WARTOŚĆ PSZCZELARSKA I POTRZEBY ZAPYLANIA GORCZYCY BIAŁEJ ORAZ RZEPAKU I RZEPIKU JAREGO

tekst: Bolesław Jabłoński, Zbigniew Kołtowski, Kazimiera Szklanowska

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XLIII, 1999 — Bolesław Jabłoński, Zbigniew Kołtowski, Kazimiera Szklanowska

strona 255

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XLIII 1999

Bolesław Jabłoński, Zbigniew Kołtowski, Kazimiera Szklanowska*

Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa, ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy

  • Akademia Rolnicza, Katedra Botaniki, ul. Akademicka 15, 20-950 Lublin

Streszczenie

W wyniku przeprowadzonych typowych badań polowych i laboratoryjnych stwierdzono, że gorczyca biała, rzepik jary i rzepak jary wysiewane w kwietniu, kwitną w czerwcu i początkach lipca. Są odwiedzane głównie przez pszczoły miodne zbierające nektar i pyłek, przy czym najintensywniej gorczyca, blisko 3-krotnie liczniej od rzepaku i ponad 7-krotnie od rzepiku. Przeciętnie 10 kwiatów rzepaku dostarczało około 4,5 mg cukrów i 7,1 mg pyłku, rzepiku 1,8 mg cukrów i 3,0 mg pyłku, a gorczycy 2,2 mg cukrów i 8,1 mg pyłku. Obliczona wydajność cukrów w nektarze z 1 ha uprawy wynosiła dla rzepaku 47 kg, rzepiku 23 kg i gorczycy 32 kg, zaś wydajność pyłku odpowiednio 56 kg, 45 kg i 116 kg. Przeciętna zwyżka plonu nasion dzięki obecności owadów zapylających na kwiatach, w porównaniu z warunkami w izolatorach, wynosiła dla gorczycy blisko 70%, rzepaku około 25%, a dla rzepiku stanowiła zero. Źródłem tej zwyżki plonu gorczycy było lepsze zawiązywanie łuszczyn i nasion, a u rzepaku głównie tylko nasion w łuszczynach.

Słowa kluczowe: gorczyca biała, rzepak jary, rzepik jary, kwitnienie, nektarowanie, zapylanie.

WPROWADZENIE

Gorczyca biała (Sinapis alba L.), jako roślina o wyjątkowo szybkim wzroście i krótkim okresie wegetacji, jest wysiewana w różnych terminach, na zbiór nasion lub przyoranie i jednocześnie na pożytek pszczeli nie tylko w Polsce (Čebotnikova 1958). Przed laty badano u nas obfitość jej nektarowania i pylenia oraz oblot przez pszczoły (Demianowicz 1960, Jabłoński i Skowronek 1983), lecz nie określono wpływu owadów zapylających na plony nasion. Rzepik jary (Brassica rapa L. var. oleifera D.C. forma annua Koch) obecnie mało uprawiana roślina, mimo to niektórzy pszczelarze pytają o jego wartość pożytkową, co do której nie ma w literaturze danych opartych na konkretnych badaniach. Brak też doniesień o wartości

strona 256

pszczelarskiej rzepaku jarego (Brassica napus L. var. oleifera Metzger forma annua Thell.), który w związku z częstym ostatnio wymarzaniem form ozimych, bywa na coraz większych powierzchniach uprawiany w licznych nawet odmianach. W niniejszej pracy spróbowano wstępnie porównać między sobą wymienione wyżej 3 gatunki roślin pod względem obfitości nektarowania i pylenia oraz intensywności oblotu przez owady zapylające, a także zawiązywania nasion w warunkach swobodnego oblotu przez owady i w izolacji.

METODYKA

Badania przeprowadzono w latach 1997-1998 w Puławach na lekkiej glebie bielicowej kl. IV. Nasiona gorczycy i rzepiku pochodziły z populacji własnych, a nasiona rzepaku odmiany 'Lisonne’ zakupiono w sklepie. Doświadczenie zakładano według metody bloków losowanych, w 3 powtórzeniach, z zachowaniem wielkości podstawowego poletka 10 m2. Siew w pierwszym roku wykonano w końcu kwietnia, a w roku drugim w połowie kwietnia. (Opóźnienie pory siewu w pierwszym roku wynikało z tego, że było to doświadczenie zastępcze po wymarzniętym rzepaku ozimym.) Szerokość międzyrzędzi wynosiła 40 cm, a odległość między roślinami w rzędzie (po przerywce) – około 4 cm. Nawożenie mineralne było podobne do aktualnie stosowanego przy uprawie rzepaku.

W okresie kwitnienia roślin część każdego poletka długości 2 m była osłonięta przed dostępem owadów zapylających siatką plastykową o świetle oczek 2 x 2 mm. Na odkrytych częściach poletek wykonywano w czasie kwitnienia badania obfitości nektarowania i pylenia kwiatów oraz obserwacje oblotu ich przez pszczołę miodną i inne owady zapylające. Obfitość nektarowania oznaczano znaną metodą pipetową (Jabłoński, Szklanowska 1979), a pylenia metodą eterową Warakomskiej (1972) w modyfikacji Szklanowskiej (1984). Zagęszczenie owadów określano licząc je w szczytowych godzinach lotu, 3 razy dziennie na całych poletkach przez 10 dni okresu pełni kwitnienia.

W okresie dojrzałości zbiorczej pobierano próby roślin z 1 m2 każdego poletka z części swobodnie dostępnej dla owadów zapylających i takie same z izolowanej. W próbach tych ustalano liczbę roślin, mierzono ich wysokość, liczono rozgałęzienia, łuszczyny i szypułki po kwiatach, które nie zawiązały owoców. W 100 łuszczynach, losowo branych z każdej próby roślin, określano liczbę nasion, a następnie masę 1000 nasion.

Wyniki, traktowane jako orientacyjne, przedstawiono tabelarycznie w postaci wartości średnich.

strona 257

WYNIKI

Pora i obfitość kwitnienia. Opóźniona o dwa tygodnie pora siewu roślin w pierwszym roku, w porównaniu z rokiem drugim, spowodowała też późniejsze ich zakwitanie, przy czym gorczycy o 6 dni, rzepiku o 8 dni, a rzepaku o 13 dni (tab.1). Średnio biorąc, gorczyca wysiewana w drugiej połowie kwietnia zakwitała w pierwszej dekadzie czerwca, o 5 dni wcześniej od rzepiku i o 10 dni od rzepaku. Pomimo pozostawiania w czasie przerywki podobnej liczby roślin na 1 m2 (około 60), to w porze zbioru było ich mniej, zwłaszcza w przypadku gorczycy. Rzepak ustępował gorczycy i rzepikowi nieco wysokością, a gorczyca rzepakowi i rzepikowi liczbą rozgałęzień na roślinie. Największą liczbę kwiatów na 1 m2 wytwarzał rzepik (15-16 tys.), mniejszą gorczyca (około 14 tys.), a najmniejszą rzepak (około 10 tys.).

Tabela 1 Pora i obfitość kwitnienia gorczycy białej oraz rzepaku i rzepiku jarego w Puławach w latach 1997-98 The time and abundance of white mustard, turnip like rape and spring rape blooming in 1997-98 in Puławy

Roślina / Species of plant Rok badań / Year of study Daty początku i końca kwitnienia / Date of start and the end of blooming Liczba roślin na 1 m2 / Number of plants per 1 m2 Wysokość roślin w cm / Height of plants in cm Liczba rozgałęzień na roślinie / Number of branches per plant Liczba kwiatów na 1 m2 / Number of flowers per 1 m2
Gorczyca biała Sinapis alba L. 1997 10.06-13.07 41,3 151 5,8 12 843
1998 4.06-1.07 58,7 159 6,0 15 908
Średnio Average 7.06-7.07 50,0 155 5,9 14 376
Rzepik jary Brassica rapa L. var. oleifera 1997 15.06-16.07 40,3 144 8,5 14 927
1998 7.06-5.07 78,9 160 6,8 16 490
Średnio Average 11.06-10.07 59,6 152 7,7 15 708
Rzepak jary Brassica napus L. var. oleifera 1997 25.06-25.07 41,3 147 6,8 10 816
1998 12.06-8.07 68,2 148 7,6 9 684
Średnio Average 18.06-16.07 54,7 147 7,2 10 250

Nektarowanie, pylenie i oblot. Koncentracja cukrów w nektarze wszystkich badanych gatunków wahała się od blisko 20% do około 40% (tab.2). Najobficiej nektarowały kwiaty rzepaku, dostarczając średnio 4,5 mg cukrów z 10 kwiatów, znacznie słabiej kwiaty gorczycy – 2,2 mg i rzepiku –

strona 258

1,8 mg. Ogólnie biorąc, kwiaty wszystkich 3 gatunków w drugim roku badań nektarowały obficiej niż w pierwszym, na co wpłynęła głównie bardziej sprzyjająca pogoda w okresie kwitnienia.

Ilość pyłku z 10 kwiatów gorczycy wynosiła średnio 8 mg, rzepaku 7 mg, a rzepiku 3 mg. Kwiaty rzepaku i rzepiku jarego w roku intensywniejszego nektarowania (1998) lepiej też pyliły, natomiast kwiaty gorczycy białej wykazały tendencję odwrotną – pyliły obficiej w roku słabszego nektarowania (1997).

Wydajność cukrowa oraz pyłkowa z jednostki powierzchni uprawy zależy zawsze od obfitości nektarowania kwiatów i od ich liczby. Średnio biorąc gorczyca dostarczała z 1 ha około 30 kg cukrów w nektarze i blisko 120 kg pyłku, rzepik blisko 30 kg cukrów i około 45 kg pyłku, a rzepak blisko 50 kg cukrów i 56 kg pyłku.

Tabela 2 Obfitość nektarowania i pylenia oraz oblot przez owady zapylające gorczycy białej, rzepaku i rzepiku jarego w Puławach w latach 1997-98 Nectar secretion, pollen production and foraging by pollinating insects of white mustard, turnip like rape and spring rape in 1997-98 in Puławy

Rok badań / Year of study Koncentracja cukrów w nektarze / Sugar concentration in nectar Masa z 10 kwiatów w mg – Mass per 10 flowers in mg: Cukrów Sugars min.-maks. Masa z 10 kwiatów w mg – Mass per 10 flowers in mg: Cukrów Sugars średnio aver. Masa z 10 kwiatów w mg – Mass per 10 flowers in mg: Pyłku Pollen min.-maks. Masa z 10 kwiatów w mg – Mass per 10 flowers in mg: Pyłku Pollen średnio aver. Wydajność w kg z 1 ha – Efficiency in kg per 1 ha: Cukrów () Sugars () Wydajność w kg z 1 ha – Efficiency in kg per 1 ha: Pyłku Pollen Szczytowe zagęszczenie na 1 m2 – Highest density per 1 m2: Pszczół miodn. Honey bees Szczytowe zagęszczenie na 1 m2 – Highest density per 1 m2: Innych owad. Other insects
Gorczyca biała – Sinapis alba L.
1997 15-40 0,5-2,9 1,80 7,3– 9,1 8,55 23,1 (29) 110 2,1 0,1
1998 18-49 1,1-4,6 2,52 7,2-8,5 7,70 40,1 (50) 122 12,1 0,3
Średnio Average 16-45 0,8-3,8 2,16 7,2-8,8 8,13 31,6 (40) 116 7,1 0,2
Rzepik jary – Brassica rapa L. var. oleifera
1997 17-41 0,6-2,7 1,57 1,7-3,2 2,29 23,4 (29) 34 0,4 0,1
1998 19-37 1,2-3,0 2,05 3,0-4,4 3,68 33,8 (42) 56 1,6 0,4
Średnio Average 18-39 0,9-2,9 1,81 2,3-3,8 2,99 28,6 (36) 45 1,0 0,2
Rzepak jary – Brassica napus L. var. oleifera
1997 18-42 1,1-6,0 3,88 5,0-6,8 5,71 42,4 (53) 62 0,7 0,1
1998 22-44 2,2-10,2 5,07 7,9-8,9 8,48 52,0 (65) 50 4,5 0,1
Średnio Average 20-43 1,6 -8,1 4,48 6,4-7,8 7,10 47,2 (59) 56 2,6 0,1
  • – Cukry przeliczone na roztwór zawierający 80% suchej masy = tzw. wydajność miodowa roślin
  • – Sugars calculated as a solution contained 80% of dry substance = so-called honey efficiency of plants
strona 259

Kwiaty badanych gatunków roślin były odwiedzane głównie przez pszczołę miodną, która stanowiła około 96% liczebności owadów zapylających na poletkach, a pozostałe 4% przypadało na trzmiele, pszczoły samotnice i bardzo nieliczne muchówki. W czasie pełni kwitnienia szczytowe zagęszczenie pszczół na 1 m2 uprawy gorczycy wynosiło około 7 zbieraczek, na rzepaku prawie 3, a rzepiku 1. Ze wszystkich trzech gatunków pszczoły zbierały nektar i pyłek.

Tabela 3 Zawiązywanie łuszczyn i nasion oraz plonowanie gorczycy, rzepaku i rzepiku w warunkach swobodnego dostępu owadów zapylających i w izolatorach Fruit and seed set and yielding of white mustard, turnip like rape and spring rape with free access of pollinating insects and under isolators

Rok badań / Year of study Liczba łuszczyn ze 100 kwiatów – Number of fruit per 100 flowers: swob. free a Liczba łuszczyn ze 100 kwiatów – Number of fruit per 100 flowers: izol. isol. b Liczba łuszczyn ze 100 kwiatów – Number of fruit per 100 flowers: (a/b)·100 Liczba nasion w łuszczynie – Number of seeds per fruit: swob. free a Liczba nasion w łuszczynie – Number of seeds per fruit: izol. isol. b Liczba nasion w łuszczynie – Number of seeds per fruit: (a/b)·100 Masa 1000 nasion – Mass of 1000 of seeds: swob. free a Masa 1000 nasion – Mass of 1000 of seeds: izol. isol. b Masa 1000 nasion – Mass of 1000 of seeds: (a/b)·100 Plon nasion w q/ha – Yield of seeds in q per 1 ha: swob. free a Plon nasion w q/ha – Yield of seeds in q per 1 ha: izol. isol. b Plon nasion w q/ha – Yield of seeds in q per 1 ha: (a/b)·100
Gorczyca biała – Sinapis alba L.
1997 65,0 57,4 113,2 2,34 2,10 109,5 7,64 8,34 91,6 16,0 11,7 136,8
1998 64,4 38,2 168,6 2,61 1,77 144,4 7,28 6,80 107,1 17,1 7,8 219,2
Średnio Average 64,7 47,8 135,4 2,48 1,94 127,8 7,46 7,57 98,5 16,5 9,8 168,4
Rzepik jary – Brassica rapa L. var. oleifera
1997 68,2 67,5 101,0 10,67 10,46 102,0 1,94 1,91 101,6 19,9 20,9 95,2
1998 60,0 52,8 113,6 8,91 6,37 139,9 2,17 2,10 103,3 19,6 17,8 110,1
Średnio Average 64,1 60,2 106,5 9,79 8,42 116,3 2,05 2,01 102,0 19,8 19,4 102,1
Rzepak jary – Brassica napus L. var. oleifera
1997 54,5 54,2 100,6 15,95 13,43 118,8 3,63 3,83 94,8 35,9 26,7 134,1
1998 48,0 46,0 104,3 15,51 12,11 128,1 3,68 4,74 76,6 35,1 29,2 120,2
Średnio Average 51,3 50,1 102,4 15,73 12,27 128,2 3,66 4,29 85,3 35,5 28,0 126,8

Zawiązywanie łuszczyn i nasion oraz plonowanie. Na części poletek swobodnie dostępnych dla owadów zapylających gorczyca i rzepik zawiązywały łuszczyny średnio z ponad 60% kwiatów, a rzepak z około 50% (tab.3). W porównaniu z roślinami w izolatorach rzepak i rzepik na swobodzie zawiązywał niewiele więcej łuszczyn, natomiast gorczyca średnio o ponad

strona 260

30% więcej. Ponadto łuszczyny z roślin swobodnie dostępnych dla owadów zapylających, w porównaniu z izolowanymi, zawierały średnio od kilkunastu procent (rzepik) do 20-30% (gorczyca, rzepak) więcej nasion. Nasiona te w przypadku rzepaku wykazały nieco mniejszą masę, ale plon ich z jednostki powierzchni okazał się średnio o około 25% wyższy. Rzepik plonował jednakowo dobrze w izolatorach jak i na swobodzie, natomiast gorczyca na swobodzie wydała przeciętnie blisko o 70% więcej nasion niż w izolatorach.

DYSKUSJA

Przedstawione w tej pracy wyniki dotyczące obfitości kwitnienia gorczycy białej są podobne do danych Maksymiuk (Demianowicz i in. 1960), lecz znacznie niższe od naszych wcześniejszych rezultatów (Jabłoński, Skowronek 1983). Powodem różnic mogły być odmienne warunki glebowo-agrotechniczne. Natomiast pod względem obfitości nektarowania poszczególnych kwiatów prezentowane wyniki okazują się podobne do stwierdzonych przez nas wcześniej, ale od danych Maksymiuk o około 100% wyższe. Przyczyny tych różnic należy doszukiwać się nie tylko w warunkach pogody, ale i w metodyce badań. Stosowana przez nas metoda pipetowa pobierania nektaru jest znacznie dokładniejsza od dawnej kapilarowej, którą posługiwano się w latach pięćdziesiątych.

Przedstawione wyniki dotyczące rzepiku jarego i rzepaku jarego nie mają odpowiedników w literaturze. Jeżeli porównać je z danymi dla rzepaku ozimego, który był wcześniej badany przez różnych autorów (m.in. Demianowicz 1968, Kamler 1981, Jabłoński i inni 1985) to okazuje się, że kwiaty rzepaku jarego nektarowały przeciętnie o około 40% słabiej, a kwiaty rzepiku jarego o ponad 70% słabiej.

Zgodnie z tym co podaje literatura odnośnie rzepaku ozimego, zarówno wcześniejsza (m.in. Meyerhoff 1954) jak i późniejsza (m.in. Kamler 1981), na kwiatach badanych roślin jarych (gorczyca, rzepak, rzepik) głównymi owadami zapylającymi były robotnice pszczoły miodnej. Ich pozytywny wpływ na plon nasion rzepaku jarego okazał się taki sam jak i rzepaku ozimego (Jabłoński i inni 1985). Bardzo korzystnego efektu pracy pszczół na kwiatach gorczycy białej nie ma z czym porównać, podobnie jak niewielkiego wpływu ich obecności na kwiatach rzepiku jarego, który był też słabo oblatywany przez te owady. Możliwe, że wyraźnie liczniej występujący na jego kwiatach słodyszek rzepakowy (Meligethes aeneus) spełniał pewną rolę jako zapylacz.

strona 261

WNIOSKI

Gorczyca biała, rzepik jary i rzepak jary wysiewane w kwietniu na zbiór nasion kwitną przeciętnie 4 tygodnie, od pierwszej dekady czerwca do drugiej dekady lipca, przy czym najwcześniej zakwita gorczyca, około 5 dni po niej – rzepik, a 10 dni po gorczycy – rzepak.

Kwiaty trzech badanych roślin odwiedzane są głównie przez pszczołę miodną, ale w okresie pełni kwitnienia szczytowe zagęszczenie zbieraczek na kwiatach gorczycy może wynosić ponad 7 na 1 m2, na rzepaku około 3, a rzepiku tylko 1.

Masa cukrów dostarczana przez 10 kwiatów gorczycy białej wynosiła nieco ponad 2 mg, rzepiku jarego – poniżej 2 mg, a rzepaku powyżej 4 mg, zaś masa pyłku odpowiednio około 8 mg, 3 mg i 7 mg.

Obliczona wydajność cukrowa z 1 ha gorczycy i rzepiku wynosi po około 30 kg, a rzepaku sięga 50 kg, natomiast ich wydajność pyłkowa odpowiednio 114 kg, 45 kg i 55 kg.

Plon nasion uzyskiwany przy swobodnym dostępie owadów zapylających, w porównaniu z warunkami w izolacji, był wyższy w przypadku gorczycy o blisko 70%, rzepaku o około 25%, a rzepiku nie wykazywał różnic. Możliwe, że rzepik zapylany był przez wyraźnie liczniej występującego na nim słodyszka rzepakowego.

Źródłem zwyżki plonu nasion gorczycy był równocześnie wyższy procent zawiązywania łuszczyn i w nich także nasion, zaś u rzepaku głównie większa liczba nasion w łuszczynie.

LITERATURA

Čebotnikova K.M. (1958)– Miedovaja produktivnost facelii i gorčicy pry rannych srokach posieva. Pčelovodstvo, 35(2):38-39.

Demianowicz Z., Hłyń M., Jabłoński B., Maksymiuk I., Podgórska J., Ruszkowska B., Szklanowska K., Zimna J. (1960)– Wydajność miodowa ważniejszych roślin miododajnych w warunkach Polski, Cz.I. Pszczeln. Zesz. Nauk., 4(2):87-104.

Demianowicz Z. (1968)– Biologia kwitnienia i nektarowanie pięciu odmian rzepaku ozimego. Ann. UMCS Lublin – Polonia, Sectio E, 23(19):241-263.

Jabłoński B., Szklanowska K. (1979)– Propozycje zmiany metody badań nektarowania roślin. Pszczeln. Zesz. Nauk., 23:105-114.

Jabłoński B., Skowronek J. (1983)– Pszczelarska i rolnicza wartość facelii błękitnej i gorczycy białej w siewach poplonowych. Pszczeln. Zesz. Nauk., 27:11-125.

Jabłoński B., Skowronek J., Szklanowska K. (1985)– Wartość pszczelarska, zapylanie i plonowanie niskoerukowych odmian rzepaku ozimego. Pszczeln. Zesz. Nauk., 29:339-358.

strona 262

Kamler F. (1981)– Nektarnost otród řepky ozime (Brassica napus var. arvensis). Rostlinna viroba, 26(33):181-189.

Meyerhoff G. (1954)– Untersuchungen über die Wirkung des Bienenbefluges auf den Raps. Geflügelzucht und Kleintierkunde, 3(59):185-192.

Szklanowska K., Pluta S. (1984)– Wydajność pyłkowa sadu wiśniowego odmian Kerezer, Nefris, Łutówka. Pszczeln. Zesz. Nauk., 29:231-251.

Warakomska Z. (1972)– Badania nad wydajnością pyłkową roślin. Pszczeln. Zesz. Nauk., 26:63-96.

BEEKEEPING VALUE AND POLLINATION REQIUREMENTS OF WHITE MUSTARD, SPRING RAPE AND TURNIP LIKE RAPE

B. Jabłoński, Z. Kołtowski, K. Szklanowska

Summary

As the result of conducted field and laboratory experiments was stated, that when white mustard, turnip like rape and spring rape were sowed in April, they bloomed in June and start of July. They were foraged mainly by honeybees collected both nectar and pollen. White mustard was the most intensively foraged about three times more than spring rape and seven times more than turnip like rape.

Ten flowers of spring rape supplied an average 4.5 mg of sugars and 7.1 mg of pollen. Ten flowers of turnip like rape supplied 1.8 and 3.0 mg, and white mustard 2.2 and 8.1 mg sugars and pollen respectively. Calculated sugar efficiency per 1 hectare was 47 kg, 23 kg and 32 kg, and pollen efficiency 56 kg, 45 kg and 116 kg for spring rape, turnip like rape and white mustard respectively.

The mean increase of seed yield caused by foraging flowers by pollinating insects compared to isolation condition was 70%, 25% and 0% for white mustard, spring rape and turnip like rape respectively. It was the result of better fruit and seed setting for white mustard, and higher seed number per fruit for spring rape.

Keywords: white mustard, spring rape, turnip like rape, blooming, nectar secretion, pollination.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 262, tytuł angielski: „REQIUREMENTS” → REQUIREMENTS

Podobne wpisy