SKŁAD GATUNKOWY I LICZEBNOŚĆ AKAROFAUNY W OSYPIE NATURALNYM ZIMUJĄCYCH RODZIN PSZCZELICH

tekst: Wit Chmielewski

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXVI, 1992 — Wit Chmielewski

strona 74

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXXVI 1992

Wit Chmielewski

Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy

Streszczenie

W toku 4-letnich badań (1987-90) poddano analizom akarologicznym osyp zimowy z 1783 rodzin pszczelich zebrany w 113 pasiekach doświadczalnych i produkcyjnych. Określono 48 gatunków roztoczy. Liczebność akarofauny na ogół bardzo duża, sięgała maksymalnie do kilkunastu tysięcy osobników w jednej rodzinie. Roztocze tworzyły zwykle mieszane, wielogatunkowe kolonie, złożone z osobników różnego wieku, płci i stadiów rozwojowych z formami foretycznymi i przetrwalnikowymi (hypopus) włącznie. Skład akarofauny był urozmaicony. Największą i najliczniejszą grupę stanowiły rozkruszki (Acaridae, Glycyphagidae) – szkodniki produktów pasiecznych, którym towarzyszyły ich drapieżce (Cheyletidae, Aceosejidae, Macrochelidae), gatunki koprofagiczne i nekrofagiczne (Gamasidae, Parasitidae, Uropodidae), a także wiele innych o nieokreślonych jeszcze powiązaniach z pszczołami, często zawleczone z gleby, roślin i innych siedlisk (Oribatidae, Eriophyidae, Tetranychidae). Stałym elementem osypu były roztocze pasożytnicze, głównie Varroa jacobsoni Oud. Stwierdzono też gatunki nowe dla fauny polskiej (Acotyledon paradoxa Oud., Chaetodactylus osmiae (Duf.), Lasioacarus nidicolus Kadzhaja et Sevastianov, Thyreophagus odyneri Fain) i kilka rzadziej spotykanych lub nie rejestrowanych dotychczas w gniazdach pszczół.

Słowa kluczowe: akarofauna, roztocze ulowe, rozkruszki, szkodniki pasieczne, osyp zimowy.

WPROWADZENIE

W czasie zimowania pszczół, który jest okresem ich zmniejszonej aktywności, na dennicach uli gromadzi się w dużych zwykle ilościach osyp zimowy (detrytus). W jego skład wchodzą resztki pokarmu pszczół (pyłek, pierzga, miód, cukier), odsklepiny z plastrów i okruchy wosku, martwe pszczoły i czerw oraz różne inne odpadki organiczne zarówno pochodzenia zwierzęcego jak i roślinne, a także zanieczyszczenia nieorganiczne. Wszystko to stanowi atrakcyjne podłoże i pożywkę dla rozwoju mikroflory i fauny towarzyszącej pszczołom w ich gniazdach.

Z dotychczasowych obserwacji przeprowadzonych przez różnych autorów wynika, że szczególnie często i licznie występują w tych siedliskach roztocze (Banaszak 1980, Chmielewski 1971, 1989, 1990, 1991, Grobov 1975, Haragsim i inni 1978, Rolnik, Szmidt 1959). Z opracowań tych i przeglądów piśmiennictwa światowego na temat roztoczy związanych z owadami socjalnymi

strona 75

wynika, że z pszczołą miodną (Apis mellifera L.) związanych jest około 40 gatunków tych pajęczaków. Niektóre z nich, jak wynika z wcześniejszych obserwacji i doświadczeń własnych autora (Chmielewski 1975, 1978, 1983) mogą występować i rozwijać się na pokarmie pszczół, a zwłaszcza na pierzdze i pyłku zbieranym przez te owady.

Celem obecnych badań jest ocena stanu higienicznego uli pszczelich pod kątem występowania w nich roztoczy – określenie składu gatunkowego i nasilenia występowania tych szkodników w osypie naturalnym zimujących pszczół w warunkach naszych pasiek krajowych.

METODYKA

Okres badań obejmował 4 lata (1987-1990) (Tab. 1).

Materiał doświadczalny stanowiły 1783 próby osypu zimowego pobrane z rodzin pszczelich głównie w pasiekach zakładowych (doświadczalnych) Oddziału Pszczelnictwa Instytutu Sadownictwa i Kwiaciarstwa (Puławy i okolice) i prywatnych (produkcyjnych) z terenu kraju (głównie z województw: lubelskiego, jeleniogórskiego, poznańskiego, tarnobrzeskiego, toruńskiego, warszawskiego). Przy pobieraniu prób korzystano głównie z wkładek papierowych na osyp zimowy, lub z ruchomych (odejmowanych) dennic uli. Wkładki na osyp wsuwano, jeżeli konstrukcja uli na to pozwalała, na dno uli, pod ramki z zimującymi pszczołami, po ustaniu ich lotów jesienią, a następnie usuwano je wraz z osypem wiosną, tuż przed oblotem lub wkrótce po oblocie pszczół. W przypadku uli z ruchomymi dennicami, osyp pobierano po ich uprzednim odłączeniu od korpusów gniazdowych i ewentualnej wymianie na suche. Natomiast w przypadku uli, których konstrukcja uniemożliwiała odejmowanie i wymianę dennic lub zastosowanie wkładek dennicowych, pobieranie osypów wymagało otwierania uli i rozbierania gniazd, toteż wykonywano je przeważnie przy okazji wiosennego przeglądu pasiek. Osyp zbierano do papierowych torebek, etykietowano i dostarczano do pracowni, gdzie zabezpieczano je w niskiej temperaturze (lodówka), do czasu ich przesiania na sitach i przygotowania materiału do badań mikroskopowych. Próby, w zależności od ich napływu z terenu i możliwości wykonawczych laboratorium, przesiewano bezpośrednio lub możliwie w krótkim czasie po pobraniu, na sitach laboratoryjnych o średnicy oczek 2-2,5 mm, w celu oddzielenia martwych pszczół i innych większych cząstek detrytusu. Z drobnocząsteczkowego osypu wybierano roztocze, przeglądając go pod binokularem. Roztocze konserwowano w alkoholu etylowym (75%), prześwietlano w kwasie mlekowym (50%) i chloralfenolu, a następnie wykonywano preparaty mikroskopowe (płyny Faure’a-Berlese i Hoyera). Ustalano liczebność roztoczy w badanym materiale i określano stopień zasiedlenia prób według trzystopniowej skali podanej w normie resortowej (RN-54 MPRiS/L-160) zalecanej i stosowanej przy ocenie

strona 76

Tabela 1 Liczby prób osypu z uli zebranych w czasie 4 lat badań Numbers of hive debris cellected during 4 years of investigations

Charakter pasiek / Character of apiaries 1987: Pasieki / Apiaries 1987: Rodziny / Colonies 1988: Pasieki / Apiaries 1988: Rodziny / Colonies 1989: Pasieki / Apiaries 1989: Rodziny / Colonies 1990: Pasieki / Apiaries 1990: Rodziny / Colonies 1987-1990: Pasieki / Apiaries 1987-1990: Rodziny / Colonies
Produkcyjne (prywatne) / Productive (private) 16 207 25 258 7 105 8 99 56 669
Doświadczalne (zakładowe) / Experimental (departmental) 13 301 15 290 17 216 12 307 57 1114
Ogółem – General 29 508 40 548 24 321 20 406 113 1783
strona 77

porażenia przez roztocze różnych produktów spożywczych i ziół suszonych, a mianowicie: I – 1-20, II – 21-40 i III stopień porażenia – ponad 40 roztoczy w przeliczeniu na 1 kg badanego produktu (dla ziół leczniczych zaleca się stosowanie skali odpowiednio: I – 1-2, II – 3-5, III – ponad 5 roztoczy w 100 g suszu). Próby ważono na wadze laboratoryjnej; ich masa wahała się w granicach od kilku gramów do ponad 1 kg (w przypadkach dużego lub całkowitego osypania się rodziny pszczelej). Masa próby osypu drobnocząsteczkowego (po przesianiu) wynosiła średnio 21,5 g.

WYNIKI

Badania wykazały, że akarofauna uli zamieszkałych przez pszczoły jest bogata zarówno pod względem liczebności, jak i składu gatunkowego. Z przeprowadzonych analiz prób osypu zimowego wynika, że roztocze towarzyszą praktycznie wszystkim rodzinom pszczelim. Jedynie ule nowe i świeżo zasiedlone pszczołami rojowymi (roje naturalne) w początkowym okresie ich zagospodarowywania przez pszczoły są zwykle wolne od roztoczy, lub też występują w nich jedynie nieliczne ich osobniki. Liczebność roztoczy w osypie zimowym, na ogół bardzo duża, bo sięgająca niekiedy nawet kilku lub kilkunastu tysięcy w jednej rodzinie pszczelej, wykazywała dosyć duże wahania zarówno w poszczególnych latach badań, jak też znaczne różnice w zależności od charakteru pasieki (Tab. 2).

Tabela 2 Porównanie liczebności roztoczy w przeliczeniu na 1 kg osypu z uli w poszczególnych latach badań Comparison of numbers of mites in count per 1 kg of hive debris in particular years of investigations

Charakter pasiek / Character of apiaries 1987 1988 1989 1990 1987-1990
Produkcyjne (prywatne) / Productive (private) 397,8 1668,8 2419,2 1233,4 1350,8
Doświadczalne (zakładowe) / Experimental (departmental) 190,9 855,5 1507,5 584,0 714,0
Ogółem – General 276,6 1238,0 1805,4 742,1 953,3
strona 78

Większa na ogół liczebność roztoczy w osypie pochodzącym z pasiek prywatnych w porównaniu z zasiedleniem przez nie prób osypu z pasiek doświadczalnych pozostaje prawdopodobnie w związku z wyższym poziomem higieny tych ostatnich, z lepszym na ogół ich wyposażeniem w odpowiedni sprzęt, a także terminowym i poprawnym wykonywaniem wszystkich zabiegów hodowlanych. Zasiedlenie osypu zimowego przez roztocze wyrażone w stopniach wykazało, że znaczna większość prób (88%) porażona była w III – najwyższym stopniu, tj. znajdowano w nich po ponad 40 roztoczy w przeliczeniu na 1 kg osypu (Tab. 3).

Analiza akarofauny wskazuje nie tylko na jej bogaty skład gatunkowy (48 oznaczonych gatunków), lecz także na duże jej urozmaicenie w relacji: roztocze – gospodarze. Obok znanych gatunków pasożytniczych (Varroa jacobsoni Oud., Acarapis woodi (Rennie) znaleziono w osypie szereg innych gatunków roztoczy, z których ponad połowę stanowiły rozkruszki (Acaridae, Glycyphagidae). Niektóre z nich są znanymi szkodnikami produktów pszczelich, np. Glycyphagus domesticus (De Geer), Carpoglyphus lactis (L.), Acarus siro L., Tyrophagus longior (Gerv.). Rozkruszkom i innym saprofagom towarzyszyły często gatunki roztoczy drapieżnych z rodzin Cheyletidae, Aceosejidae, Macrochelidae, jak np. Cheyletus eruditus (Schr.) Melichares tarsalis (Berl.), a poza tymi także niektóre gatunki koprofagiczne i nekrofagiczne (Gamasidae, Parasitidae, Uropodidae) i inne, których znaczenie i powiązania z pszczołami wymagają dalszych badań w celu ich wyjaśnienia (Tab. 4, Ryc. 1-8).

Ryc. 1 – Tyrophagus putrescentiae (Schr.) – samiec – male Ryc. 2 – Carpoglyphus lactis (L.) – samica – female
strona 79

Tabela 3 Nasilenie występowania roztoczy w osypie z uli w kolejnych latach badań Intensity of occurrence of mites in hive debris in consecutive years of investigations

Rok badań / Year of investigations Liczba prób zbadanych / Number of analysed samples I: Liczba prób / Number of samples I: % I: Srednia liczba roztoczy w 1kg osypu / Mean number of mites per 1kg of debris II: Liczba prób / Number of samples II: % II: Srednia liczba roztoczy w 1kg osypu / Mean number of mites per 1kg of debris III: Liczba prób / Number of samples III: % III: Srednia liczba roztoczy w 1kg osypu / Mean number of mites per 1kg of debris
1987 508 33 6,5 14,8 30 5,9 35,7 445 87,6 312,3
1988 548 39 7,1 13,4 53 9,7 30,6 456 83,2 1483,1
1989 321 20 6,2 17,5 18 5,6 31,1 283 88,2 2044,6
1990 406 9 2,2 17,8 12 3,0 35,8 385 94,8 781,0
1987-90 1783 101 5,7 15,0 113 6,3 32,6 1569 88,0 1080,0

*) I – 1-20 roztoczy w przeliczeniu na 1 kg osypu 1-20 mites in count per 1 kg of debris II – 21-40 roztoczy w przeliczeniu na 1 kg osypu 21-40 mites in count per 1 kg of debris III – >40 roztoczy w przeliczeniu na 1 kg osypu

  • >40 mites in count per 1 kg of debris
strona 80

Tabela 4 Zestawienie gatunków roztoczy, liczebność i częstość ich występowania w osypie z uli z 1783 zimujacych rodzin pszczelich List of mite species, their numbers and frequency of their occurrence in hive debris from 1783 wintering bee colonies

Gatunek / Species I: Liczba prób (%) / Number of samples (%) I: Srednia liczba roztoczy w próbie / Mean number of mites per sample II: Liczba prób (%) / Number of samples (%) II: Srednia liczba roztoczy w próbie / Mean number of mites per sample III: Liczba prób (%) / Number of samples (%) III: Srednia liczba roztoczy w próbie / Mean number of mites per sample I+II+III: Liczba prób (%) / Number of samples (%) I+II+III: Srednia liczba roztoczy w próbie(maks.) / Mean number of mites per sample(max.)
Rozkruszki – Acarids
Acarus farris (Oud.) 37( 2,1) 18,6 53( 3,0) 34,7 200(11,2) 267,4 290(16,3) 193,1( 2500)
Acarus gracilis Hughes 3( 0,2) 13,3 3( 0,2) 36,7 5( 0,3) 90,0 11( 0,6) 54,5( 200)
Acarus immobilis Griffiths 17( 1,0) 15,3 28( 1,6) 33,2 95( 5,3) 323,4 140( 7,9) 227,9( 3600)
Acarus siro L. 66( 3,7) 16,5 80( 4,9) 34,1 215(12,1) 247,3 361(20,2) 157,8( 3600)
Acotyledon paradoxa Oud. 33( 1,9) 16,7 45( 2,5) 33,6 127( 7,1) 254,3 205(11,5) 167,6( 2000)
Aleuroglyphus ovatus (Troup.) 2( 0,1) 15,0 2( 0,1) 30,0 4( 0,2) 22,5( 30)
Caloglyphus berlesei (Mich.) 3( 0,2) 16,7 1( 0,1) 25,0 3( 0,2) 66,7 7( 0,4) 36,7( 100)
Caloglyphus rhizoglyphoides (Zachv.) 9( 0,5) 13,3 11( 0,6) 32,7 13( 0,7) 122,3 33( 1,9) 62,7( 300)
Lasioacarus nidicolus Kadzhaja et Sevastianov 26( 1,5) 17,3 34( 1,9) 33,8 82( 2,6) 259,4 142( 8,0) 161,1( 1400)
Michaelopus corticalis (Mich.) 14( 0,8) 15,7 9( 0,5) 33,3 11( 0,6) 93,6 34( 1,9) 44,1( 350)
Rhizoglyphus echinopus (F. et R.) 1( 0,1) 20,0 1( 0,1) 60,0 2( 0,1) 40,0( 60)
Thyreophagus entomophagus (Lab.) 21( 1,2) 16,7 17( 1,0) 35,9 14( 0,9) 155,0 52( 2,9) 60,2( 600)
Thyreophagus odyneri Fain 9( 0,5) 15,6 8( 0,5) 36,2 11( 0,6) 117,2 28( 1,6) 61,4( 300)
Tyrophagus casei (Oud.) 13( 0,7) 16,9 5( 0,3) 36,0 10( 0,6) 129,0 28( 1,6) 60,4( 400)
Tyrophagus longior (Gerv.) 87( 4,9) 16,3 111( 6,2) 35,6 160( 8,9) 151,1 358(20,1) 82,5( 3000)
Tyrophagus putrescentiae (Schr.) 60( 3,4) 17,0 65( 3,6) 33,1 59( 3,3) 96,3 184(10,3) 48,1( 480)
Carpoglyphus lactis (L.) 126( 7,1) 16,5 143( 8,0) 34,3 257(14,4) 130,0 526(29,5) 76,8( 1200)
Chaetodactylus osmiae (Duf.) 2( 0,1) 15,0 1( 0,1) 50,0 3( 0,2) 26,6( 50)
Chortoglyphus arcuatus (Troup.) 8( 0,5) 13,7 1( 0,1) 30,0 9( 0,5) 15,3( 30)
Glycyphagus destructor (Schr.) 58( 3,3) 15,7 60( 3,4) 33,8 192(10,8) 148,6 310(17,4) 92,4( 1600)
Glycyphagus domesticus (De Geer) 171( 9,6) 16,0 207(11,6) 34,0 1232(69,1) 440,1 1610(90,3) 342,7(14280)
Austroglycyphagus geniculatus (Vitz.) 1( 0,1) 30,0 1( 0,1) 150,0 2( 0,1) 90,0( 150)
Glycyphagus ornatus (Kramer) 3( 0,2) 13,3 1( 0,1) 70,0 4( 0,2) 27,5( 70)
Gohieria fusca (Oud.) 2( 0,1) 10,0 2( 0,1) 10,0( 10)
strona 81
Inne gatunki roztoczy – Other mite species
Histiostoma polypori (Oud.) 2( 0,1) 10,0 2( 0,1) 40,0 1( 0,1) 50,0 5( 0,3) 22,0( 50)
Belba geniculosa Oud. 3( 0,2) 10,0 1( 0,1) 30,0 4( 0,2) 15,0( 30)
Bryobia praetiosa Koch. 5( 0,3) 10,0 1( 0,1) 30,0 6( 0,3) 13,3( 30)
Pyemotes ventricosus (Newp.) 3( 0,2) 20,0 2( 0,1) 35,0 5( 0,3) 26,0( 40)
Acarapis woodi (Rennie) 2( 0,1) 20,0 1( 0,1) 30,0 3( 0,2) 23,3( 30)
Scutacarus acarorum (Goeze) 3( 0,2) 10,0 1( 0,1) 40,0 4( 0,2) 17,5( 40)
Tarsonemus fusarii Cooreman 3( 0,2) 8,7 2( 0,1) 35,5 2( 0,1) 60,0 7( 0,4) 31,0( 60)
Acaropsis sollers Rohdendorf 1( 0,1) 10,0 1( 0,1) 10,0( 10)
Eucheyletia flabellifera (Mich.) 3( 0 2) 10,0 1( 0,1) 30,0 4( 0,2) 15,0( 30)
Cheyletus eruditus (Schr.) 31( 1,7) 12,9 9( 0,5) 35,6 5( 0,3) 54,0 45( 2,5) 22,0( 70)
Bdella lignicola Can. 1( 0,1) 10,0 1( 0,1) 10,0( 10)
Cunaxa taurus (Kramer) 2( 0,1) 10,0 2( 0,1) 10,0( 10)
Ameroseius plumigerus (Oud.) 11( 0,6) 11,8 3( 0,2) 30,0 1( 0,1) 50,0 15( 0,8) 18,0( 50)
Ameroseius plumosus (Oud.) 58( 3,3) 12,4 7( 0,4) 34,3 4( 0,2) 65,0 69( 3,9) 17,7( 100)
Melichares dentriticus (Berl.) 4( 0,2) 10,0 4( 0,2) 10,0( 10)
Melichares mali (Oud.) 2( 0,1) 10,0 2( 0,1) 10,0( 10)
Melichares tarsalis (Berl.) 35( 2,0) 10,3 3( 0,2) 23,0 1( 0,1) 50,0 39( 2,2) 12,3( 50)
Macrocheles glaber (Müller) 27( 1,5) 8,0 1( 0,1) 30,0 28( 1,6) 8,8( 30)
Macrocheles matrius (Hull.) 11( 0,6) 9,3 2( 0,1) 30,0 1( 0,1) 60,0 14( 0,9) 15,8( 60)
Macrocheles muscaedomesticae (Scop.) 38( 2,1) 11,6 2( 0,1) 30,0 2( 0,1) 50,0 42( 2,4) 15,5( 50)
Parasitellus fucorum (De Geer) 28( 1,6) 7,4 2( 0,1) 35,0 1( 0,1) 50,0 31( 1,7) 10,5( 50)
Pergamasus crassipes (L.) 14( 0,8) 9,6 2( 0,1) 15,0 16( 0,9) 10,2( 30)
Urobovella marginata (Koch.) 3( 0,2) 16,6 1( 0,1) 30,0 4( 0,2) 20,0( 30)
Varroa jacobsoni Oud. 217(12,2) 14,8 164( 9,2) 31,8 1100(61,6) 596,8 1481(83,0) 448,9( 6500)
strona 82
Roztocze gatunkowo nieokreślone
Unspecified mites
Acaridae 49( 2,7) 8,0 16( 0,9) 32,7 5( 0,3) 58,0 70( 3,9) 17,3( 60)
Glycyphagidae 149( 8,4) 5,7 17( 1,0) 31,0 4( 0,2) 67,5 170(10,0) 9,7( 100)
Carpoglyphidae 2( 0,1) 10,0 1( 0,1) 40,0 3( 0,2) 20,0( 40)
Saproglyphidae 7( 0,4) 15,7 1( 0,1) 40,0 3( 0,2) 66,7 11( 0,6) 36,1( 100)
Pyroglyphidae 3( 0,2) 13,3 3( 0,2) 13,3( 20)
Tydeidae 31( 1,7) 9,3 9( 0,5) 27,8 9( 0,5) 212,5 45( 2,5) 52,0( 600)
Trombiculidae 5( 0,3) 14,0 5( 0,3) 14,0( 20)
Tarsonemidae 41( 2,3) 8,0 11( 0,6) 34,5 6( 0,3) 61,7 58( 3,3) 18,6( 100)
Scutacaridae 5( 0,3) 12,0 1( 0,1) 30,0 6( 0,3) 15,0( 30)
Tetranychidae 7( 0,4) 10,0 1( 0,1) 22,0 8( 0,4) 11,5( 30)
Bdellidae 3( 0,2) 10,0 3( 0,2) 10,0( 20)
Cheyletidae 2( 0,1) 15,0 2( 0,1) 15,0( 20)
Cunaxidae 2( 0,1) 10,0 2( 0,1) 10,0( 10)
Aceosejidae 4( 0,2) 15,0 4( 0,2) 15,0( 20)
Phytoseiidae 2( 0,1) 10,0 2( 0,1) 10,0( 10)
Ameroseiidae 20( 1,1) 9,3 1( 0,1) 30,0 21( 1,2) 10,3( 30)
Laelaptidae 31( 1,7) 6,8 2( 0,1) 30,0 1( 0,1) 60,0 34( 1,9) 9,7( 60)
Macrochelidae 41( 2,3) 8,0 41( 2,3) 8,2( 10)
Parasitidae 16( 0,9) 8,9 2( 0,1) 35,0 18( 1,0) 11,8( 40)
Uropodidae 3( 0,2) 13,3 3( 0,2) 13,3( 20)
Anoetoidea 3( 0,2) 13,3 1( 0,1) 30,0 4( 0,2) 17,5( 30)
Eriophyoidea 1( 0,1) 10,0 1( 0,1) 10,0( 10)
Gamasida 28( 1,6) 7,3 4( 0,2) 27,0 1( 0,1) 50,0 33( 1,9) 11,0( 50)
Oribatida 26( 1,5) 9,9 4( 0,2) 32,5 1( 0,1) 50,0 31( 1,7) 12,8( 50)

*) I – 1-20 roztoczy w przeliczeniu na 1 kg osypu 1-20 mites per 1 kg of debris II – 21-40 roztoczy w przeliczeniu na 1 kg osypu 21-40 mites per 1 kg of debris III – > 40 roztoczy w przeliczeniu na 1 kg osypu

  • > 40 mites per 1 kg of debris
strona 83
Ryc. 3 – Chortoglyphus arcuatus (Troup.) – samiec – male Ryc. 4 – Gohieria fusca (Oud.) – samica – female
Ryc. 5 – Acarus farris (Oud.) – hypopus ruchomy – mobile hypopus Ryc. 6 – Glycyphagus domesticus (De Geer) – hypopus nieruchomy (encys[?] immobile hypopus (encysted)
strona 84
Ryc. 7 – Cheyletus eruditus (Schr.) – samica – female Ryc. 8 – Acarapis woodi (Rennie) – samica – female

W toku prowadzonych badań stwierdzono, że znany powszechnie od wielu lat sprawca choroby roztoczowej pszczół (akarapidoza) – Acarapis woodi (Rennie) stracił wyraźnie na znaczeniu i gdy jeszcze w pierwszym roku obecnych badań (1987) stwierdzono sporadycznie jego obecność w kilku próbach materiału (3 rodziny) z pasieki zlokalizowanej w południowo-zachodniej części kraju (woj. jeleniogórskie), to w ostatnich latach brak było informacji o jego występowaniu w Polsce. Wiąże się to prawdopodobnie z intensywnymi zabiegami chemicznego zwalczania V. jacobsoni Oud., które przy okazji skutecznie eliminują A. woodi (Rennie) z pasiek nawet w tych rejonach kraju, w których zwykle dosyć często był sygnalizowany. Natomiast drugi pasożyt pszczół – V. jacobsoni Oud. w pierwszym roku omawianych badań występował już w większości pasiek na terenie całej Polski. Jedynie w południowo-zachodnich rejonach kraju (woj. jeleniogórsskie) spotykano jeszcze enklawy, na terenie których zdarzały się przypadki pasiek wolnych jeszcze od paso żyta, podczas gdy w lata następne obecność tego gatunku stwierdzano już w próbach osypu ze wszystkich badanych pasiek. Liczebność V. jacobsoni Oud. w osypie zimowym jest pewnym wskaźnikiem stopnia spasożytowania rodziny pszczelej przez tego roztocza, a jednocześnie stanowi informację o skuteczności jesiennych zabiegów jego zwalczania i dane do prognozy nasilenia choroby i kondycji pszczół w sezonie.

Roztocze występujące w osypie naturalnym tworzą zwykle mieszane, wielogatunkowe kolonie, złożone z 1-13 gatunków. 2-6 – gatunkowe zespoły obserwuje się najczęściej, a w ich skład wchodzą głównie gatunki dominujące w środowisku ulowym. Kolonie liczące po więcej gatunków i jednogatunkowe spotyka się rzadziej (Tab. 5).

strona 85

Tabela 5 Zróżnicowanie kolonii roztoczy pod względem liczby gatunków zasiedlających 1783 próby osypu z uli pszczelich Differentiation of mite colonies in respect of number of species settling 1783 bee-hive debris samples

Liczba gatunków roztoczy w kolonii / Number of mite species in colony Próby zasiedlone / Settled samples: Liczba / Number Próby zasiedlone / Settled samples: % Najczęściej spotykany skład gatunkowy kolonii (%) / The most frequent species colony composition (%)
1 119 6,7 Glycyphagus domesticus (55,5)
2 394 22,1 G. domesticus + Varroa jacobsoni (62,4)
3 407 22,8 G. domesticus + Tyrophagus longior + + V. jacobsoni (13,0)
4 343 19,2 G. domesticus + T. longior + Carpoglyphus lactis + + V. jacobsoni (7,3)
5 240 13,5 G. domesticus + T. longior + C. lactis + Glycyphagus destructor + V. jacobsoni (2,1)
6 122 6,8 G. domesticus + T. longior + C. lactis + Acarus siro + Cheyletus eruditus + V. jacobsoni (2,5)
7 76 4,2 Jednorazowe, niepowtarzalne kombinacje / Single, unrecurring compositions
8 48 2,7 -„-
9 25 1,4 -„-
10 4 0,2 -„-
11 3 0,2 -„-
12 1 0,1 -„-
13 1 0,1 -„-
strona 86

Roztocze tworzące kolonie są zróżnicowane także pod względem wiekowym, płci i stopnia zaawansowania rozwoju osobniczego. Obok roztoczy znajdujących się w różnych stadiach homeomorficznych (jaja, larwy, nimfy, osobniki dorosłe) stwierdzono także obecność ich form foretycznych i przetrwalnikowych (hypopus). Hypopusy stwierdzono w 281 próbach (15,8%), przy czym ponad połowę (8,4%) stanowiły hypopusy nieruchome roztoczka domowego – G. domesticus (De Geer); pozostałe należały do Glycyphagus destructor (Schr.), Acarus immobilis Griffiths, Acarus farris (Oud.), Acotyledon paradoxa Oud., Lasioacarus nidicolus Kadzhaja et Sevastianov, Chaetodactylus osmiae (Duf.), Histiostoma polypori (Oud.), Calvolia sp., Caloglyphus sp., Chaetodactylus sp., Rhizoglyphus sp., Sennertia sp. oraz inne Acaridae, Glycyphaidae, Anoetidae i Saproglyphidae.

Z roztoczami bytującymi w ulach znajdywano współwystępujące i zwykle powiązane z nimi inne stawonogi, a głównie towarzyszące pszczołom owady. Ich obecność stwierdzono w 31,2% zbadanych prób. W osypie pochodzącym głównie z uli zawilgoconych spotykano często owady bezskrzydłe (Collembola, Diplura, Thysanura) , których typowym i często obserwowanym przedstawicielem był rybik cukrowy – Lepisma saccharina L. Jeszcze bardziej pospolite są gatunki gryzków (Psocoptera) – Atropos pulsatorium L., Lachesilla pedicularia L., Liposcelis divinatorius Müll. i Lepinotus inquilinus Heyden, które stanowią pokarm drapieżnych gatunków roztoczy, np. sierposzy (Cheyletidae). Często obserwowano w ulach skorki Forficula auricularia L., z którymi hypopusy niektórych gatunków roztoczy z rodzin Acaridae i Anoetidae wchodzą w powiązania typu forezji. Z chrząszczy komponentami entomofauny ulowej są gatunki z rodziny czarnuchowatych (Tenebrionidae) – Tenebrio molitor L. i głównie trojszyk ciemny – Tribolium madens Charp., rzadziej natomiast Tribolium confusum Duv. i Tribolium castaneum Herbst., które są niekiedy żywicielami roztoczy pasożytniczych (Pyemotidae) lub przenosicielami hypopusów rozkruszków (Acaridae). Pospolicie spotykano w osypie skórniki – Dermestes lardarius L. i Dermestes maculatus Deg., gatunki z rodzajów Antrenus, Cartodere, Cryptophagus, Enicmus i inne z rodzin Ptinidae (Ptinus fur L.), Cucujidae, Lathrididae, Nitidulidae, Temnochilidae, a czasem też Anobiidae, Staphylinidae, Sylphidae, a nawet Coccinellidae. Stałym elementem fauny osypu zimowego są larwy motyli – barciaków i moli (Pyralidae, Tineidae), a głównie Achroa grisella (F.), Galleria mellonella (L.), Ephestia elutella Hübner, Tineola biseliella Humm. i Trichophaga tapetzella L. W części prób spotykano mrówki (Lasius niger L., Formica rufa L.), martwe osy (Vespa germanica L.), trzmiele (Bombus terrestris L.), muchówki (Muscidae, Calliphoridae, Drosophilidae, Phiolidae) – głównie Drosophila funebris F., Drosophila melanogaster Meig., Musca domestica L., a także wciornastki (Trips sp.), mszyce (Aphidae) i inne pluskwiaki, oraz wije i pająki. Na uwagę zasługuje występowanie w tym siedlisku zaleszczotków (Pseudoscorpiones), a zwłaszcza gatunku Chelifer canroides (L.) – wroga naturalnego roztoczy i psotników rozwijających się w ulach. Wymienione owady w różnych stadiach rozwojowych, a zwłaszcza te drobniejsze, są często ofiarami i służą jako pokarm drapieżnych gatunków roztoczy żyjących w tych siedliskach, a większe są zwykle przenosicielami roztoczy, toteż na ciele niektórych gatunków spotykano, niekiedy bardzo licznie, formy foretyczne roztoczy – hypopusy i nimfy szypułkowe (Acaridae, Anoetidae, Uropodidae) służące ich rozprzestrzenianiu się na drodze forezji.

strona 87

Stosowane w omawianych tu doświadczeniach papierowe wkładki dennicowe na osyp zimowy dobrze spełniają swoje zadanie przy pobieraniu go do badań akarologicznych. Można też zalecać pszczelarzom ich stosowanie jako metodę profilaktyczną w walce z roztoczami, a głównie ze szkodliwymi rozkruszkami i ograniczającą ich rozprzestrzenianie się. Podobną rolę spełniają dennice ruchomo zestawione z korpusami gniazdowymi uli, których konstrukcja pozwala na szybkie ich odłączanie i oczyszczanie z osypu, lub też nawet wymianę na suche. Poprawia to z jednej strony warunki cieplne i wilgotnościowe gniazd pszczelich, a z drugiej oszczędza pracę pszczół, które nie tracą energii na usuwanie osypu z uli w czasie zmiennej, wiosennej pogody. Zapobiega to również rozprzestrzenianiu roztoczy w ulach, jak też w całej pasiece i jej okolicy, pszczoły bowiem zmuszone do czyszczenia uli i wynoszenia śmieci, rozsiewają je wraz ze szkodnikami po okolicy w promieniu równym zasięgowi swego lotu, nawet do kilkuset metrów, przyczyniając się w ten sposób do ich rozprzestrzeniania. Zabieg stosowania wkładek, usuwania i niszczenia osypu zimowego jest prostą, tanią i bezpieczną, a więc godną zalecenia metodą zwalczania roztoczy i innych szkodników pasiecznych.

DYSKUSJA

Konfrontacja wyników własnych z niektórymi danymi z literatury (Grobov 1975, Haragsim i inni 1987) pozwala stwierdzić, że w bardzo wielu przypadkach są one ze sobą zbieżne. Potwierdziły się też w znacznej części wyniki badań akarofauny uli pszczelich zamieszkałych przez pszczoły przeprowadzonych już wcześniej przez autora (Chmielewski 1971), przy czym ostatnie badania wykazały znacznie więcej gatunków (48) związanych z tymi siedliskami niż w badaniach poprzednich (19 oznaczonych gatunków), a kontynuowane obserwacje pozwalają przypuszczać, że lista tych gatunków będzie się ciągle wydłużać. W obecnych badaniach stwierdzono m.in. kilka gatunków rzadziej spotykanych lub też dotychczas w ogóle nie podawanych z uli, a niektóre z nich (A. paradoxa Oud., C. osmiae /Duf./, L. nidicolus Kadzhaja et Sevastianov, T. odyneri Fain) okazały się nowe dla fauny polskiej.

W porównaniu z danymi z piśmiennictwa na uwagę zasługują pewne różnice dotyczące częstości i nasilenia występowania niektórych szkodliwych gatunków roztoczy w ulach pszczelich. Zarówno z obecnych, jak też i z wcześniejszych badań własnych prowadzonych na materiale zebranym z różnych pasiek krajowych wynika, że jeden z najpospolitszych mieszkańców uli, szkodnik produktów pasiecznych – G. domesticus (De Geer) jest gatunkiem najczęściej (90,3% rodzin pszczelich), najliczniej (średnio – 342,7; maksymalnie – 14280 osobników w ulu) reprezentowanym i należącym do grupy gatunków dominujących w tych siedliskach, natomiast według Banaszaka (1980) nie był on gatunkiem dominującm. W przypadku tego gatunku, jak też i kilku innych roztoczy, wyniki własne są zbliżone do danych uzyskanych w Czechosłowacji (Haragsim i inni 1987). Dane w publikacjach niektórych autorów (Banaszak 1980) odnośnie występowania kilku innych ważnych gospodarczo roztoczy, a zwłaszcza rozkruszków z rodzaju Acarus, nastręczają poważne trudności interpretacyjne i są trudne do prównań, gdyż autorzy ci przy określaniu materiału znalezione gatunki tego rodzaju potraktowali łącznie

strona 88

jako Tyroglyphus farinae Latr. nie uwzględniając rewizji rodzaju Acarus przeprowadzonej przez Griffithsa (1964), według którego jest to kompleks 3 gatunków. Gatunki te, tj. A. farris (Oud.), A. immobilis Griffiths i A. siro L., zostały znalezione w trakcie realizacji omawianych tu badań w polskich pasiekach. Wyniki te są porównywalne z wynikami podobnych badań czechosłowackich (Haragsim i inni 1978), przy czym w Czechosłowacji spośród wymienionych 3 gatunków najczęściej obserwowany był A. immobilis Griffiths, a w Polsce A. siro L., chociaż i pokrewne gatunki spotykane były dosyć często. Wykazy roztoczy znalezionych w ulach podawane przez różnych autorów są zbliżone jeżeli chodzi o gatunki pospolite i kosmopolityczne, natomiast różnią się zwykle w przypadku gatunków rzadszych i występujących nielicznie. Wydaje się, że nie bez znaczenia jest tu miejsce (lokalizacja pasiek) i czas badań, a także związana z tym sezonowość występowania niektórych roztoczy.

W sumie, w składzie licznej akarofauny spotykanej w osypie naturalnym z uli znajdują się pasożyty pszczół, szkodniki produktów pasiecznych, a głównie rozkruszki (Acaroidea) i ich drapieżce, a także szereg gatunków o bliżej nieokreślonych jeszcze powiązaniach z gospodarzami. Niektóre z nich, np. mechowce (Oribatidae), szpeciele (Eriophyidae), przędziorki (Tetranychidae), trafiają tu zupełnie przypadkowo, zawleczone z innych siedlisk (roślinność, gleba). Rodziny pszczele w pasiekach prywatnych (produkcyjnych) są zwykle nawet kilkakrotnie silniej opanowane przez roztocze od rodzin w pasiekach doświadczalnych, w których zarówno sprzęt i zabiegi hodowlane, jak też ogólny stan higieny znajdują się z reguły na wyższym i wyrównanym poziomie niż to ma miejsce w przypadku bardzo zróżnicowanych pod tym względem pasiek prywatnych. Duża na ogół liczebność roztoczy w osypie zimowym, sięgająca często wielu tysięcy osobników w jednej rodzinie pszczelej, znajdujących się w różnych stadiach rozwojowych z hypopusami włącznie, świadczy o tym, że jest to naturalne siedlisko zapewniające warunki sprzyjające rozwojowi i rozprzestrzenianiu się tych szkodników.

WNIOSKI

  • Naturalny osyp zimowy gromadzący się na dnie uli jest siedliskiem licznej akarofauny związanej z gniazdami pszczoły miodnej i może być źródłem porażenia produktów pszczelich przez szkodniki.
  • Wśród gatunków szkodliwych najliczniejszą grupę stanowią rozkruszki przechowalniane – szkodniki wielu produktów spożywczych, w tym także pasiecznych.
  • Ule pszczele są też siedliskiem gatunków roztoczy drapieżnych, które są wrogami naturalnymi rozkruszków i innych szkodliwych stawonogów.
  • Obecność V. jacobsoni Oud. w osypie zimowym jest pomocna w ocenie spasożytowania rodzin pszczelich i skuteczności jesiennych zabiegów zwalczania tego pasożyta oraz w prognozowaniu rozwoju i kondycji pszczół w sezonie.
  • Roztocze ulowe tworzą zwykle mieszane, wielogatunkowe kolonie, przy czym przeważają 2-6 – gatunkowe zespoły; kolonie liczące więcej gatunków w swym składzie i jednogatunkowe są rzadziej spotykane.
strona 89
  • Z roztoczami współwystępują w ulach liczne owady towarzyszące pszczołom; przedstawiciele obydwu tych grup stawonogów mogą wchodzić ze sobą w różnego typu powiązania (forezja, drapieżnictwo, pasożytnictwo).
  • Występowanie roztoczy w ulach jest jednym ze wskaźników stanu higienicznego gniazd i zdrowotności pszczół.
  • Wkładki papierowe na osyp zimowy zastosowane w ulach dobrze spełniają swoją rolę przy pobieraniu prób do badań akarologicznych; można je też zalecać do stosowania w pasiekach jako jedną z prostych, tanich i bezpiecznych metod zwalczania rozkruszków i innych szkodników pasiecznych.

PODZIĘKOWANIE

Autor składa serdeczne podziękowanie Pracownikom Oddziału Pszczelnictwa Instytutu Sadownictwa i Kwiaciarstwa w Puławach, a zwłaszcza Prof. dr hab. Michałowi Gromiszowi, Doc. dr hab. Zofii Konopackiej, Dr Jerzemu Marcinkowskiemu, Doc. dr hab. Janinie Muszyńskiej oraz Dr Annie Król z Pszczelniczego Zakładu Doświadczalnego w Puławach, za umożliwienie pobierania prób w pasiekach doświadczalnych i wszystkim pszczelarzom z całego kraju, którzy nadesłali osyp z uli i inne materiały do badań akarologicznych.

LITERATURA

Banaszak J. (1980) – Badania nad fauną towarzyszącą w zasiedlonych ulach pszczelich. Fragm.Faun. 25(10):127-177

Chmielewski W. (1971) – Badania nad składem gatunkowym roztoczy w zasiedlonych ulach pszczelich i w przechowalniach miodu. Pszczeln.Zesz.Nauk. 15(1-2):69-80

Chmielewski W. (1975) – Roztocze (Acarina) występujące w zbieranym przez pszczoły i przechowywanym pyłku kwiatowym. Zesz.Probl.Post.Nauk Roln. 171:237-244

Chmielewski W. (1978) – Płodność i rozwój niektórych gatunków roztoczy ulowych na pyłku. Pszczeln.Zesz.Nauk. 22:173-180

Chmielewski W. (1983) – Pierzga jako pokarm rozkruszków z rodzaju Acarus (Acarina, Acaridae). Zesz.Probl.Post.Nauk Roln. 252:171-178

Chmielewski W. (1989) – Mites (Acarida) associated with honey bee (Apis mellifica L.) in Poland. Proc. XXXIst Int. Congr. Apiculture, Warsaw, Poland, Aug. 19-25. 1987, Bucharest, Romania: Apimondia Publishing House: 205-208

Chmielewski W. (1991) – Roztocze (Acarida) pszczoły miodnej (Apis mellifera L.) w Polsce. Wiad.Parazyt. 37(1):91-94

Chmielęwski W. (1991) – Stored product mites (Acaroidea) in Polish bee hives. Proc. Int. Congr. Acarology, Ćeske Budejovice, 1990.08.5-11, Ćechoslovakia. F. Dusbabek and V. Bukva (Eds.): Modern Acarology, Co-published by SPB Academic Publishing bv, The Hague and Academia Prague, 2:615-619

De Jong D., Morse R. A., Eickwort G. C. (1982) – Mite pests of honey bees. A.Rev.Ent. 27:229-252

Eickwort G. C. (1988) – The origins of mites associated with honey bees. In Africanized Honey Bees and Bee Mites, ed. G. R. Needham, R. E. Page Jr., M. Delfinado-Baker, C. E. Bowman, pp. 327-38 Chichester: Horwood, 572pp.

Eickwort G. C. (1990) – Associations of mites with social insects. A.Rev.Ent. 35:469-488

Griffiths D. A. (1964) – A revision of the genus Acarus L., 1758 (Acaridae, Acarina). Bull.Brit.Mus.(Nat.Hist.)Zoll., 2:415-464

strona 90

Grobov O. F. (1975) – Kleśćevaja fauna gnezda medonosnoj pćely i chranjaśćegosja meda. Trudy Vsesojuz.Inst.Eksp.Veterinariji 43:255-267

Haragsim O., Samśinak K., Vobrazkova E. (1987) – The mites inhabiting the bee-hives in ĆSR. Z.Angew.Ent. 87(1):52-67

Rolnik S., Szmidt A. (1959) – Z badań nad entomofauną pasieki doświadczalnej w Nadleśnictwie Zielonka. Pszczeln.Zesz.Nauk. 3(2):61-76

SPECIES COMPOSITION AND NUMEROUSNES OF ACAROFAUNA IN NATURAL HIVE DEBRIS OF WINTERING BEE COLONIES

Wit Chmielewski

Summary

Acarogical analyses of hive debris samples of 1783 honey bee colonies collected from 113 Polish apiaries were conducted during 4 years of investigations (1987-90). The samples were sieved on laboratory screens with 2-2,5 mm mesh. Small piece material was examined under a stereoscopic microscope. The mites were picked from it and then prepared (Faure-Berlese and Hoyer liquids) and specified under the phase contrast microscope with the use of determining keys and descriptions of mites in literature.

48 mite species were determined; some specimens belonging to about 24 genera and families were not be specified. Some of stated species (Varroa jacobsoni Oud., Acarapis woodi (Rennie) are common parasites of bees; the majority of others, especially free living acarids (Acaroidea) are commensals of bees, associated also with hive products. They were usually accompanied with predatory mites (Cheyletidae, Aceosejidae, Macrochelidae) – natural enemies of other mites and small insects inhabiting bee nests. Besides of above-mentioned parasites, predators and saprophagous commensals, bee hive debris was settled also with coprophagous and necrophagous invaders (Gamasidae, Parasitidae, Uropodidae); some of these scavangers are associated foretically with bees and other insects inhabiting or visiting bee hives. Associations of numerous hive guests and invaders visiting this habitat are undetermined. Some mite species entering bee nests infiltrate into them incidentally from various other habitats (Oribatida from the soil, Tetranychidae and Eriophyidae from plants). Worker bees transport them often occasionally during visiting of flowers and collecting nectar, pollen or propolis.

Mites occurring in hive debris usually form mixed, multispecies (1-13) colonies; 2-6 species colonies were most frequent and they consist most often of dominant species in hives. All developmental instars of acarids and other mite groups, from eggs to adults, including their spreading forms (e.g. hypopi, phoretic, peduncular nymphs) which were found in hive debris, show that bee nests harbor mites and form favourable conditions for their development and for spreading of wide variety of pests.

Among listed bee hive mite species there are some new for Polish fauna (Acotyledon paradoxa Oud., Chaetodactylus osmiae /Duf./, Lasioacarus nidicolus Kadzhaja et Sevastianov, Thyreophagus odyneri Fain) and some species were found for the first time in bee hive habitation or were registered there very rare before.

Keywords: acarofauna, hive mites, acarids, bee pests, hive debris.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 76, tab. 1: „cellected” → collected
  • s. 76, tab. 1: „consequtive” → consecutive
  • s. 80, tab. 4: „zimujacych” → zimujących
  • s. 80, tab. 4, Acarus siro, kol. II: „80( 4,9)” → 80( 4,5)
  • s. 80, tab. 4, Lasioacarus nidicolus, kol. III: „82( 2,6)” → 82( 4,6)
  • s. 80, tab. 4, Thyreophagus entomophagus, kol. III: „14( 0,9)” → 14( 0,8)
  • s. 81, tab. 4, Eucheyletia flabellifera, kol. I: „3( 0 2)” → 3( 0,2)
  • s. 81, tab. 4, Macrocheles matrius, I+II+III: „14( 0,9)” → 14( 0,8)
  • s. 82, tab. 4, Glycyphagidae, I+II+III: „170(10,0)” → 170( 9,5)
  • s. 84: „jeleniogórsskie” → jeleniogórskie
  • s. 84: „paso żyta” → pasożyta
  • s. 86: „Glycyphaidae” → Glycyphagidae
  • s. 86: „Antrenus” → Anthrenus
  • s. 86: „Sylphidae” → Silphidae
  • s. 86: „Trips sp.” → Thrips sp.
  • s. 86: „canroides” → cancroides
  • s. 86: „Achroa” → Achroia
  • s. 86: „biseliella” → bisselliella
  • s. 87: „dominującm” → dominującym
  • s. 87: „prównań” → porównań
  • s. 89, literatura: „Chmielęwski” → Chmielewski
  • s. 89, literatura: „Zoll.” → Zool.
  • s. 90, tytuł streszczenia: „NUMEROUSNES” → NUMEROUSNESS
  • s. 90, streszczenie: „Acarogical” → Acarological
  • s. 90, streszczenie: „scavangers” → scavengers

Podobne wpisy