół na rukwi obserwowano w ciągu 7 pogodnych dni w czerwcu. Obserwacje wykonywano w odstępach dwugodzinnych od 5* rano do 19 wieczorem. Za każdym razem w sześciu różnych miejscach kwitnącego łanu liczono pszczoły przebywające jednocześnie na 1 m2. Posługiwano się przy tym kwadratową ramą z drutu. Pszczoły zbierające nektar lub pyłek notowano oddzielnie.
Intensywność otwierania się kwiatów w ciągu doby obserwowano przez 4 dni pogodne, stosując obrywanie płatków u wszystkich rozwiniętych kwiatów na określonej powierzchni pola, w odstępach dwugodzinnych w ciągu doby. W celu okre-
- W niniejszej pracy godziny prowadzenia wszystkich obserwacji podane są według czasu środkowoeuropejskiego.
ślenia długości kwitnienia kwiatu, na początku, w środku i pod koniec pełni kwitnienia rukwi, znaczono nićmi po 10 rozwijających się kwiatów i ustalano moment ich przekwitania.
Rukiew była koszona sierpem. Rośliny z wcześniejszych siewów koszono w chwili, gdy łuszczyny i znajdujące się w nich nasiona zaczęły żółknąć lub brunatnieć, a liście w większości już opadły. Rośliny z siewów 30. VI. koszono w końcu ich kwitnienia, w październiku, a z siewów 15. VII i 31. VII — w końcu lub na początku pełni kwitnienia, w pierwszych dniach listopada.
Po przekwitnieniu rukwi wykonywana była analiza ilościowa roślin. W tym celu pobierano próbę roślin z 1 m bieżącego rzędu na poszczególnym poletku. Następnie w każdej próbie rośliny liczono, po czym mierzono ich wysokość, liczono rozgałęzienia, łuszczyny oraz szypułki kwiatów, które nie zawiązały łuszczyn. Uzyskaną ogólną liczbę wszystkich wytworzonych kwiatów na 1 m bieżącym rządka przeliczano na 1 m2 poletka.
Nektar pobierano w dni bezdeszczowe w okresie pełni kwitnienia roślin. W doświadczeniu z gęstością siewu i rozstawą rzędów w 1957 roku, pobierano nektar w ciągu 4 dni, w 1959 zaś w ciągu 5 dni. W doświadczeniu z terminami siewu, zależnie od pogody panującej w czasie kwitnienia roślin danego terminu siewu, badano nektarowanie przez 6—9 dni; przy bardziej zmiennej pogodzie pobierano nektar w ciągu większej liczby dni. Każdego dnia w południe, na poszczególnym poletku pobierano próbę nektaru z 10 kwiatów. Kwiaty nakryte były uprzednio izolatorami z gazy technicznej przez okres jednej doby. Nektar pobierano własnoręcznie sporządzonymi pipetkami szklanymi (Demianowicz Z. i inni 1960). Suchą masę nektaru określano przy pomocy refraktometru Abbe’go. Ogółem przebadano ponad 8 tys. kwiatów.
Z oznaczonej przeciętnej ilości cukrów wydzielonych przez jeden kwiat w ciągu doby, długości kwitnienia kwiatu oraz przeciętnej liczby kwiatów na 1 m2 poletka wyliczono wydajność cukrową rukwi, a następnie wydajność miodową, przyjmując, że w miodzie znajduje się 80% suchej masy.
Wyniki opracowano przy pomocy analizy wariancyjnej R. A. Fishera, zgodnie z układem doświadczeń. W badaniach przyjęto poziom wiarogodności a = 0,05. Różnice graniczne (przedziały ufności dla różnic) są symbolizowane przez m.
PRZEBIEG DOŚWIADCZEŃ I WYNIKI
PRZEBIEG POGODY
W latach prowadzenia badań ilość opadów była mała. Wynosiła ona w okresie zimowym i wegetacyjnym w latach 1956/57 — 431 mm, w 1957/58 — 404 mm, a w 1958/59 — 363 mm, podczas gdy przeciętna z wielu lat roczna suma opadów wynosi dla Skierniewic 522 mm. W okresach wegetacyjnych rozkład opadów był bardzo nierównomierny. Różny był również przebieg temperatury.
W roku 1957, kwiecień i maj, zwłaszcza w drugiej połowie, były ubogie w opady. Temperatura w tych miesiącach wykazywała znaczne wahania. Wpłynęło to hamująco na początkowy rozwój rukwi, która jednak później, dzięki czerwcowym opadom i wyższej temperaturze rozwinęła się zupełnie dobrze. Obfite lipcowe deszcze i niższa temperatura opóźniły tylko nieco zbiór rukwi.
W roku 1958 wiosna przyszła późno. W całym sezonie wegetacyjnym opadów było mało. W połowie czerwca wystąpiła nawet susza, która wpłynęła bardzo niekorzystnie na rozwój rukwi. Lato było na ogół średnio ciepłe.
strona 36Wiosna w 1959 roku nastąpiła bardzo wcześnie. Do połowy lipca opadów było niewiele, lecz ich rozkład był bardziej równomierny niż w latach poprzednich. W lipcu spadły bardzo obfite deszcze, natomiast w drugiej połowie lata i w jesieni wystąpiła susza. Średnia temperatura dnia w lipcu i w sierpniu była bardzo wysoka, przekraczała bowiem 20°C. Wysoka temperatura, a w szczególności susza bardzo wyraźnie wpłynęła na przyśpieszenie rozwoju rukwi oraz na zmniejszenie masy wegetatywnej roślin.
WYSTĘPOWANIE SZKODNIKÓW
We wszystkie 3 lata badań na rukwi występowały pchełki (Halticinae) i słodyszek rzepakowiec (Meligethes aeneus F.). Pchełki najbardziej uszkadzały młode roślinki zjadając ich liścienie i pierwsze liście. Największe nasilenie pchełek obserwowano zwykle na roślinach z wcześniejszych siewów, rośliny z siewów późnych były nieco mniej atakowane przez te szkodniki. Słodyszek rzepakowiec licznie występował na rukwi w roku 1958 i 1959. Nasilenie jego było różne na roślinach z poszczególnych terminów siewu. Szkodnik ten żerował głównie w otwartych kwiatach, rzadziej w pąkach.
WYNIKI OBSERWACJI I POMIARÓW W OKRESIE ROZWOJU RUKWI
Długość trwania faz rozwojowych roślin. Wschody rukwi z różnych terminów siewu pojawiały się po 4—14 dniach (ryc. 1). Zależały one przede wszystkim od wilgotności gleby. Na pewne opóźnienie wschodów przy bardzo wczesnych siewach wpływała zapewne niższa temperatura.
Okres od wschodów do początku kwitnienia wahał się w roku 1958 od 29 do 43 dni, a w 1959 — od 25 do 51 dni. W miarę opóźniania siewu okres ten był coraz krótszy, osiągając minimum u roślin z siewu 30. VI. U roślin wysiewanych później, omawiany okres znowu się wydłużał. Wydaje się, że spośród całego zespołu czynników największy wpływ na to zjawisko wywierała temperatura; przy bardzo wczesnych siewach była ona niższa i wpływała na opóźnienie rozwoju roślin, a przy siewach czerwcowych była wysoka i przyśpieszała rozwój. Za takim przypuszczeniem zdaje się przemawiać fakt, że w cieplejsze lato w 1959 roku, rośliny z późnych siewów posiadały krótszy okres od wschodów do początku kwitnienia niż w roku 1958, kiedy lato było chłodniejsze.
Okres od początku do pełni kwitnienia wahał się na przestrzeni dwu lat od 3 do 18 dni, okres pełni kwitnienia — od 13 do 40 dni, a okres przekwitania — od 10 do 25 dni. U roślin wysiewanych od wczesnej wiosny do połowy maja cały okres kwitnienia wahał się nieznacznie, a u roślin wysiewanych później był coraz dłuższy.
Od końca kwitnienia do dojrzałości żniwnej u rukwi wysiewanej w kwietniu i w połowie maja upływało 2—3 tygodnie, a u wysiewanej w końcu maja i w połowie czerwca — 3 do 4 tygodni. Rukiew z późniejszych terminów siewu już nie dojrzewała przed mrozami. Okres od wschodów do zbioru, odpowiadający w przybliżeniu okresowi wegatacji, trwał u rukwi wysiewanej do połowy czerwca od 80 do 116 dni. Przy wysiewie w lipcu, rukiew w stanie kwitnienia była niszczona przez jesienne przymrozki.
W doświadczeniu z gęstością siewu i rozstawą rzędów rośliny wykazywały nieco
strona 37
Ryc. 1. Długość trwania ważniejszych faz rozwojowych rukwi siewnej w zależności od terminu siewu
Abb. 1. Dauer der wichtigsten Entwicklungsphasen der Ölrauke in Abhängigkeit vom Aussaattermin
wcześniejszy przebieg faz rozwojowych przy gęstszych siewach i szerszych międzyrzędziach.
Nakładanie się okresów kwitnienia rukwi przy różnych terminach jej wysiewu. Przy dwutygodniowych odstępach wysiewu nakładanie (wzajemne zazębianie) się okresów kwitnienia rukwi było duże i dość regularne, zwłaszcza w roku 1959 (ryc. 2). W roku 1958 wystąpiło pewne zakłócenie tej regularności. Przyczyną tego był nierównomierny rozkład opadów, w wyniku czego rośliny niektórych terminów siewu miały opóźnione lub przyśpieszone wschody, innych zaś — przyspieszone lub opóźnione kwitnienie.
Obserwacje niektórych szczegółów biologii kwitnienia i zapylania rukwi. Kwiat rukwi ma typową budowę kwiatu rodziny krzyżowych.
strona 38
Ryc. 2. Nakładanie się okresów kwitnienia rukwi siewnej przy 2-tygodniowych odstępach wysiewu. (Daty wewnątrz rysunku oznaczają termin siewu)
Abb. 2. Überlagerung der Blütezeit der Ölrauke bei 14-tägigen Abständen der Aussaat (die Angaben in der Zeichnung beziehen sich auf den Aussaattermin)
Posiada 4 brunatnawozielone działki kielicha, 4 żółtawobiałe, silnie fioletowo żyłkowane płatki korony, 6 pręcików i słupek zrośnięty z dwu owocolistków. Cztery pręciki wewnętrznego okółka przylegają ściśle do słupka, zaś dwa okółka zewnętrznego bardziej odstają i są nieco krótsze. U podstawy tych ostatnich, od strony wewnętrznej znajdują się dwa nektarniki wydzielające główną masę nektaru (ryc. 3c). Dwa pozostałe nektarniki, znajdujące się u podstawy czterech pręcików wewnętrznego okółka po ich stronie zewnętrznej, wydzielają małe ilości nektaru.
Nektar wydziela się zaraz po rozwinięciu się kwiatu, lecz nie może być pobrany od razu przez pszczoły. U rukwi bowiem pszczoły nie sięgają nektaru z góry kwiatu jak to czynią na przykład u rzepaku, lecz z boku przez szczeliny pomiędzy działkami kielicha. Zaraz po rozwinięciu się płatków, szczeliny te są bardzo wąskie (ryc. 3a). Dostatecznie szeroko, tak, że pszczoła może swobodnie wsuwać języczek po nektar, rozchylają się one dopiero po kilku, a przy gorszej pogodzie nawet później — po kilkunastu godzinach od chwili rozwinięcia się kwiatu (ryc. 3b).
Kwiaty rukwi otwierają się tylko w dzień. W pogodne dni w lipcu obserwowano pierwsze z otwierających się w ciągu dnia kwiaty w godzinach 5—7 rano, ostatnie zaś 17—19 wieczorem. Najwięcej kwiatów otwierało się od godziny 7 do 11 (ryc. 4).
W lecie przy pogodzie słonecznej już w 20—30 minut po otworzeniu się kwiatu następowało pylenie. Kwiaty otwierające się pod wieczór pylą dopiero następnego dnia. W czasie pylenia skupione dotychczas razem pylniki rozchylają się, a pomiędzy nimi w głębi staje się widoczne maczugowate znamię słupka, sięgające dolnej części worków pyłkowych. Po kilku godzinach następuje całkowite osypanie się pyłku. Słupek w tym czasie wydłuża się powoli, a po upływie 20—30 godzin wystaje ponad pręciki. W czerwcu, lipcu i sierpniu kwiat rukwi kwitnie i nektaruje około 2 dni, we wrześniu, gdy następuje pewne ochłodzenie — około 2,5 dnia, a w październiku — około 3 a nawet 4 dni. Zjawisko to jest związane prawdopodobnie
strona 39nie tylko ze zwolnionym przebiegiem procesów życiowych na skutek niższej temperatury, ale też — jak podaje Demianowiczowa (1953) — ze słabszym odwiedzaniem kwiatów przez pszczoły.
Na poletkach izolowanych gazą, do których pszczoły i inne większe owady nie miały dostępu przez cały okres kwitnienia, stwierdzono o blisko 40% mniej zawiązanych łuszczyn w porównaniu z roślinami kontrolnymi. Ponadto u roślin izolo-

Ryc. 3. Kwiat rukwi: a) młody, świeżo rozwinięty (pow. około 2 razy), b) starszy z widocznymi szczelinami pomiędzy działkami kielicha (pow. około 2 razy), c) pozbawiony działek kielicha i płatków korony dla uwidocznienia kropel nektaru — n (pow. około 3 razy)
Abb. 3. Blüte der Ölrauke: a) junge, erst aufgeblüte (2 × vergr.) b) ältere mit sichtbaren Spalten zwischen den Kelchblättern (2 × vergr.) c) zur Sichtbarmachung der Nektartropfen -n- ohne Kelch-und Blütenblätter (3 × vergr.)
wanych stwierdzono przeciętnie o około 50% mniej nasion w łuszczynach. Same łuszczyny były natomiast o około 14% krótsze niż u roślin kontrolnych. Ponieważ kwiaty roślin nie izolowanych odwiedzane były głównie przez pszczoły, powyższe wyniki obserwacji wskazują zatem na dużą rolę pszczół w zapylaniu rukwi.
Obserwacje intensywności oblotu pszczół na rukwi. W pogodne dni czerwca, lipca oraz sierpnia, oblot pszczół na rukwi zaczynał się już przed godziną 5 rano, a kończył po 19 wieczorem. Największe nasilenie oblotu przypadało między godziną 9 a 15 (ryc. 5). W tym czasie na 1 m2 poletka pracowało jednocześnie około 10 pszczół. Pierwsze pszczoły zbierające pyłek obserwowano przed godz. 7 rano, a ostatnie około 17 wieczorem. Najwięcej zbieraczek pyłku notowano w godzinach 8—12, z najwyższym nasileniem około godz. 9, zbieraczek nektaru zaś — w godzinach 13—15. Liczba pszczół zbierających pyłek była mniej więcej proporcjonalna do liczby otwierających się kwiatów (porównaj ryc. 4 i 5). Natomiast największe nasilenie pszczół zbierających nektar przypadało mniej więcej na okres, kiedy u największej liczby kwiatów otwierających się w danym dniu, nektar stawał się dostępny dla pszczół.
strona 40
Ryc. 4. Intensywność otwierania się kwiatów u rukwi w ciągu doby (na podstawie średnich z 4 dni pogodnych lipca)
Abb. 4. Intensivität der Blütenöffnung der Ölrauke im Laufe des Tages (Mittel von 4 schönen Julitagen)

Ryc. 5. Intensywność oblotu pszczół na rukwi w ciągu doby (na podstawie średnich z 7 dni pogodnych czerwca)
Abb. 5. Intensivität des Bienenbesuches der Ölrauke im Verlaufe des Tages (Mittel von 7 schönen Junitagen)
W pogodne dni września i października, oblot pszczół na rukwi był słabszy niż w miesiącach letnich i trwał znacznie krócej w ciągu dnia. Przyczyną tego nie był brak nektaru w kwiatach, lecz warunki pogody uniemożliwiające pszczołom lot. Zaobserwowano również, że im bardziej rukiew była zaatakowana przez słodyszka rzepakowca, tym słabszy był na niej oblot pszczół. Mniejszy był również oblot pszczół na rukwi w okresach częstych przelotnych deszczów, podobnie zresztą jak na innych roślinach.

Ryc. 6. Przebieg wzrostu rukwi w zależności od gęstości siewu
Abb. 6. Wachstumsverlauf der Ölrauke in Abhängigkeit von der Saatdichte
Wyniki pomiarów wzrostu roślin. W ciągu 6 tygodni licząc od daty wschodów, rukiew z gęstszych siewów wykazywała wyższy wzrost niż z siewów rzadszych (ryc. 6). Mimo to w siódmym tygodniu rośliny wszystkich gęstości posiadały podobną wysokość. Pod koniec wegetacji najwyższe były rośliny z siewu najrzadszego, a najniższe — z najgęstszego.
Nieco mniej wyraźny, lecz podobny wpływ na wzrost rukwi wywierała rozstawa rzędów; przy węższych międzyrzędziach rośliny wyrastały wyższe, chociaż na początku wegetacji wykazywały niższy wzrost. Zjawisko to należy tłumaczyć w ten sposób, że przy zwiększeniu rozstawy rzędów
strona 41a niezmienionej normie wysiewu nasion na jednostkę powierzchni, zwiększało się zagęszczenie roślin w rzędzie, co w rezultacie wpływało na ich wzrost tak, jak zwiększenie gęstości siewu przy tej samej rozstawie rzędów.
ANALIZA ILOŚCIOWA ROŚLIN I PLONOWANIE RUKWI
Wyniki analizy ilościowej i plonowanie rukwi w zależności od terminów siewu. Pomimo jednakowej ilości wysiewu takich samych nasion w każdym terminie, liczba roślin na 1 m2 poletka była różna. Wahała się ona w roku 1958 od 107 do 294, a w roku 1959 — od 174 do 376 (tab. 1). Liczba roślin na 1 m2 zależała od wilgotności gleby w okresie siewu i wschodów oraz od stopnia występowania pchełek. Niedostatek wilgoci i pchełki żerujące na młodych siewkach zmniejszały liczbę roślin.
Wysokość roślin w zależności od terminu siewu wahała się również znacznie, bo od 45,0 do 61,8 cm w roku 1958 i od 43,4 do 56,0 cm w roku 1959. Zawsze przy większej ilości opadów w okresie wegetacji rośliny wyrastały wyższe, przy mniejszej — niższe. Każdy niedostatek wilgoci w glebie odbijał się wyraźnie niekorzystnie również na wyglądzie zewnętrznym roślin, które w pewnych przypadkach reagowały więdnięciem a nawet żółknięciem i usychaniem liści.
Rozgałęzianie się rukwi zależało w dużym stopniu od zagęszczenia roślin i było lepsze na ogół przy mniejszym zagęszczeniu. Nie widać wyraźnie zaznaczającego się wpływu terminu siewu na tę cechę. Wzajemny stosunek pędów kwiatowych z łuszczynami i pędów kwiatowych bez łuszczyn kształtował się dość różnorodnie i raczej nieregularnie. Stosunkowo mała liczba rozgałęzień z zawiązanymi łuszczynami u roślin z ostatniego terminu siewu tłumaczy się przedwczesnym zbiorem rukwi z powodu jesiennych przymrozków.
Liczba wszystkich wytworzonych kwiatów, u roślin z poszczególnych terminów siewu, wahała się na 1 m2 w roku 1958 od 3.332 do 14.098, a w roku 1959 od 4.720 do 13.531. Najwięcej kwiatów wytwarzały rośliny z siewów czerwcowych. Na zjawisko to prawdopodobnie najbardziej wpływały większe opady w lipcu i w sierpniu. Za tym wydaje się przemawiać fakt, że w roku 1959, kiedy obfite letnie deszcze przyszły wcześniej niż w roku 1958, rukiew z siewu w końcu maja również wytworzyła bardzo dużo kwiatów.
Przy wcześniejszych (kwietniowych) terminach wysiewu rukwi, liczba zawiązanych i wykształconych łuszczyn stanowiła więcej niż połowę ogólnej liczby kwiatów, natomiast przy siewach późniejszych znacznie mniej niż połowę. Wydaje się, że na to zjawisko wywierały wpływ głównie warunki pogody. Kwitnienie rukwi z późniejszych terminów siewu przypadało w okresie częściej padających deszczów, wobec czego słabszy był oblot pszczół i słabsze zapylenie.
Nie zauważono, by słodyszek rzepakowiec wpływał wyraźnie na zmniejszenie się liczby wykształconych łuszczyn. Szkodnik ten występował przeważnie w kwiatach rukwi, rzadziej natomiast obserwowano go w pąkach.
Najlepsze plony nasion rukwi uzyskiwano zawsze przy najwcześniejszym jej wysiewie. W miarę późniejszego siewu plony nasion były coraz niższe. Z roślin siewu 30. VI nasion już nie zbierano. Przy kolejnych kwietniowych terminach siewu zbiory nasion w przeliczeniu na 1 ha wynosiły w roku 1958 — 6,48 i 5,20 q, a w 1959 — 9,78, 9,99 i 6,41 q. Dla roślin z późniejszych siewów zbiory nasion wahały się w roku 1958 od 2,00 do 3,98 q, a w 1959 — od 3,75 do 4,12 q z 1 ha. Rukiew z późniejszych siewów dojrzewała nierównomiernie; po omłóceniu było dużo nasion zielonych, niedojrzałych.
strona 42Tabela 1 Wyniki analizy ilościowej niektórych cech użytkowych rukwi wysiewanej w różnych terminach Ergebnisse der Mengenanalyse einiger Eigenschaften der Ölrauke an verschiedenen Saatterminen
| Rok / Jahr | Termin siewu / Aussaattermin | Liczba roślin na 1 m2 / Pflanzen je m2 | Wysokość roślin w cm / Höhe der Pflanze | Liczba pędów kwiatowych na roślinie / Triebe/Pflanze: z łuszczynami / mit Schoten | Liczba pędów kwiatowych na roślinie / Triebe/Pflanze: bez łuszczyn / ohne Schoten | Liczba kwiatów na 1 m2 / Blüten/m2 | Liczba wykształconych łuszczyn na 1 m2 / Ausgebildete Schoten/m2 | Plon w q z 1 ha — Ertrag in dt/ha: nasion / Samen | Plon w q z 1 ha — Ertrag in dt/ha: słomy / Stroh | Plon w q z 1 ha — Ertrag in dt/ha: łuszczyn i zgonin / Schoten u. Spreu |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1958 | 15.IV. | 294 | 54,8 | 0,9 | 0,6 | 7.648 | 4.492 | 6,48 | 16,4 | 14,2 |
| 30.IV. | 284 | 50,3 | 1,4 | 0,7 | 5.884 | 3.578 | 5,20 | 15,1 | 11,5 | |
| 15.V. | 211 | 58,1 | 1,8 | 0,6 | 6.363 | 4.421 | 3,98 | 18,6 | 15,4 | |
| 31.V. | 118 | 45,0 | 1,8 | 1,4 | 8.148 | 4.111 | 2,17 | 22,4 | 17,5 | |
| 15.VI. | 215 | 59,2 | 2,0 | 0,7 | 14.098 | 5.920 | 2,00 | 19,6 | 11,4 | |
| 30.VI. | 107 | 61,1 | 2,3 | 1,6 | 11.888 | 5.320 | — | — | — | |
| 15.VII. | 236 | 61,8 | 1,5 | 1,1 | 9.841 | 2.645 | — | — | — | |
| 31.VII. | 283 | 45,8 | 0,5 | 0,9 | 3.332 | 768 | — | — | — | |
| m | X | X | 5,1 | 1,0 | 0,6 | 2.005 | 1.243 | 1,91 | 4,1 | 3,8 |
| 1959 | 1.IV. | 369 | 56,0 | 1,2 | 0,8 | 8.945 | 4.961 | 9,78 | 25,9 | 15,8 |
| 15.IV. | 376 | 52,5 | 1,0 | 0,7 | 9.433 | 5.185 | 9,99 | 27,2 | 14,9 | |
| 30.IV. | 283 | 52,8 | 1,5 | 1,0 | 8.848 | 4.859 | 6,41 | 24,8 | 17,1 | |
| 15.V. | 243 | 55,5 | 1,4 | 0,6 | 7.740 | 3.471 | 4,12 | 22,5 | 16,6 | |
| 31.V. | 349 | 54,8 | 2,0 | 0,8 | 13.531 | 6.846 | 5,53 | 26,6 | 12,5 | |
| 15.VI. | 264 | 53,8 | 2,0 | 0,8 | 12.125 | 5.762 | 3,75 | 18,2 | 11,8 | |
| 30.VI. | 289 | 55,6 | 1,4 | 0,7 | 11.364 | 4.148 | — | — | — | |
| 15.VII. | 250 | 52,2 | 1,4 | 1,3 | 8.601 | 3.636 | — | — | — | |
| 31.VII. | 174 | 43,4 | 0,4 | 1,2 | 4.720 | 960 | — | — | — | |
| m | X | X | 4,8 | 1,4 | 0,4 | 1.821 | 989 | 2,33 | 5, 4 | 3,7 |
Tabela 2 Wyniki analizy ilościowej niektórych cech użytkowych rukwi wysiewanej w trzech różnych gęstościach i trzech rozstawach rzędów (Średnie dla gęstości bez względu na rozstawę rzędów) Ergebnisse der Mengenanalyse einiger Eigenschaften der Ölrauke in Abhängigkeit von 3 Saatdichten und 3 Reihenentfernungen (Mittel der Saatdichte ohne Rücksicht auf die Reihentfernung)
| Rok / Jahr | Gęstość siewu w kg na 1 ha / Saatdichte in kg/ha | Liczba roślin na 1 m2 / Pflanzen je m2 | Wysokość roślin w cm / Höhe der Pflanze cm. | Liczba pędów na roślinie / Triebe/Pflanze: z łuszczynami / mit Schoten | Liczba pędów na roślinie / Triebe/Pflanze: bez łuszczyn / ohne Schoten | Liczba kwiatów na 1 m2 / Blüten/m2 | Liczba wykształconych łuszczyn na 1 m2 / Ausgebildete Schoten/m2 | Plon w q z 1 ha / Ertrag in dt/ha: nasion / Samen | Plon w q z 1 ha / Ertrag in dt/ha: słomy / Stroh | Plon w q z 1 ha / Ertrag in dt/ha: łuszczyn i zgonin / Schoten u. Spreu | Waga 1000 nasion / Gewicht von 1000 Samen |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1957 | 10 | 166 | 62,7 | 1,8 | 0,8 | 6,043 | 3.652 | 7,26 | 18,5 | 13,4 | 1,67 |
| 15 | 216 | 58,5 | 1,3 | 0,7 | 5.522 | 3.672 | 7,55 | 18,3 | 14,2 | 1,66 | |
| 20 | 292 | 56,2 | 0,9 | 0,6 | 6.022 | 3.971 | 7,57 | 19,4 | 14,1 | 1,61 | |
| m | X | X | 3,3 | 0,6 | — | — | — | — | — | — | — |
| 1958 | 10 | 179 | 45,3 | 1,6 | 1,0 | 4.937 | 2.703 | 6,09 | 15,0 | 12,4 | 1,65 |
| 15 | 309 | 42,2 | 0,9 | 0,6 | 5.601 | 2.936 | 6,52 | 16,0 | 12,2 | 1,65 | |
| 20 | 415 | 41,5 | 0,7 | 0,5 | 6.308 | 3.469 | 6,65 | 16,6 | 14,3 | 1,64 | |
| m | X | X | 2,8 | 0,7 | 0,4 | 1.171 | — | — | — | — | — |
W roku 1958 plony słomy rukwi z różnych terminów siewu wahały się od 15,1 do 22,4 q, a plony łuszczyn i zgonin od 11,4 do 17,5 q z 1 ha. W 1959 plony słomy mieściły się w granicach od 18,2 do 27,2 q, zaś łuszczyn i zgonin — od 11,8 do 17,1 z 1 ha. Niższe zbiory wegetatywnej masy nadziemnej rukwi z wczesnych terminów siewu w roku 1958, a z późniejszych w roku 1959, należy tłumaczyć niedostateczną ilością wilgoci w glebie.
Stosunek nasion do nadziemnej masy wegetatywnej (słomy, łuszczyn i zgonin) malał na ogół w miarę późniejszego siewu. Wynosił on dla roślin z kolejnych terminów siewu w roku 1958 — 0,21; 0,20; 0,12; 0,07 i 0,06, a w roku 1959 — 0,23; 0,24; 0,15; 0,10; 0,14 i 0,13. Przy siewach 31. V i 15. VI w roku 1959 wartości tego stosunku były znacznie większe niż w roku poprzednim, na co wpłynęła susza, która wystąpiła w drugiej połowie lata i w jesieni.
Rukiew z siewów w końcu czerwca i w lipcu nie dojrzewała, nie zbierano więc z niej nasion, natomiast ważono zieloną masę po skoszeniu. Plony zielonej masy wynosiły przy kolejnych terminach siewu w roku 1958 — 146, 128 i 140 q, a w 1959 — 118, 102 i 55 q z 1 ha. W roku 1959 plony były niższe na skutek suszy.
Wyniki analizy ilościowej roślin i plonowanie rukwi w zależności od gęstości siewu i rozstawy rzędów. Wpływ gęstości siewu okazał się istotny na wielkość i rozgałęzienie się roślin (tab. 2). W miarę większego zagęszczenia rośliny były mniejsze i słabiej rozgałęzione. Nie stwierdzono natomiast wpływu badanych gęstości wysiewu na liczbę wytworzonych kwiatów, jak również na liczbę wykształconych łuszczyn na 1 m2 w roku 1957. W roku 1958, przy siewie rzadszym było nieco mniej kwiatów i łuszczyn niż przy siewie gęstszym. Wpłynęła na to susza w okresie wytwarzania pąków kwiatowych i kwitnienia rukwi. Susza wywarła bardziej ujemny wpływ na rośliny rzadszych siewów, które zakwitają później w porównaniu z roślinami siewów gęstych. W normalnych warunkach prawdopodobnie badane gęstości wysiewu nie wpłynęłyby na zmianę wartości obydwu wymienionych cech podobnie jak w roku poprzednim.
W plonie nasion, słomy oraz łuszczyn i zgonin, w roku 1958 zaznaczyła się pewna tendencja zniżkowa w miarę rzadszego siewu. Należy przypuszczać, że zjawisko to wywołane zostało również przez suszę. W roku 1957 zarówno w plonie nasion jak słomy oraz łuszczyn i zgonin wahania były nieznaczne.
Ciężar absolutny (waga 1000) nasion nie ulegał istotnym zmianom pod wpływem badanych gęstości wysiewu i wahał się w roku 1957 od 1,61 do 1,67 g, a w 1958 — od 1,64 do 1,65 g.
Nie stwierdzono istotnego wpływu stosowanych szerokości międzyrzędzi (20, 25 i 30 cm) na żadną z omawianych cech. Zaznaczyły się tylko niewielkie różnice w wysokości i rozgałęzieniu się roślin, mianowicie przy mniejszej rozstawie rzędów rośliny były nieco wyższe i lepiej rozgałęzione. Zjawisko to, jak już wspomniano przy omawianiu wzrostu rukwi, wywołane zostało mniejszym zagęszczeniem roślin w rzędzie.
Nie stwierdzono również współdziałania badanych gęstości siewu i rozstawy rzędów.
NEKTAROWANIE I WYDAJNOŚĆ MIODOWA RUKWI
Nektarowanie i wydajność miodowa rukwi w zależności od terminów siewu. Dla rukwi z późniejszych terminów siewu, średnia ilość nektaru wydzielanego przez 10 kwiatów w ciągu doby wahała się w roku 1958 od 9,2 do 14,5 mg, a w roku 1959 od 6,2 do 18,8 mg (tab. 3). Przeciętna natomiast
strona 45koncentracja cukrów w nektarze w pierwszym roku badań wahała się od 27,2 do 48,4%, w drugim zaś — od 19,5 do 58,5%. Obie te cechy podlegały zatem większym wahaniom w roku 1959 niż w 1958. Nie stwierdzono jednak żadnej prawidłowej zależności od terminu siewu zarówno w ilości nektaru znajdującego się w kwiatach, jak i procentowej zawartości cukrów w nektarze. Duże i małe ilości nektaru oraz wysokie i niskie zawartości w nim cukrów znajdowano u rukwi z siewów wczesnych jak i późnych. Ilość nektaru i koncentracja w nim cukrów zależały od wilgotności względnej powietrza; przy większej wilgotności nektaru było zawsze więcej, lecz o niższej koncentracji cukrów. Na ilość znajdującego się nektaru w kwiatach wyraźny wpływ wywierał słodyszek rzepakowiec. Zaobserwowano, że zwłaszcza wtedy, gdy w kwiecie obok chrząszczy znajdowały się również larwy słodyszka, nektaru było zawsze mniej. Bezpośrednią przyczyną tego było zapewne uszkadzanie nektarników przez tego szkodnika.
Słodyszek występował głównie na roślinach z siewów kwietniowych i majowych. Szkodnik ten, zmniejszając ilość nektaru w kwiatach, zmniejszał tak samo ilość cukrów wydzielanych przez kwiaty. Ilość cukrów z 10 kwiatów w ciągu doby, czyli tzw. wartość cukrowa dla rukwi z poszczególnych terminów siewu wahała
Tabela 3 Nektarowanie i wydajność miodowa rukwi wysiewanej w różnych terminach Nektarausscheidung und Honigertrag von Ölrauke, die zu verschiedenen Terminen ausgesät wurde
| Rok / Jahr | Termin siewu / Aussaattermin | Ilość nektaru z 10 kwiatów na 1 dobę w mg. / Nektarmenge je 10 Blüten/ /24 Std. in mg. | % cukrów w nektarze / % Zucker im Nektar | Ilość cukrów z 10 kwiatów na 1 dobę w mg. / Zuckermenge je 10 Blüten/ /24 Std. in mg. | Ilość cukrów z 1 m2 w g. / Zuckermenge/ /m2 in g | Wydajność miodowa w kg z 1 ha / Honigertrag in kg/ha |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1958 | 15.IV. | 9,5 | 48,4 | 4,60 | 5,52 | 69,0 |
| 30.IV. | 13,9 | 31,7 | 4,41 | 4,08 | 51,0 | |
| 15.V. | 14,5 | 28,6 | 4,14 | 4,10 | 51,2 | |
| 31.V. | 14,3 | 41,1 | 5,88 | 7,37 | 92,1 | |
| 15.VI. | 9,2 | 47,0 | 4,33 | 9,42 | 117,7 | |
| 30.VI. | 13,9 | 29,6 | 4,11 | 7,49 | 93,6 | |
| 15.VII. | 12,8 | 33,3 | 4,27 | 6,47 | 80,9 | |
| 31.VII. | 13,5 | 27,2 | 3,68 | 2,01 | 25,1 | |
| m | 3,8 | 10,8 | 2,01 | 3,28 | X | |
| 1959 | 1,IV. | 11,2 | 58,5 | 6,56 | 8,95 | 111,9 |
| 15.IV. | 9,5 | 58,2 | 5,53 | 8,10 | 101,2 | |
| 30.IV. | 6,2 | 44,8 | 2,78 | 3,92 | 49,0 | |
| 15.V. | 10,3 | 56,4 | 5,81 | 7,02 | 87,7 | |
| 31.V. | 11,3 | 28,6 | 3,24 | 6,78 | 84,7 | |
| 15.VI. | 18,8 | 19,5 | 3,67 | 6,95 | 86,9 | |
| 30.VI. | 10,2 | 50,5 | 5,15 | 9,21 | 115,1 | |
| 15.VII. | 8,6 | 55,1 | 4,74 | 6,30 | 78,7 | |
| 31.VII. | 8,9 | 54,2 | 4,83 | 3,51 | 43,9 | |
| m | 4,2 | 18,5 | 2,32 | 3,81 | X |
się w roku 1958 od 3,68 do 5,88 mg, a w roku 1959 od 2,78 do 6,56 mg. W roku 1958 najsilniej zaatakowane przez słodyszka były rośliny z trzech wcześniejszych terminów siewu i posiadały wartość cukrową podobną jak rośliny z siewów 15. VI i 15. VII, a mniejszą niż rukiew z siewu 31. V. W roku 1959 największe szkody wyrządził słodyszek u roślin z siewu 30. IV, obniżając ich wartość cukrową do 2,78 mg, mniejsze natomiast u roślin z siewów w końcu maja i w połowie czerwca.
Nie wiadomo, jak kształtowałaby się wartość cukrowa rukwi z różnych terminów siewu, gdyby nie szkody wyrządzane przez słodyszka. Wydaje się, że w miarę późniejszego siewu uwidoczniłby się spadek wartości cukrowej. Pewne zmniejszenie jej zaznaczyło się w roku 1958 w miarę późniejszego siewu, począwszy od wysiewu 31. V. Jeżeli w roku 1959 pominąć wyniki dla roślin z terminów, w których rukiew była silnie opanowana przez słodyszka, to dla pozostałych wartości cukrowe będą wynosić kolejno: 6,56, 5,81, 5,15, 4,74 i 4,83. Zatem tu również widoczna jest pewna, wprawdzie niewielka, tendencja zniżkowa w miarę późniejszego siewu.
Zestawienia wartości cukrowych rukwi z różnych dni w zależności od temperatury i wilgotności względnej powietrza, nie wykazały żadnej prawidłowości. Wydaje się jednak, że dla dobrego nektarowania rukwi, najważniejsza jest dostateczna ilość wilgoci w glebie, a następnie dopiero odpowiednia, niekoniecznie wysoka temperatura oraz dostateczne nasłonecznienie.
Wyliczona wydajność cukrowa rukwi wahała się przy różnych terminach wysiewu, w roku 1958 od 2,01 do 9,42 a w 1959 — od 3,51 do 9,21 g z 1 m2. Kształtowała się ona nieco odmiennie niż wartość cukrowa rukwi z tych samych terminów siewu, ponieważ w skład jej, poza ilością cukrów wydzielonych przez 10 kwiatów w ciągu doby, wchodzi długość nektarowania kwiatu oraz liczba kwiatów na 1 m2.
Wydajność miodowa jest natomiast proporcjonalna do wydajności cukrowej. Dla rukwi wysiewanej od wczesnej wiosny do połowy lipca w roku 1958 mieściła się
Tabela 4 Nektarowanie i wydajność miodowa rukwi wysiewanej w trzech gęstościach i trzech rozstawach rzędów (Średnie dla gęstości bez względu na rozstawę rzędów) Nektarausscheidung und Honigertrag von Ölrauke, bei 3 verschiedenen Saatdichten und 3 Reihenentfernungen (Mittel der Saatdichte ohne Rücksicht auf die Reihenentfernung)
| Rok / Jahr | Gęstość siewu w kg/1 ha / Saatdichte kg/ha | Ilość nektaru z 10 kwiatów na 1 dobę w mg / Nektarmenge je 10 Blüten/ /24 Std. in mg | % cukrów w nektarze / % Zucker im Nektar | Ilość cukrów z 10 kwiatów na 1 dobę w mg / Zuckermenge je 10 Blüten/ /24 Std. in mg | Ilość cukrów z pow. 1 m2 w g. / Zuckermenge/ /m2 in g | Wydajność miodowa w kg/1 ha / Honigertrag in kg/ha |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1957 | 10 | 13,5 | 56,4 | 7,62 | 6,20 | 77,5 |
| 15 | 12,7 | 58,3 | 7,41 | 6,15 | 76,9 | |
| 20 | 12,7 | 57,4 | 7,29 | 6,34 | 79,2 | |
| m | X | — | — | — | — | — |
| 1958 | 10 | 10,6 | 33,8 | 3,57 | 2,88 | 36,0 |
| 15 | 11,6 | 31,6 | 3,67 | 3,07 | 38,4 | |
| 20 | 11,1 | 33,6 | 3,73 | 3,73 | 46,7 | |
| m | X | — | — | — | — | — |
ona w granicach od 51,0 do 117,7 kg, a w 1959 — od 49,0 do 115,1 kg z 1 ha. Rukiew wysiewana w końcu lipca posiadała mniejszą wydajność miodową, która wynosiła w roku 1958 — 25,1 kg, a w 1959 — 43,9 kg z 1 ha. Należy jednak pamiętać, że rośliny tego terminu siewu rozwinęły zaledwie część swoich kwiatów przed mrozami.
Nektarowanie i wydajność miodowa rukwi w zależności od gęstości siewu i rozstawy rzędów. Uwzględnione w doświadczeniu gęstości wysiewu rukwi nie wywierały istotnego wpływu na ilość wydzielanego nektaru przez kwiaty ani na procent cukrów w nim zawartych, jak również na wartość cukrową (tab. 4). Pewna tendencja zwyżkowa w miarę gęstszego siewu zaznaczyła się w wydajności miodowej w roku 1958, lecz źródłem jej była większa liczba kwiatów, wytworzonych przez rośliny. Na nektarowanie rukwi nie wpływała również szerokość międzyrzędzi, jaką stosowano w doświadczeniu.
W wyniku porównania nektarowania kwiatów z dolnej części kwiatostanu (zawiązujących łuszczyny) i szczytowej (nie zawiązujących na ogół łuszczyn) stwierdzono różnice nieistotne. Wartość cukrowa dla pierwszych wynosiła 4,16 mg. dla drugich — 3,94 mg.
DYSKUSJA
Uwzględnione w doświadczeniach zabiegi wpływały w różny sposób na poszczególne badane cechy u rukwi.
Przy większych gęstościach wysiewu rośliny wyrastały drobniejsze, słabiej rozgałęzione, a poszczególne ich fazy rozwojowe trwały krócej. Wartość cukrowa oraz długość kwitnienia kwiatu nie wykazywały natomiast istotnych zmian. Podobnie nie zmieniała się również liczba kwiatów na 1 m2 w sposób zasadniczy, ponieważ niewielkie zmniejszenie się jej przy rzadszych siewach w roku 1958 zostało wywołane przez suszę. Wyniki te są podobne do rezultatów, jakie uzyskał autor badając wpływ gęstości siewu na poszczególne cechy facelii błękitnej. Możliwe, że stosowane w praktyce rolniczej normy wysiewu, które nie wpływają w sposób istotny na zmianę plonu nasion, nie wywierają też większego wpływu na wartość cukrową i liczbę kwiatów u roślin. Wydajność miodowa ulega na pewno zmniejszeniu, lecz dopiero przy bardzo rzadkim siewie, kiedy rośliny nie zajmują całej przeznaczonej im powierzchni pola lub przy siewie bardzo gęstym, przy którym następuje duże zdrobnienie całej rośliny łącznie z kwiatami.
Występujący na rukwi słodyszek rzepakowiec wywierał stosunkowo niewielki wpływ na liczbę wykształconych łuszczyn, zatem i na plon nasion. Działo się tak prawdopodobnie dlatego, że występował on głównie w rozwiniętych kwiatach, a nie w pąkach kwiatowych, gdzie np. u rzepaku wyrządza największe szkody, wyjadając organa generatywne. Możliwe, że szkodnik ten żeruje normalnie tylko na rozwiniętych kwiatach rukwi, co w porównaniu z rzepakiem byłoby zaletą tej rośliny.
Słodyszek jednak wskutek swego żeru w kwiatach obniżał bardzo wartość cukrową rukwi. Według Węgorka (1953), u rzepaku i rzepiku w okresie kwitnienia słodyszek wyjada nektarniki. Tak samo prawdopodobnie szkodnik ten zachowywał się na rukwi.
Wskutek występowania słodyszka rzepakowca, trudno jest interpretować wpływ czynników meteorologiczno-glebowych na wartość cukrową rukwi przy poszczególnych terminach jej wysiewu. Wobec braku zależności tej cechy od temperatury i wilgotności względnej powietrza, mogłoby się wydawać, że rukiew jest mało wrażliwa pod względem nektarowania na zmieniające się warunki pogody od wiosny do jesieni. Należy jednak zwrócić uwagę, że jeżeli pominąć terminy o największym
strona 48nasileniu słodyszka na rukwi, to zaznacza się pewna tendencja zniżkowa wartości cukrowej w miarę późniejszego siewu. Nie można również pomijać faktu. że jesienią i w ogóle przy gorszej pogodzie szczeliny pomiędzy działkami kielicha, przez które pszczoły pobierają nektar u rukwi rozchylają się dostatecznie szeroko dopiero po kilkunastu godzinach. Na skutek tego mogło zachodzić w pewnym stopniu nagromadzanie się nektaru w kwiatach. Jeżeli wziąć to pod uwagę, to dla rukwi z późniejszych terminów siewu zniżka wartości cukrowej byłaby znacznie większa. Mimo wszystko wydaje się jednak, że w miarę późniejszego siewu rukiew siewna nie reagowała tak wielkim spadkiem wartości cukrowej jak facelia błękitna, którą autor badał w tych samych latach.
Z rukwi siewnej pszczoły zbierały nektar inaczej niż z rzepaku. Przy zbieraniu nektaru z rzepaku, według dokładnych obserwacji Meyerhoff (1954), pszczoły siadają na płatkach i sięgają po nektar z góry kwiatu, wykonując przy tym pracę zapylającą. Autorka twierdzi (Meyerhoff 1955), że w podobny sposób pszczoły zachowują się na rukwi. Moje obserwacje przeczą temu, potwierdzają natomiast zdanie Bakowskiego, że pszczoły pobierają nektar z rukwi tylko przez szczeliny pomiędzy działkami kielicha z boku kwiatu. Na świeżo otwartych kwiatach, u których szczeliny są jeszcze bardzo wąskie, można obserwować czasem pszczołę usiłującą dostać nektar z góry kwiatu, jednak usiłowania te są daremne. Kwiat rukwi jest zbyt głęboki i zwarty, a poszczególne jego elementy, zwłaszcza działki kielicha są bardzo sztywne, tak, że pszczoła nie jest w stanie ich rozchylić, by z góry sięgnąć po nektar. Natomiast z powodzeniem czynią to trzmiele, chociaż na rukwi spotyka się ich bardzo mało.
Wydaje się też, że zapylania rukwi dokonują głównie pszczoły zbierające pyłek. Pszczoły zbierające nektar nie siadając w ogóle na wierzchu kwiatu, nie mają raczej kontaktu ze znamieniem i z pylnikami.
STRESZCZENIE WYNIKÓW I WNIOSKI
- Rukiew siewna była odwiedzana przez pszczoły w ciągu całego dnia, gdy tylko sprzyjały warunki pogody. Dostarczała ona pszczołom nektaru i pyłku przez cały okres kwitnienia, niezależnie od terminu siewu. Oblot był średni, bowiem w miesiącach letnich na 1 m2 pracowało jednocześnie do 10 pszczół, jesienią natomiast znacznie mniej.
- Wartość cukrowa rukwi z różnych terminów siewu wahała się od 2,78 do 6,56 mg, lecz nie wykazywała prawidłowej zależności od pory siewu. Wydaje się jednak, że rukiew reaguje pewną zniżką wartości cukrowej na zmieniające się warunki meteorologiczno-glebowe od wiosny do jesieni. Prawidłowość ta nie uwidaczniała się wyraźnie z powodu ujemnego wpływu słodyszka rzepakowca na nektarowanie roślin z wcześniejszych terminów siewu.
- Liczba kwiatów na jednostce powierzchni była największa zawsze u rukwi z siewów czerwcowych, na co prawdopodobnie duży wpływ wywierały obfitsze letnie deszcze.
- Wydajność miodowa rukwi była średnia i dla różnych terminów siewu w okresie prowadzenia badań wahała się znacznie — od 25,1 do 117,7 kg z 1 ha.
- W miarę późniejszego siewu rukwi, aż do końca czerwca, skracał się okres od wschodów do kwitnienia, natomiast samo kwitnienie trwało na ogół coraz dłużej. Okres wegetacji rukwi wahał się przy różnych terminach wysiewu od 80 do 116 dni.
- Najlepsze plony nasion, sięgające 10 q z 1 ha, uzyskiwano przy wczesnych siewach rukwi, wykonywanych najpóźniej do końca kwietnia.
- Nie zauważono, by występujący na rukwi słodyszek rzepakowiec wpływał wyraźnie na zmniejszenie się liczby wykształconych łuszczyn.
- Nie stwierdzono istotnego wpływu stosowanych gęstości siewu i rozstawy rzędów na nektarowanie i wydajność miodową rukwi, ani na plon nasion i ich ciężar absolutny (wagę 1000 nasion).
- Przy mniejszej gęstości i węższych międzyrzędziach rośliny wyrastały wyższe, lepiej rozgałęzione i bardzo dobrze zakrywały powierzchnię pola. Wydaje się, że na glebach średnich najlepsza gęstość wysiewu będzie 10—15 kg nasion na 1 ha, a rozstawa rzędów 20—25 cm.
- Kwiaty rukwi otwierają się tylko w dzień od około godziny 5 rano do 19 wieczorem, przy czym w dni pogodne pyłek osypuje się wkrótce po rozwinięciu się kwiatu.
- Pracę zapylającą u rukwi wykonują głównie pszczoły zbierające pyłek, a wpływ ich na zawiązywanie owoców i nasion jest duży. Pszczoły zbierające nektar siadają z boku kwiatu i nie mają raczej kontaktu ze znamieniem i z pylnikami.
- Rukiew siewna należy do grupy dość dobrych roślin pszczelarskich. Wydaje się, że z rolniczego punktu widzenia również jest ona godna uwagi, chociażby ze względu na możliwość jej uprawy jako rośliny oleistej na glebach słabszych. Dotychczasowe niewysokie na ogół plony nasion rukwi można by podnieść prawdopodobnie dość łatwo na drodze selekcji, ponieważ gatunek ten stanowi bardzo szeroką populację.
*
- *
Składam podziękowanie Pani Doc. Dr Z. Demianowiczowej za podsunięcie tematu i pomoc przy wykonywaniu niniejszej pracy, jak również Panu Prof. Dr A. Demianowiczowi za wiele cennych rad. Panu Mgr K. Szczepańskiemu bardzo dziękuję za ważne wskazówki dotyczące założenia doświadczeń i statystycznego opracowania wyników.
LITERATURA
Bakowski B. (1954) — Rukiew siewna — rukwią pszczelą. Pszczelarstwo. Warszawa, 5 (1): 12—13.
Bichtler E. (1952) — Anbauversuche mit der Ölrauke. Dtsch. Imkerztg. Eisenach, 2 (10): 293—295.
Demianowicz Z. (1953) — Rośliny miododajne. Warszawa, PWRiL.
Demianowicz Z. i inni (1960) — Wydajność miodowa ważniejszych roślin miododajnych w warunkach Polski. Pszczel. Zesz. Nauk., 4 (2): 87—104.
Jabłoński B. (1960) — Wpływ gęstości i terminów siewu na zmianę wartości cech użytkowych facelii błękitnej. Pszczel. Zesz. Nauk., 4 (1): 1—42.
Meyerhoff G. (1955) — Bauerliche Bienenweide (Bienenweidenpflanzen — Band 1). Berlin, 27—29.
Meyerhoff G. (1954) — Untersuchungen über die Wirkung des Bienenbefluges auf den Raps. Arch. f. Geflügelz. u. Kleintürk. 3 (3/4): 259—306.
Pietruszczyński Z. (1951) — Szczegółowa uprawa roślin (praca zbiorowa). Warszawa, PWRiL, 747—748.
Węgorek W. (1953) — Nauka o szkodnikach roślin. cz. II. (skrypt). Warszawa. PWN, 68—71.
Wnuszyński S. (1955) — O uprawie rukwi siewnej. Pszczelarstwo. Warszawa, 6 (1): 11.
strona 50РЕЗУЛЬТАТ ИССЛЕДОВАНИЙ ПЧЕЛОВОДЧЕСКОГО ЗНАЧЕНИЯ ИНДАУ ПОСЕВНОГО
Болеслав Яблонски
Резюме
В 1957—1959 г. в Скерневицах на легкой подзолистой почве велись исследования пчеловодческой и сельскохозяйственной ценности индау посевного (Eruca sativa D. C.) в зависимости от срока посева, его густоты и ширины междурядий.
- Было установлено, что густота посева (10, 15 и 20 кг на 1 га) и ширина междурядий (20, 25 и 30 см) не влияли на медопродуктивность индау, урожай семян и на их абсолютный вес. При меньшей густоте сева и более широких междурядиях растения растут выше и сильнее разветвляются, очень хорошо накрывают поверхность поля.
- При исследованиях принимались во внимание посевы производившиеся в 15-16 — дневные промежутки времени. от начала апреля до конца июля. Сроки посева по разному влияли на разные подвергавшиеся исследованию свойства индау.
а) Медопродуктивность колебалась в широких границах от 25,1 до 117,7 кг на 1 га, не обнаруживая однако видимой зависимости от сроков посева. (Выступавший на индау рапсовый цветоед (Meligethes aeneus) очень понижал его нектаровыделение, что затрудняло оценку результатов).
б) Самое большое число цветов на 1 м2 производило растения июньских по- его нектаровыделение, что затрудняло оценку результатов).
в) Самые высокие урожаи семян индау, доходящие до 10 центнаров с 1 га, получались с ранно-весенних посевов, производившихся не поздне конца апреля.
г) Пчелы посещали индау в течении всего периода его цветения, собирая нектар и пыльцу.
Установлено, что цветы индау расцветают только днем от 5 до 19 часов, главным же образом от 7 до 11 ч. Цветение отдельного цветка длится от 2 до 4 суток.
Непосредственно после развёртывания цветка пчелы могут собирать с него только пыльцу, а нектар тогда лишь, когда между чашелистиками образуються щелочки. При хорошей погоде это наступает через 1—2 часа, а при холодной даже через 10 и более часов.
Опыление индау производят главным образом пчелы собирающие пыльцу. Влияние их на завязывание стручков и семян очень велико. Пчелы высасывающие нектар через щелочки между чашелистиками, как правило не соприкаються с пыльниками тычинок и рыльцем пестика.
strona 51ERGEBNISSE DER UNTERSUCHUNGEN UEBER DEN WERT DER OELRAUKE (ERUCA SATIVA) ALS BIENENWEIDEPFLANZE
Bolesław Jabłoński
Zusammenfassung
In den Jahren 1957—1959 wurden auf den mittleren Podsolböden von Skierniewice der Wert der Ölrauke (Eruca sativa D.C.) als Bienenweidepflanze und ihr landwirtschaftlicher Anbauwert in Abhängigkeit vom Saattermin, der Saatgutmenge und des Reihenabstandes untersucht.
- Es wurde festgestellt, dass die Saatgutmenge (10, 15 und 20 kg/ha) und der Reihenabstand (20, 25 und 30 cm) keinen Einfluss auf den Honig- und Samenertrag, sowie das absolute Gewicht der Samen hatten. Bei geringer Saatgutmenge und bei gleichzeitig geringerein Reihenabstand waren die Pflanzen besser verzweigt und zeigten einen etwas höheren Wuchs. Auch war die Fläche des Feldes besser bedeckt,
- Die bei den Untersuchungen berücksichtigten Saattermine (15—16 tägige Abstände von Anfang April bis Ende Juli) hatten unterschiedlichen Einfluss auf die untersuchten Eigenschaften der Ölrauke.
a) Der Honigertrag schwankte mit Mengen von 25,1 bis 117,7 kg ausserordentlich, zeigte aber keine regelmässige Abhängigkeit vom Saattermin. (Der auf den Pflanzen auftretende Rapsglanzkäfer (Meligethes aeneus) verringerte stark die Nektarsekretion, was die Auslegung der Ergebnisse im Abhängigkeit vom Vetter sehr erschwerte.)
b) Die grösste Anzahl Blüten je m2 hatten die Junisaaten. Es scheint, dass darauf vor allen Dingen die reichlicheren sommerlichen Niederschläge in Form von Regen Einfluss hatten.
c) Die höchsten Samenertäge, bis zu 10 dt/ha; wurden erreicht, wenn die Aussaat im zeitigen Frühjahr bis spätestens Ende April erfolgt war.
- Die Bienen beflogen die Ölraukesaaten während der gesamten Blühdauer und sammelten Nektar und Pollen.
Es wurde festgestellt, dass die Blüten der Ölrauke nur im Laufe des Tages in der Zeit von 5,00—19,00 Uhr aufblühen, wobei das Maximum zwischen 7,00 und 11,00 Uhr liegt. Eine einzelne Blüte blüht 2—4 Tage. Sofort nach dem Aufblühen können die Bienen nur Pollen sammeln. Der Nektar ist für sie erst dann erreichbar, wenn sich die Spalten zwischen den Kelchblättern gebildet haben, was bei schönem Wetter nach ein bis zwei Stunden, an kühlen Tagen nach mehr als 10 Stunden eintritt.
Die Bestäubung der Ölrauke wird hauptsächlich von den Pollensammlerinnen ausgeführt; ihr Einfluss auf die Anlage von Früchten und Samen ist sehr gross. Beim Sammeln von Nektar dringen die Bienen von der Seite der Blüte durch die Spalte zwischen den Kelchblättern ein und kommen nicht mit der Narbe und den Antheren in Kontakt.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 35: „w 1959 zaś” → w 1958 zaś
- s. 36: „wegatacji” → wegetacji
- s. 39, ryc. 3 (podpis niem.): „aufgeblüte” → aufgeblühte
- s. 40, ryc. 4 i 5 (podpisy niem., 2×): „Intensivität” → Intensität
- s. 40, ryc. 4, oś godzin: „9, 12, 13″ → 9, 11, 13
- s. 40, ryc. 5, oś: „obserwagi” → obserwacji
- s. 43, tab. 2 (tytuł niem.): „Reihentfernung” → Reihenentfernung
- s. 43, tab. 2, 1957, 10 kg: „6,043″ → 6.043
- s. 49, Literatura: „Bauerliche” → Bäuerliche
- s. 50, streszczenie: „производило” → производили
- s. 50, streszczenie: „центнаров” → центнеров
- s. 50, streszczenie: „ранно-весенних” → ранневесенних
- s. 50, streszczenie: „поздне” → позднее
- s. 50, streszczenie: „в течении” → в течение
- s. 50, streszczenie: „образуються” → образуются
- s. 50, streszczenie: „соприкаються” → соприкасаются
- s. 51, Zusammenfassung: „geringerein” → geringerem
- s. 51, Zusammenfassung: „im Abhängigkeit” → in Abhängigkeit
- s. 51, Zusammenfassung: „Vetter” → Wetter
- s. 51, Zusammenfassung: „Samenertäge” → Samenerträge
