ZMIANY W SKŁADZIE CHEMICZNYM OBNÓŻY PYŁKOWYCH ZACHODZĄCE PODCZAS ICH PRZECHOWYWANIA W RÓŻNYCH WARUNKACH. III. WITAMINA C I PROWITAMINA A (β-KAROTEN)
tekst: Teresa Szczęsna, Helena Rybak-Chmielewska, Wojciech Skowronek
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXIX, 1995 — Teresa Szczęsna, Helena Rybak-Chmielewska, Wojciech Skowronek
strona 171PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXXIX, Nr 2 1995
Teresa Szczęsna, Helena Rybak-Chmielewska, Wojciech Skowronek
Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa, ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy
Streszczenie
Celem badań przedstawionych w niniejszej pracy było prześledzenie dynamiki zmian zawartości witaminy C i prowitaminy A (β-karotenu) w utrwalonych obnóżach pyłkowych przechowywanych w różnych warunkach. Badania objęły pyłek zamrożony, suszony w temperaturze około 40°C i liofilizowany. W doświadczeniu zastosowano następujące temperatury przechowywania: -20°C ± 2°C, 4°C ± 2°C i pokojową (18 – 26°C) oraz zróżnicowaną atmosferę – powietrze i czysty azot. Uzyskane wyniki badań pozwoliły stwierdzić, że zawartość witaminy C i prowitaminy A (β-karotenu) w obnóżach pyłkowych ulega obniżeniu w czasie przechowywania, przy czym tempo rozkładu badanych witamin zależy od: sposobu utrwalenia obnóży oraz temperatury i atmosfery przechowywania. Tempo to jest najwolniejsze w obnóżach odwodnionych, a więc suszonych i liofilizowanych oraz przechowywanych w temperaturze -20°C i atmosferze czystego azotu.
Słowa kluczowe: produkty pszczele, obnóża pyłkowe, witaminy, przechowywanie.
WSTĘP
Nawet przy optymalnych warunkach utrwalania i przechowywania nie da się uchronić obnóży pyłkowych przed stratą cennych składników. Hagedorn i Burger (1968) zbadali, że zawartość kwasu askorbinowego w czasie przechowywania obnóży pyłkowych obniżyła się. Podczas pierwszego roku spadek zawartości tej witaminy wynosił 100 ng/g zarówno w obnóżach zamrożonych jak i suszonych.
Madzgarašvili i in. (1982) w swoich badaniach nad przechowywaniem obnóży zastosowali następujące warunki: 1) atmosferę dwutlenku węgla i temperaturę 0 – 5°C; 2) temperaturę 0 – 5°C; 3) atmosferę dwutlenku węgla i temperaturę 1 – 15°C. Wykazali m.in., że zawartość karotenu w obnóżach przechowywanych w ciągu 4 miesięcy we wszystkich porównywanych kombinacjach obniżyła się aż o około 60%.
Vachonina i Bodrova (1979) przeprowadziły badania
strona 172obnóży pyłkowych wysuszonych w temperaturze 37°C i przechowywanych w temperaturze pokojowej. Badania wykazały m.in., że dużemu obniżeniu ulegała zawartość kwasu askorbinowego. Przy przechowywaniu w ciągu 10 – 11 miesięcy zawartość tego związku obniżyła się o 30 – 52%. Z kolei Šapiro i in. (1981) stwierdzili, że zawartość kwasu askorbinowego przy przechowywaniu obnóży w temperaturze 2 – 3°C obniżyła się o 10 – 62%, przy czym zależała również od gatunku rośliny, z której obnóża były zebrane.
Dynamiką zmian zawartości witamin w obnóżach pyłkowych w czasie przechowywania zajmowali się Mačekas i Astrauskene (1988). Przeprowadzili oni badania zawartości witamin w obnóżach pyłkowych zakonserwowanych trzema sposobami: wysuszeniem; zmieszaniem z miodem (1:1); zmieszaniem z cukrem (1:1) i przechowywanych w temperaturze pokojowej. Badania wykazały m.in., że najwolniejszy spadek zawartości kwasu askorbinowego wystąpił w obnóżach zakonserwowanych cukrem pudrem, a najszybszy dla obnóży suszonych. W dynamice zmian zawartości karotenoidów zaobserwowali zależność odwrotną. Przy czym stwierdzili, że zbadanie dynamiki zmian zawartości witamin w obnóżach pyłkowych, zakonserwowanych różnymi sposobami i przechowywanych w różnych warunkach, da możliwości określenia wartości biologicznej i okresu przydatności pyłku kwiatowego zbieranego przez pszczoły.
W niniejszym doniesieniu, będącym częścią badań, ktorych głównym celem było określenie wartości biologicznej obnóży pyłkowych utrwalonych różnymi sposobami i przechowywanych w różnych warunkach (Szczęsna i in. 1995, 1995a, 1995b, 1995c), podjęto próbę prześledzenia dynamiki zmian zawartości w pyłku witaminy C i prowitaminy A (β-karotenu).
MATERIAŁ I METODY BADAŃ
Materiał do badań stanowiły próby obnóży pyłkowych mieszanych, zebrane w latach 1987-1993 w pasiekach Oddziału Pszczelnictwa ISK w Puławach. W doświadczeniu zastosowano następujące sposoby utrwalania obnóży:
1/ zamrożenie;
2/ suszenie w temp. około 40°C;
3/ liofilizację.
Tak przygotowane obnóża przechowywano w hermetycznych opakowaniach bez dostępu światła, w temperaturach: -20°C ± 2°C, 4°C ± 2°C i pokojowej (18 – 26°C), w zróżnicowanej atmosferze – w powietrzu i czystym azocie, uzyskując w efekcie 14 wariantów doświadczenia.
Badania zawartości witaminy C i prowitaminy A (β-karotenu) wykonano w materiale bezpośrednio po utrwalaniu oraz powtarzano je po 6, 12, 18 i 24 miesiącach przechowywania.
Oznaczanie zawartości witaminy C prowadzono metodą Pijanowskiego zgodnie z opisem Rutkowskiej (1981).
strona 173Oznaczanie zawartości prowitaminy A (β-karotenu) prowadzono z zastosowaniem chromatografii kolumnowej, będącej adaptacją metody podanej przez Rutkowską (1981). Zasada oznaczenia polega na oddzieleniu biologicznie aktywnych barwników karotenoidowych od pozostałych na podstawie ich różnic w powinowactwie do adsorbentu i pomiarze absorbcji przy odpowiedniej długości fali. Oznaczenie prowadzono w trzech etapach. W I etapie próbkę obnóży pyłkowych ekstrahowano eterem naftowym w celu przeprowadzenia karotenoidów do fazy eterowej. Następnie w II etapie prowadzono rozdział karotenoidów na kolumnie chromatograficznej 300 x 12,5 mm. Stosowanym adsorbentem był tlenek glinowy do chromatografii, a do elucji wykorzystywano 2% aceton w eterze naftowym. Ostatnim III etapem był pomiar absorbcji karotenu przy długości fali 453 nm. Na podstawie oznaczonej absorbcji z krzywej standardowej odczytywano stężenie karotenu w μg/cm3 w badanym roztworze, a następnie uwzględniając rozcieńczenia, wynik przeliczano na zawartość karotenu w pyłku w mg/100g. Pomiaru absorbcji dokonywano na spektrofotometrze SPEKOL 11 produkcji firmy Carl Zeiss Jena.
Uzyskane wyniki badań przeliczono na suchą masę obnóży pyłkowych i zestawiono w tabelach. Dla pełniejszego zobrazowania dynamiki zmian zawartości witaminy C i prowitaminy A (β-karotenu) w obnóżach pyłkowych podczas ich przechowywania w różnych warunkach, wyniki badań przedstawiono na wykresach. Zawartość badanych witamin wyrażono w procentach w stosunku do zawartości tego składnika w obnóżach pyłkowych bezpośrednio po utrwaleniu, w zależności od:
1 – sposobu utrwalania;
2 – temperatury przechowywania;
3 – atmosfery przechowywania.
Wyniki badań opracowano statystycznie metodą analizy wariancji jednoczynnikowej (litery bez znaku prim podane z lewej strony wartości średnich w tabelach) i dwuczynnikowej (litery ze znakiem prim podane z prawej strony wartości średnich w tabelach), a istotność różnic oceniano testem Duncana przy poziomie α = 0,05. Dwie różne analizy przeprowadzono ze względu na mniejszą liczebność powtórzeń w analizowanych obnóżach bezpośrednio po utrwaleniu. Wartości z tych analiz mogą więc być porównywane tylko w układzie kolumn.
WYNIKI
Zmiany w zawartości witaminy C w utrwalonych obnóżach pyłkowych w czasie przechowywania. Zawartość witaminy C w utrwalonych poprzez zamrożenie, suszenie i liofilizację obnóżach pyłkowych w czasie przechowywania w temperaturze -20°C obniżała się, przy czym tempo spadku zawartości badanej witaminy w w/w warunkach było podobne dla wszystkich sposobów utrwalania (ryc.1). Po 6 miesiącach przechowywania zawartość
strona 174
Ryc.1. Dynamika zmian zawartości witaminy C w obnóżach pyłkowych w czasie przechowywania w zależności od sposobu ich utrwalania Dynamics of vitamin C content alterations in storage pollen loads in relation to the method of their preservation
strona 175witaminy C w obnóżach pyłkowych była na poziomie zawartości tej witaminy w obnóżach bezpośrednio po utrwalaniu. Po 12, 18 i 24 miesiącach przechowywania następował prawie równomierny spadek zawartości tej witaminy we wszystkich porównywanych grupach.
Bezwzględna zawartość witaminy C w obnóżach zamrożonych obniżyła się z 22,00 mg% s.m. do 7,20 mg% s.m. po 24 miesiącach przechowywania (tab.1). Zawartość ta w obnóżach suszonych obniżyła się z 17,85 mg% s.m. po utrwaleniu do 7,17 mg% s.m. Natomiast zawartość badanej witaminy w obnóżach liofilizowanych obniżyła się z 21,06 mg% s.m. do 7,71 mg% s.m.
Tabela 1 Zmiany zawartości witaminy C w obnóżach pyłkowych w czasie przechowywania w temperaturze -20°C, w zależności od sposobu ich utrwalania (mg% s.m.) Changes of vitamin C content in pollen loads during storage at -20°C with regard to the method of preservation (mg% d.wt)
| Czas przechowywania (miesiące) Time of storage (months) | Liczba powtórzeń Number of samples | Sposób utrwalania Method of preservation: zamrażanie freezing | Sposób utrwalania Method of preservation: suszenie drying | Sposób utrwalania Method of preservation: liofilizacja lyophilization |
|---|---|---|---|---|
| po utrwaleniu after preservation | 6 | d 22,00 | c 17,85 | c 21,06 |
| 6 | 12 | d 21,76 | c 17,71 | c 20,92 |
| 12 | 12 | c 18,03 | b 15,33 | c 18,68 |
| 18 | 12 | b 12,32 | a 9,15 | b 10,63 |
| 24 | 12 | a 7,20 | a 7,17 | a 7,71 |
Najszybszy ubytek zawartości witaminy C dla wszystkich zastosowanych w doświadczeniu sposobów utrwalania zaobserwowano między 12 a 18 miesiącem przechowywania. W tym też okresie zawartość badanej witaminy w obnóżach zamrożonych obniżyła się z 18,03 mg% po 12-stu do 12,32 mg% po 18 miesiącach, w obnóżach suszonych z 15,33 mg% do 9,15 mg% oraz w obnóżach liofilizowanych z 18,68 mg% do 10,63 mg%.
Analiza wariancji jednoczynnikowej wyników wykazała, że istotne różnice w zawartości witaminy C dla obnóży zamrożonych i suszonych wystąpiły po 12, a w obnóżach liofilizowanych dopiero po 18 miesiącach przechowywania, w porównaniu z zawartościami tej witaminy w obnóżach bezpośrednio po utrwalaniu.
Zawartość witaminy C w utrwalonych obnóżach pyłkowych
strona 176przechowywanych w temperaturze -20°C, 4°C i pokojowej obniżała się, przy czym największy ubytek tej witaminy zaobserwowano dla temperatury pokojowej, a najmniejszy dla temperatury -20°C (ryc.2).
Tempo rozkładu witaminy C w obnóżach przechowywanych w temperaturze pokojowej było najszybsze między 6 a 18 oraz nieco tylko mniejsze do 6 miesiąca przechowywania. Zawartość badanej witaminy w obnóżach pyłkowych przechowywanych w tej temperaturze obniżyła się z 19,46 mg% s.m. w obnóżach bezpośrednio po utrwaleniu do 1,31 mg% s.m. po 24 miesiącach przechowywania (tab.2). Przy czym w okresie najszybszego tempa, zawartość tej witaminy obniżyła się z 16,01 mg% s.m. po 6-ciu, do 2,97 mg% s.m. po 18 miesiącach. Tempo rozkładu witaminy C w obnóżach przechowywanych w w/w temperaturze było najwolniejsze w końcowym okresie przechowywania, a więc między 18 a 24 miesiącem.
Tabela 2 Zmiany zawartości witaminy C w utrwalonych obnóżach pyłkowych w czasie przechowywania, w zależności od temperatury (mg% s.m.) Changes of vitamin C content in preserved pollen loads during storage in relation to temperature (mg% d.wt)
| Czas przechowywania (miesiące) Time of storage (months) | Liczba powtórzeń Number of samples | Temperatura przechowywania Temperature of storage: – 20°C | Temperatura przechowywania Temperature of storage: + 4°C | Temperatura przechowywania Temperature of storage: pokojowa room |
|---|---|---|---|---|
| po utrwaleniu after preservation | 12 | d 19,46 | d 19,46 | d 19,46 |
| 6 | 24 | d 19,32 h’ | d 18,89 h’ | c 16,01 f’ |
| 12 | 24 | c 17,01 g’ | c 15,54 f’ | b 9,34 e’ |
| 18 | 24 | b 9,88 e’ | b 7,61 d’ | a 2,97 b’ |
| 24 | 24 | a 7,43 d’ | a 5,52 c’ | a 1,31 a’ |
Tempo ubytku zawartości witaminy C w obnóżach pyłkowych przechowywanych zarówno w temperaturze -20°C jak i 4°C było podobne. Najszybszy spadek stwierdzono między 12 a 18, nieco mniejszy między 6 i 12 miesiącem przechowywania. Zawartość witaminy C w obnóżach przechowywanych w temperaturze -20°C obniżyła się z 19,46 mg% s.m. w obnóżach bezpośrednio po utrwaleniu do 7,43 mg% po 24 miesiącach. W okresie najszybszego tempa rozkładu badanej witaminy, jej zawartość obniżyła się z 19,32 mg% s.m. po 6-ciu do 9,88 mg% s.m. po 18 miesiącach. Z kolei
strona 177
Ryc.2. Dynamika zmian zawartości witaminy C w obnóżach pyłkowych w czasie przechowywania w zależności od temperatury Dynamics of vitamin C content alterations in storage pollen loads in relation to temperature
strona 178zawartość witaminy C w obnóżach przechowywanych w temperaturze 4°C obniżyła się z 19,46 mg% s.m. w obnóżach bezpośrednio po utrwaleniu, do 5,52 mg% s.m. po 24 miesiącach przechowywania. Okresy najszybszego tempa ubytku zawartości badanej witaminy (między 6 – 18 miesiącem) charakteryzowały się obniżeniem jej zawartości z 18,89 mg% s.m. aż do 7,61 mg%. Wolniejsze tempo spadku zawartości witaminy C w obnóżach przechowywanych w temperaturach -20°C i 4°C wystąpiło w pozostałych okresach przechowywania.
Analiza wariancji jednoczynnikowej wyników wykazała, że dla obnóży przechowywanych w temperaturze pokojowej istotne różnice w zawartości witaminy C wystąpiły już po 6, a dla obnóży przechowywanych w temperaturze -20°C i 4°C po 12 miesiącach przechowywania, w porównaniu z zawartościami tego składnika w obnóżach bezpośrednio po utrwaleniu.
Analiza wariancji dwuczynnikowej wykazała, że po 6, 12, 18 i 24 miesiącach istotnie najniższą zawartość tej witaminy zawierały obnóża przechowywane w temperaturze pokojowej, a istotnie najwyższą obnóża przechowywane w temperaturze -20°C.
Zawartość witaminy C w utrwalonych obnóżach pyłkowych w czasie przechowywania w powietrzu i czystym azocie obniżała się, przy czym szybszy spadek zawartości tej witaminy stwierdzono w obnóżach przechowywanych w powietrzu (ryc.3).
Tabela 3 Zmiany zawartości witaminy C w utrwalonych obnóżach pyłkowych w czasie przechowywania, w zależności od atmosfery (mg% s.m.) Changes of vitamin C content in preserved pollen loads in relation to atmosphere (mg% d.wt)
| Czas przechowywania (miesiące) Time of storage (months) | Liczba powtórzeń Number of samples | Atmosfera przechowywania Atmosphere of storage: powietrze air | Atmosfera przechowywania Atmosphere of storage: azot nitrogen |
|---|---|---|---|
| po utrwaleniu after preservation | 18 | e 20,30 | d 20,30 |
| 6 | 42 | d 18,22 f’ | d 18,98 g’ |
| 12 | 42 | c 13,77 d’ | c 15,31 e’ |
| 18 | 42 | b 6,26 b’ | b 8,95 c’ |
| 24 | 42 | a 3,98 a’ | a 6,24 b’ |

Ryc.3. Dynamika zmian zawartości witaminy C w obnóżach pyłkowych w czasie przechowywania w zależności od atmosfery Dynamics of vitamin C content alterations in storage pollen loads in relation to atmosphere
strona 180Tempo rozkładu badanej witaminy w obnóżach przechowywanych zarówno w powietrzu jak i czystym azocie było na podobnym poziomie we wszystkich badanych okresach, z niewielką tylko różnicą dla okresu między 12 a 18 miesiącem. Okres ten, w porównaniu z pozostałymi, charakteryzował się nieco szybszym tempem obniżenia zawartości tej witaminy.
Jej zawartość w obnóżach przechowywanych w powietrzu obniżyła się z 20,30 mg% s.m. w obnóżach bezpośrednio po utrwaleniu do 3,98 mg% s.m. po 24 miesiącach, a w obnóżach przechowywanych w czystym azocie do 6,24 mg% s.m. (tab.3). Natomiast w okresie między 12 a 18 miesiącem obniżyła się z 13,77 mg% s.m. do 6,26 mg% w obnóżach przechowywanych w powietrzu i z 15,31 mg% s.m. do 8,95 mg% s.m. w obnóżach przechowywanych w czystym azocie.
Analiza wariancji jednoczynnikowej wykazała, że istotne różnice w zawartości witaminy C dla obnóży przechowywanych w atmosferze powietrza wystąpiły już po 6 miesiącach, podczas gdy dla obnóży przechowywanych w atmosferze czystego azotu po 12 miesiącach, w porównaniu z zawartościami w obnóżach bezpośrednio po utrwaleniu. Analiza wariancji dwuczynnikowej natomiast wykazała, że po 6, 12, 18 i 24 miesiącach istotnie wyższą zawartość witaminy C posiadały obnóża przechowywane w atmosferze czystego azotu.
Zmiany w zawartości prowitaminy A (β-karotenu) w utrwalonych obnóżach pyłkowych w czasie przechowywania. Zawartość prowitaminy A (β-karotenu) w czasie przechowywania obnóży pyłkowych w temperaturze -20°C, w atmosferze powietrza i czystego azotu, utrwalonych poprzez zamrożenie, suszenie i liofilizację obniżała się, przy czym największy ubytek zawartości tej witaminy wystąpił w obnóżach zamrożonych, a najmniejszy w obnóżach liofilizowanych (ryc.4). Tempo spadku zawartości we wszystkich porównywanych grupach było równomierne w przedziałach do 12 i między 12 a 24 miesiącem przechowywania.
Bezwzględna zawartość prowitaminy A (β-karotenu) w obnóżach zamrożonych obniżyła się z 8,28 mg% s.m. w obnóżach bezpośrednio po utrwaleniu, do 4,33 mg% s.m. po 24 miesiącach przechowywania (tab.4).
Zawartość tej witaminy w obnóżach suszonych obniżyła się z 7,27 mg% s.m. w obnóżach bezpośrednio po utrwaleniu do 4,79 mg% s.m. po 24 miesiącach przechowywania, a w obnóżach liofilizowanych odpowiednio z 8,09 mg% s.m. do 6,04 mg% s.m.
Analiza statystyczna wyników wykazała, że istotne różnice w zawartości prowitaminy A (β-karotenu) w obnóżach zamrożonych wystąpiły między 12 a 24 miesiącem. Natomiast nie stwierdzono istotnych różnic w zawartości tej witaminy w obnóżach suszonych i liofilizowanych nawet po 24 miesiącach przechowywania.
Zawartość prowitaminy A (β-karotenu) w utrwalonych obnóżach pyłkowych, przechowywanych w temperaturze -20°C, 4°C i pokojowej obniżała
strona 181
Ryc.4. Dynamika zmian zawartości prowitaminy A (β-karotenu) w obnóżach pyłkowych w czasie przechowywania w zależności od sposobu ich utrwalania Dynamics of provitamin A (β-carotene) content alterations in storage pollen loads in relation to the method of their preservation
strona 182się, przy czym największy spadek zawartości tej witaminy zaobserwowano dla temperatury pokojowej, a najmniejszy dla temperatury -20°C (ryc.5). Tempo rozkładu tej witaminy w obnóżach przechowywanych w zastosowanych w doświadczeniu temperaturach było na podobnym poziomie w ciągu całego okresu przechowywania.
Tabela 4 Zmiany zawartości prowitaminy A (β-karotenu) w obnóżach pyłkowych w czasie przechowywania w temperaturze -20°C, w zależności od sposobu ich utrwalania (mg% s.m.) Changes of provitamin A (β-carotene) content in pollen loads during storage at -20°C with regard to the method of preservation (mg% d.wt)
| Czas przechowywania (miesiące) Time of storage (months) | Liczba powtórzeń Number of samples | Sposób utrwalania Method of preservation: zamrażanie freezing | Sposób utrwalania Method of preservation: suszenie drying | Sposób utrwalania Method of preservation: liofilizacja lyophilization |
|---|---|---|---|---|
| po utrwaleniu after preservation | 6 | b 8,28 | a 7,27 | a 8,09 |
| 6 | 12 | b 7,81 | a 6,93 | a 7,73 |
| 12 | 12 | b 7,26 | a 6,58 | a 7,38 |
| 18 | 12 | ab 5,77 | a 5,74 | a 6,61 |
| 24 | 12 | a 4,33 | a 4,79 | a 6,04 |
Bezwzględna zawartość prowitaminy A (β-karotenu) obniżyła się z 7,68 mg% s.m. w obnóżach bezpośrednio po utrwaleniu do 5,42 mg% s.m. po 24 miesiącach w obnóżach przechowywanych w temperaturze -20°C, do 4,67 mg% s.m. w obnóżach przechowywanych w temperaturze 4°C, i do 3,58 mg% s.m. w obnóżach przechowywanych w temperaturze pokojowej (tab.5).
Analiza statystyczna wyników wykazała, że dla obnóży przechowywanych w temperaturze pokojowej istotne różnice w zawartości prowitaminy A (β-karotenu) wystąpiły między 12 a 24 miesiącem, w obnóżach przechowywanych w temperaturze 4°C między 6-tym a 24 miesiącem, a w obnóżach przechowywanych w temperaturze -20°C między stanem początkowym a 24 miesiącem. Po 6, 12 i 18 miesiącach zawartości badanej witaminy w obnóżach przechowywanych w temperaturze -20°C, 4°C i pokojowej nie różniły się między sobą w sposób istotny. Po 24 miesiącach istotne różnice w zawartości w/w witaminy wystąpiły między temperaturą -20°C i pokojową, natomiast między temperaturami: 4°C i pokojową oraz -20°C i 4°C nie było różnic istotnych.
strona 183
Ryc.5. Dynamika zmian zawartości prowitaminy A (β-karotenu) w obnóżach pyłkowych w czasie przechowywania w zależności od temperatury Dynamics of provitamin A (β-carotene) content alterations in storage pollen loads in relation to temperature
strona 184Tabela 5 Zmiany zawartości prowitaminy A (β-karotenu) w utrwalonych obnóżach pyłkowych w czasie przechowywania, w zależności od temperatury (mg% s.m.) Changes of provitamin A (β-carotene) content in preserved pollen loads during storage in relation to temperature (mg% d.wt)
| Czas przechowywania (miesiące) Time of storage (months) | Liczba powtórzeń Number of samples | Temperatura przechowywania Temperature of storage: – 20°C | Temperatura przechowywania Temperature of storage: + 4°C | Temperatura przechowywania Temperature of storage: pokojowa room |
|---|---|---|---|---|
| po utrwaleniu after preservation | 12 | b 7,68 | c 7,68 | d 7,68 |
| 6 | 24 | ab 7,33 e’ | bc 7,13 d’e’ | cd 6,75 d’e’ |
| 12 | 24 | ab 7,02 d’e’ | abc 6,42 c’d’e’ | bc 5,71 b’c’d’e’ |
| 18 | 24 | ab 6,17 b’c’d’e’ | ab 5,54 b’c’d’e’ | ab 4,53 a’b’ |
| 24 | 24 | a 5,42 b’c’d’ | a 4,67 a’b’c’ | a 3,58 a’ |
Zawartość prowitaminy A (β-karotenu) w utrwalonych obnóżach pyłkowych w czasie przechowywania w powietrzu i czystym azocie obniżała się, przy czym większy ubytek zawartości tej witaminy stwierdzono w obnóżach przechowywanych w powietrzu (ryc.6). Tempo rozkładu tej witaminy w obnóżach przechowywanych zarówno w atmosferze powietrza jak i azotu w okresie między 6 a 12 miesiącem było podobne. W okresie do 6 i między 12 a 18 miesiącem obnóża przechowywane w atmosferze powietrza charakteryzowały się szybszym tempem rozkładu badanej witaminy. Natomiast w okresie między 18 a 24 miesiącem szybsze tempo zaobserwowano w obnóżach przechowywanych w atmosferze czystego azotu.
Bezwzględna zawartość prowitaminy A (β-karotenu) w obnóżach przechowywanych w atmosferze azotu obniżyła się z 7,88 mg% s.m. w obnóżach bezpośrednio po utrwaleniu, do 5,15 mg% s.m. po 24 miesiącach (tab.6). Przy zastosowaniu podczas przechowywania atmosfery powietrza obniżyła się odpowiednio z 7,88 mg% s.m. do 3,90 mg% s.m..
W okresach najszybszego rozkładu tej witaminy w atmosferze azotu (między 18 a 24 miesiącem) jej zawartość obniżyła się z 6,62 mg% s.m. do 5,15% s.m., a w atmosferze powietrza (do 6 miesiąca i między 12 a 24 miesiącem) z 7,88 mg% s.m. do 6,71 mg% s.m. i z 5,96 mg% s.m. do 3,90 mg% s.m.
Analiza statystyczna wyników wykazała, że istotne różnice w zawartości prowitaminy A (β-karotenu) dla obnóży przechowywanych w atmosferze powietrza wystąpiły między 6 a 18 miesiącem, przy czym dalsze różnice nie były już istotne. Natomiast w obnóżach przechowywanych w atmosferze czystego azotu, do 18 miesiąca przechowywania obniżenie zawartości było nieznaczne. Istotne obniżenie zawartości tej witaminy zaobserwowano dopiero po 24 miesiącach przechowywania. Po 18 i 24 miesiącach istotnie wyższą zawartość badanej witaminy posiadały obnóża przechowywane w atmosferze azotu. Natomiast po 6 i 12 miesiącach różnice w zawartości tej witaminy, między zastosowanymi atmosferami nie były istotne.
strona 186
Ryc.6. Dynamika zmian zawartości prowitaminy A (β-karotenu) w obnóżach pyłkowych w czasie przechowywania w zależności od atmosfery Dynamics of provitamin A (β-carotene) content alterations in storage pollen loads in relation to atmosphere
strona 187Tabela 6 Zmiany zawartości prowitaminy A (β-karotenu) w utrwalonych obnóżach pyłkowych w czasie przechowywania, w zależności od atmosfery (mg% s.m.) Changes of provitamin A (β-carotene) content in preserved pollen loads in relation to atmosphere (mg% d.wt)
| Czas przechowywania (miesiące) Time of storage (months) | Liczba powtórzeń Number of samples | Atmosfera przechowywania Atmosphere of storage: powietrze air | Atmosfera przechowywania Atmosphere of storage: azot nitrogen |
|---|---|---|---|
| po utrwaleniu after preservation | 18 | c 7,88 | b 7,88 |
| 6 | 42 | bc 6,71 d’e’ | b 7,70 e’ |
| 12 | 42 | b 5,96 c’d’ | b 7,04 d’e’ |
| 18 | 42 | a 4,31 a’b’ | b 6,62 d’e’ |
| 24 | 42 | a 3,90 a’ | a 5,15 b’c’ |
DYSKUSJA
Zdaniem Hagedorna i Burgera (1968) najwyższe straty zawartości witaminy C występują zarówno w obnóżach zamrożonych jak i suszonych w ciągu pierwszego roku. Z badań porównawczych przeprowadzonych w niniejszej pracy również wynika, że niezależnie od sposobu utrwalania (zamrażanie, suszenie, liofilizacja) zawartość witaminy C w obnóżach obniża się, przy czym najszybsze tempo rozkładu tej witaminy zaobserwowano między 12 i 18 miesiącem przechowywania.
Różnice w dynamice spadku zawartości witaminy C i prowitaminy A (β-karotenu) w porównaniu z wynikami uzyskanymi przez Mačekasa i Austrauskiene (1988) mogą wynikać z tego, iż materiał badawczy w niniejszym doświadczeniu posiadał dużo niższą zawartość wody, od 1-2% w obnóżach liofilizowanych do 6-8% w obnóżach suszonych, oraz ze stosowania podczas przechowywania obok atmosfery powietrza również atmosfery czystego azotu. Stwierdzona w niniejszych badaniach większa stabilność prowitaminy A (β-karotenu) w porównaniu z witaminą C może być spowodowana również tym, że składnik ten jest w mniejszym stopniu wrażliwy na działanie podwyższonej temperatury, zwłaszcza przy ograniczonym dostępie tlenu, a więc w tym przypadku w atmosferze czystego azotu.
Obniżenie zawartości witaminy C stwierdzone w niniejszej pracy, dla
strona 188obnóży przechowywanych w warunkach zbliżonych do tych, jakie stosowały Vachonina i Bodrova (1979), w ciągu 12 miesięcy wynosiło około 50% i było podobne do uzyskanego przez w/w autorki. Natomiast pH obnóży zmieniło się w tym okresie w nieco większym zakresie bo od 5,05 do 4,43.
W niniejszych badaniach, strata zawartości witaminy C w utrwalonych obnóżach pyłkowych, po 12 miesiącach przechowywania w temperaturze zbliżonej do zastosowanej przez Šapiro i in. (1979) obniżyła się o około 20%. Stwierdzony niższy spadek zawartości tej witaminy w porownaniu z badaniami w/w autorów może być spowodowany zastosowaniem podczas przechowywania atmosfery azotu, zabezpieczającej utlenianie kwasu askorbinowego i ograniczającej jego rozkład.
WNIOSKI
- Zawartość witaminy C i prowitaminy A (β-karotenu) w obnóżach pyłkowych ulega obniżeniu w czasie przechowywania, przy czym tempo rozkładu tych witamin zależy od: sposobu utrwalenia obnóży oraz temperatury i atmosfery przechowywania.
- Tempo rozkładu witaminy C i prowitaminy A (β-karotenu) w czasie przechowywania jest szybsze w obnóżach pyłkowych utrwalonych tylko poprzez zamrożenie (około 25% wody), wolniejsze w obnóżach utrwalonych metodą suszenia (około 8% wody) i najwolniejsze w obnóżach liofilizowanych (1-2% wody).
- Temperatura -20°C jest najlepsza z punktu widzenia zabezpieczenia utrwalonych poprzez suszenie i liofilizację obnóży pyłkowych, przed stratą zawartości witaminy C i prowitaminy A (β-karotenu) podczas przechowywania. W tej temperaturze rozkład badanych witamin jest najwolniejszy. Natomiast temperatura pokojowa jest pod tym względem najmniej korzystna. Po 24 miesiącach przechowywania w tej temperaturze zawartość witaminy C w obnóżach pyłkowych obniża się praktycznie do zera, a prowitaminy A (β-karotenu) do 50% zawartości początkowej.
- Zastąpienie atmosfery powietrza czystym azotem w istotny sposób ogranicza rozkład witaminy C i prowitaminy A (β-karotenu) w obnóżach pyłkowych podczas ich przechowywania.
LITERATURA
Hagedorn H.H., Burger M. (1968) – Effect of the age of pollen used in pollen suplements on their nutritive value for the honeybee. II. Effect of vitamin content of pollens. J.Apic.Res., 7(2):97-101.
Mačekas A.J., Astrauskiene A.E. (1988) – Issledovanie dinamiki izmenenija vitaminov w zakonservirovannoj obnožke. Apiterapija. Biologija i technologija produktov pcelovodstva. Cast’ II. Dnepropetrovsk, s. 30-36.
strona 189Madzgarašvili G.D., Nikuradze D., Citlidze B.S., Vachonina T.V. (1982) – Suška i chranenie cvetočnoj pyl’cy. Pčelovodstvo, 62(1):29-30.
Rutkowska U. (1981) – Wybrane metody badania składu i wartości odżywczej żywności. PZWL, Warszawa.
Szczęsna T., Rybak-Chmielewska H., Skowronek W. (1995) – Wpływ utrwalania na wartość biologiczną obnóży pyłkowych. Pszczeln.Zesz.Nauk., 39(1):177-187.
Szczęsna T., Rybak-Chmielewska H., Skowronek W. (1995a) – Zmiany w składzie chemicznym obnóży pyłkowych zachodzące podczas ich przechowywania w różnych warunkach. I. Cukry, tłuszcz, popiół. Pszczeln.Zesz. Nauk., 39(2):145-156.
Szczęsna T., Rybak-Chmielewska H., Skowronek W. (1995b) – Zmiany w składzie chemicznym obnóży pyłkowych zachodzące podczas ich przechowywania w różnych warunkach. II. Białko i aminokwasy. Pszczeln.Zesz.Nauk., 39(2):157-170.
Szczęsna T., Rybak-Chmielewska H., Skowronek W. (1995c) – Zmiany w składzie chemicznym obnóży pyłkowych zachodzące podczas ich przechowywania w różnych warunkach. IV. Kwasowość ogólna i czynna pH. Pszczeln.Zesz. Nauk., 39(2):191-207.
Šapiro D.K., Šemetkov M.F., Anichimovskaja L.V., Narižnaja T.N., Gorodko J.S. (1979) – O biologičeski aktivnych veščestvach pyl’cy. Pčelovodstvo, 59(2):26-27.
Šapiro D.K., Šemetkov M.F., Anichimovskaja L.V., Narižnaja T.N., Gorodko J.S. (1981) – Biochimičeskaja charakteristika obnožki. Pčelovodstvo, 61(1):48-49.
Vachonina T.V., Bodrova R.N. (1979) – O charakteristike pyl’cy. Pčelovodstvo, 59(2):27-28, 59(3):27-28.
ALTERATIONS IN THE CHEMICAL COMPOSITION OF THE POLLEN LOADS STORED UNDER VARIOUS CONDITIONS. III. VITAMIN C AND PROVITAMIN A (β-CAROTENE)
T. Szczęsna, H. Rybak-Chmielewska, W. Skowronek
Summary
The goal of the investigations was to examine the dynamics of both vitamin C and provitamin A (β-carotene) level alterations in frozen, dried at about 40°C and lyophilized pollen loads stored at 20°C ± 2°C, 4°C ± 2°C and room temperature (18°C – 20°C) and the atmosphere containing various concentrations of air and pure nitrogen. The results indicated that the contents of vitamin C and provitamin A decreased during storage. The rate of decomposition depended on the manner of pollen load preservation, temperature and atmosphere. The lowest rate of decomposition was found in dehydrated pollen loads, namely dried (8% of water) and lyophilised (1% – 2% of water), and stored at -20°C. In contrast, the highest rate of decomposition was noticed in the pollen loads stored at room temperature; a 24-month storage in this temperature caused a drop in vitamin C and provitamin A to 0% and 50% of the initial values, respectively. The use of pure nitrogen atmosphere during storage decreased substantially the decomposition of the vitamins examined in the pollen loads.
Keywords: bee products, pollen loads, vitamins, storage.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 172: „ktorych” → których
- s. 185: „5,15% s.m.” → 5,15 mg% s.m.
- s. 187: „Austrauskiene” → Astrauskiene
- s. 188: „porownaniu” → porównaniu
- s. 188, piśmiennictwo: „suplements” → supplements
- s. 188, piśmiennictwo: „vitaminov w” → vitaminov v
- s. 189, streszczenie: „at 20°C ± 2°C” → at -20°C ± 2°C
- s. 189, streszczenie: „(18°C – 20°C)” → (18°C – 26°C)
