POTENCJAŁ BIOLOGICZNY ROZTOCZKA DOMOWEGO — GLYCYPHAGUS DOMESTICUS (DE GEER) (ACARIDA, GLYCYPHAGIDAE) — SZKODNIKA PYŁKU I PIERZGI

tekst: Wit Chmielewski

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXII, 1988 — Wit Chmielewski

strona 169

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXXII 1988

Wit Chmielewski

Oddział Pszczelnictwa ISK — Puławy

WPROWADZENIE

Roztoczek domowy (Glycyphagus domesticus (De Geer)) — jeden z najpospolitszych roztoczy magazynowych, należy do grupy gatunków występujących powszechnie również w ulach pszczelich i pomieszczeniach pasiecznych. Ten znany szkodnik wielu produktów przechowywanych, takich jak artykuły spożywcze, pasze, susze roślinne, zioła lecznicze, ziarno i nasiona różnych roślin uprawnych (Chmielewski 1969; 1971a, b, c, d; 1972a; 1975a), spotykany jest często także w produktach pasiecznych, a zwłaszcza w pyłku i w przechowywanych plastrach pszczelich zapełnionych pierzgą (Chmielewski, 1971e; 1975b; 1985). Żeruje i rozwija się w resztkach pokarmu pszczół, w okruchach woszczyny, w starych plastrach i w różnych odpadkach, a także w kurzu gromadzącym się w szczelinach podłóg, ścian uli i pomieszczeń pasiecznych. G. domesticus jest rejestrowany w wielu krajach na całym świecie. Analizy osypu zimowego opadającego na dno uli w czasie zimowania pszczół wykonane w warunkach naszego kraju wykazały obecność tego roztocza w wielu rodzinach pszczelich (Rolnik, Szmidt, 1959; Kiełczewski, Szmidt, Kadłubowski, 1967; Chmielewski, 1971e; 1977a; Banaszak 1980). Z badań przeprowadzonych w innych krajach (Czechosłowacja, ZSRR) wynika, że i tam gatunek ten jest często notowany w ulach pszczelich (Haragsim, Samśińák, Vobrázkova, 1979; Grobov, 1980). Dane z jego morfologii podają autorzy wielu opracowań podręcznikowych (Boczek, 1966; Hughes, 1961; Türk, Türk, 1975; Zachvatkin, 1941). Gatunkiem tym interesowano się już od dawna, o czym świadczą wyniki badań i obserwacji z zakresu jego anatomii i biologii, jednakże, ze względu na stosunkowo duży stopień trudności badań nad tymi roztoczami, są one raczej skromne (Oboussier, 1939; Hora, 1934; Barker, 1968).

strona 170

Poza znaczeniem gospodarczym, jako szkodnik magazynowy, G. domesticus zasługuje również na uwagę ze względu na znaczenie sanitarno-epidemiologiczne. Jest on bowiem, podobnie jak i szereg innych gatunków roztoczy, przyczyną schorzeń alergicznych u ludzi, zwłaszcza dróg oddechowych (astma oskrzelowa), powoduje zapalenie spojówek oczu i błony śluzowej nosa, a także, jak podaje literatura (Baker, Wharton, 1952; Hughes, 1961), może być żywicielem pośrednim i przenosicielem niektórych tasiemców (Catenotaenia pusilla (Goeze)).

Celem prowadzonych badań jest poznanie możliwości rozrodczych G. domesticus i wskaźników rozwoju jego populacji w określonych warunkach życiowych, rzutujących na zagrożenie ze strony tego szkodnika dla produktów przechowywanych, w tym również często przez niego porażanych produktów pasiecznych (pierzga, pyłek).

MATERIAŁ I METODY

Żywe osobniki Glycyphagus domesticus wyizolowane z prób osypu zimowego rodzin pszczelich, oraz z suszonych ziół leczniczych i z nasion traw przchowywanych w magazynach, stanowiły materiał wyjściowy do założenia masowych hodowli laboratoryjnych gatunku, z których następnie uzyskiwano roztocze potrzebne do doświadczeń.

Roztocze hodowano w komórkach szklanych, zbliżonych w swej konstrukcji do opisanych w literaturze (Boczek, 1966; Robertson, 1944; Solomon, Cunnington 1964) i stosowanych już przez autora we wcześniejszych tego typu doświadczeniach z innymi gatunkami roztoczy (Chmielewski, 1970; 1972b; 1984; 1987). Doświadczenia przebiegały w 16 kombinacjach czynników, tj. w temperaturze +5, 15, 20 i 25 (±2)°C, którą uzyskiwano w termostatach z płaszczem wodnym, oraz w wilgotności względnej powietrza około 65, 75, 85, 95%, którą regulowano za pomocą nasyconych roztworów odpowiednich soli. Jako pokarm podawano roztoczom zarodki pszenicy i suszone drożdże piekarnicze zmieszane w stosunku 1:1. Mieszanka ta dobrze spełnia rolę pożywki i w warunkach doświadczeń laboratoryjnych z tym gatunkiem jest bardzo przydatna i nawet praktyczniejsza w użyciu od tak atrakcyjnych dla roztoczy pokarmów jak pyłek lub pierzga (Chmielewski, 1978). Do każdej kombinacji doświadczeń z płodnością i długością życia roztoczy brano po 25—100 par jednodniowych osobników dorosłych. Każdą parę imagines (samica + samiec) umieszczano w oddzielnej komórce hodowlanej na pokarmie, w określonych warunkach temperatury i wilgotności względnej powietrza. Składane przez samice jaja liczono i usuwano z komórek codziennie lub co 2 dni, podobnie też martwe osobniki dorosłe, ustalając uprzednio długość ich życia. Przy tej okazji uzupełniano lub wymieniano w miarę potrzeby pokarm roztoczy na świeży. Na takim samym

strona 171

pokarmie i w takich samych warunkach cieplnych i wilgotnościowych badano rozwój roztoczy. W każdej z 16 kombinacji doświadczalnych było 10 powtórzeń (komórek hodowlanych), po 10 jednodniowych jaj w każdym (łącznie 100 jaj w jednej kombinacji), które umieszczano na pokarmie. Co 1—2 dni kontrolowano stan zaawansowania rozwoju roztoczy i ich śmiertelność w czasie jego trwania. Obserwacje prowadzono od złożenia jaj, poprzez stadia larwalne i nimfalne, aż do wylęgu imagines, po czym ustalano liczebność uzyskanych samic i samców.

Płodność, długość życia i rozwoju, a także śmiertelność roztoczy w czasie jego trwania, oraz frekwencja samic, pozwoliły wyliczyć następujące wskaźniki wzrostu populacji gatunku: Ro — tempo reprodukcji netto (wzrost liczebności populacji w czasie rozwoju jednego pokolenia), T — średni czas rozwoju jednego pokolenia roztoczy, rm — wrodzone tempo wzrostu populacji gatunku (przyrost naturalny na jednego osobnika w jednostce czasu (doba)), λ — końcowe tempo zwielokrotnienia liczebności populacji (przyrost liczebności samic młodego pokolenia przypadający na samicę pokolenia rodzicielskiego dziennie). Parametry te obliczono według metody podanej w literaturze i stosowanej w badaniach z innymi gatunkami stawonogów (Andrewartha, Birch, 1954).

WYNIKI I DYSKUSJA

Z badań biologicznych i ekologicznych Glycyphagus domesticus przeprowadzonych w różnych kombinacjach wilgotności względnej powietrza i temperatury wynika, że za warunki zbliżone do optymalnych dla życia tego gatunku można uznać temperaturę 15—20°C i wilgotność względną 85—95% (tab. 1, 2). W tych warunkach, na atrakcyjnym pokarmie (np. drożdże piekarnicze, zarodki pszenicy), składanie jaj i rozwój roztoczy mają przebieg pomyślny. Samice składają przeciętnie 58—118 (maksymalnie do 230) jaj. W cyklu rozwojowym roztoczka domowego występują następujące stadia: jajo, larwa, protonimfa, deutonimfa i roztocz dorosły — samiec lub samica. Cały rozwój osobniczy roztocza w tych warunkach trwa 21—36 dni, w tym na rozwój embrionalny przypada 5—11 dni; wraz z podwyższeniem temperatury do 25°C rozwój ulega skróceniu. W gorszych warunkach cieplnych (niska temperatura, np. 5°C) rozwój przedłuża się nawet do ponad 2 miesięcy a śmiertelność roztoczy w czasie jego trwania, zwłaszcza przy niskiej wilgotności (65%), znacznie wzrasta. W niekorzystnych warunkach życiowych roztocz ten tworzy stadium hypopus, które jest nieruchomą formą przetrwalnikową gatunku. Hypopus jest deutonimfą heteromorficzną występującą w cyklu rozwojowym między homeomorficznymi stadiami protonimfy i deutonimfy. Z wcześniejszych badań własnych (Chmielewski, 1967; 1977b)

strona 172

Tabela 1 Niektóre dane z biologii Glycyphagus domesticus (De Geer) uzyskane w różnych warunkach temperatury (t°C) i wilgotności względnej powietrza (w. w. p. %); pokarm — zarodki pszenicy + drożdże piekarnicze; liczba zbadanych roztoczy — 25—100 osobników w każdym wariancie doświadczenia Some bionomics of Glycyphagus domesticus (De Geer) obtained at various temperature (t°C) and relative humidity (r. h. %) conditions; food — wheat germs + baker’s yeast; number of examined mites — 25—100 specimens at every variant of experiment

t°C w.w.p. r.h. % Całkowita długość życia (dni) (okres przedimaginalny+imaginalny) / Complete longevity (days) (preimaginal+imaginal periods): samiec — male Całkowita długość życia (dni) (okres przedimaginalny+imaginalny) / Complete longevity (days) (preimaginal+imaginal periods): samica — female Średnia długość życia imago (dni) / Mean longevity of adult (days) Średnia długość rozwoju (dni) / Mean life history (days): embrionalny / embrional Średnia długość rozwoju (dni) / Mean life history (days): całkowity / whole Śmiertelność Form młodocianych (%) / Mortality of ju venile forms (%): jaj / eggs Śmiertelność Form młodocianych (%) / Mortality of ju venile forms (%): wszystkich stadiów / all instars
5 65 97,65±29,76 117,80±40,44 48,80 (18–177) 15,50 (9–34) 69,02 (62–88) 40,00 73,33
75 117,78±36,47 134,50±36,15 49,18 (6–150) 16,90 (9–23) 68,19 (46–91) 39,00 60,67
85 151,50±30,91 145,58±34,54 56,88 (12–92) 17,10 (10–26) 44,87 (34–49) 36,00 67,33
95 90,54±27,79 101,34±25,39 41,72 (8–52) 18,40 (9–27) 45,01 (35–48) 35,00 74,00
15 65 51,18±14,37 49,90±10,37 28,59 (8–88) 10,50 (8–26) 50,73 (41–58) 39,00 82,67
75 49,38±12,48 45,34±9,91 21,88 (11–86) 10,80 (7–17) 37,80 (27–42) 31,00 54,00
85 68,74±25,22 69,06±21,68 27,03 (3–111) 11,40 (7–21) 36,58 (31–42) 34,00 64,00
95 59,74±20,19 49,54±17,29 25,35 (6–112) 10,40 (8–15) 32,76 (28–39) 48,00 57,00
20 65 25,06±12,75 25,50±8,87 12,76 (3–68) 8,30 (6–19) 30,28 (20–34) 66,00 82,00
75 49,50±18,65 46,22±13,32 19,25 (10–102) 7,50 (5–13) 23,06 (18–25) 66,00 75,00
85 57,54±20,67 50,98±15,91 24,98 (11–125) 5,10 (4–11) 21,22 (17–24) 28,00 79,33
95 65,26±18,75 59,82±23,16 26,03 (9–113) 5,60 (4–8) 21,14 (16–23) 39,00 55,00
25 65 23,38±11,69 28,06±8,08 14,92 (4–40) 3,90 (4–11) – (–) 86,00 100,—
75 35,18±9,33 34,94±8,98 15,58 (5–54) 4,20 (3–8) 18,85 (15–22) 63,00 66,00
85 26,06±13,18 29,86±14,34 12,57 (9–75) 4,40 (3–16) 21,75 (13–35) 68,00 68,00
95 28,10±10,46 29,18±4,45 140 (4,12–63) 4,30 (3–11) 17,55 (13–18) 54,00 79,00
strona 173

Tabela 2 Składnie jaj przez Glycyphagus domesticus (De Geer) w różnych warunkach temperatury (t°C) i wilgotności względnej powietrza (w. w. p. %); pokarm — zarodki pszenicy + drożdże piekarnicze; liczba zbadanych roztoczy — 25—100 osobników w każdym wariancie doświadczenia Egg laying of Glycyphagus domesticus (De Geer) at various temperature (t°C) and relative humidity (r. h. %) conditions; food — wheat germs + baker’s yeast; number of examined mites — 25—100 specimens at every variant of experiment

t°C w.w.p. r.h. (%) Frekwencja samic / Frequency of females (%) Średnia liczba jaj składanych przez samicę na: / Mean number of eggs laid by female per: dzień płodny / fecundity day Średnia liczba jaj składanych przez samicę na: / Mean number of eggs laid by female per: dzień życia / life day Średnia liczba jaj składanych przez samicę na: / Mean number of eggs laid by female per: całe życie / whole life Średnia liczba dni płodnych samicy / Mean number of fecundity days of female Średnia liczba dni bezpłodnych / Mean number of unfecundity days: przed okresem składania jaj / preoviposition period Średnia liczba dni bezpłodnych / Mean number of unfecundity days: po okresie składania jaj / postoviposition period
5 65 57,5 1,3 (1—4) 0,4 52,3 (3—152) 40,0 (3—81) 10,2 (6—22) 29,1 (0—107)
75 60,0 1,7 (1—5) 0,4 60,3 (9—122) 34,7 (9—48) 4,8 (3—11) 15,2 (0—39)
85 65,8 1,8 (1—8) 0,5 76,0 (1—226) 41,5 (1—121) 16,1 (8—44) 60,0 (0—144)
95 61,3 1,3 (1—3) 0,3 31,3 (5—64) 23,6 (5—38) 7,4 (3—21) 13,1 (5—34)
15 65 60,0 2,1 (1—8) 1,2 60,4 (17—165) 29,0 (13—51) 4,9 (3—8) 14,2 (0—28)
75 50,0 2,7 (1—9) 1,9 88,2 (16—207) 32,9 (14—65) 3,8 (2—5) 6,8 (0—31)
85 40,6 2,7 (1—13) 1,7 118,5 (35—230) 44,2 (11—75) 3,8 (3—7) 11,5 (0—44)
95 55,8 2,9 (1—11) 1,8 93,3 (9—170) 32,0 (8—54) 6,1 (3—12) 8,0 (0—33)
20 65 57,9 3,5 (1—14) 1,9 36,4 (5—65) 10,3 (4—27) 3,0 (2—6) 3,7 (0—9)
75 20,4 1,9 (1—10) 0,9 41,2 (4—130) 21,4 (3—46) 4,2 (3—10) 14,2 (1—55)
85 62,5 2,1 (1—8) 1,1 58,2 (6—125) 27,5 (6—54) 4,7 (3—26) 11,0 (1—31)
95 59,5 2,2 (1—17) 1,1 69,4 (9—157) 31,9 (9—60) 4,2 (3—9) 15,5 (0—55)
25 65 — 2,0 (1—5) 0,8 17,0 (1—57) 8,5 (1—26) 4,9 (3—9) 6,1 (0—23)
75 60,0 3,3 (1—11) 1,7 50,8 (6—126) 18,1 (6—27) 3,7 (2—9) 9,6 (1—32)
85 51,6 2,8 (1—16) 0,9 25,9 (0—65) 9,2 (0—21) 3,1 (3—4) 12,1 (0—34)
95 71,4 1,2 (1—3) 0,2 7,3 (1—25) 6,3 (1—16) 8,5 (4—13) 14,4 (2—28)
strona 174

wynika, że tworzenie się form hypopus zależy od kompleksu czynników kształtujących warunki życia roztoczy; wyniki te nie potwierdzają tezy (Boczek, 1980), według której około połowy osobników G. domesticus regularnie przechodzi w swym rozwoju przez to stadium. W warunkach optymalnych dla rozwoju tych roztoczy stadium hypopus nie pojawia się lub też bardzo rzadko. Rozwój osobniczy roztoczy przy wystąpieniu stadium hypopus wydłuża się wielokrotnie i może trwać kilka miesięcy, a nawet ponad rok. Hypopus ma duże znaczenie dla roztoczy, umożliwia im bowiem przetrwanie w niesprzyjających warunkach życiowych, a także rozprzestrzenianie się ich i przenoszenie na znaczne odległości, do nowych siedlisk, w których rozwój ich jest możliwy.

Badanie stosunku płci świeżo wylęgniętych osobników dorosłych wykazało, że liczebność samic jest na ogół nieco większa (około 56%) niż samców. Osobniki dorosłe zwykle wkrótce po wylęgu przystępują do kopulacji, która u tych roztoczy jest warunkiem składania jaj. Pierwsze jaja składane są zależnie od warunków otoczenia, ale pojawiają się już zwykle na 4—5 dzień po kopulacji. Kopulacja może być powtarzana wielokrotnie w ciągu całego życia, a nawet w ciągu jednej doby. Jednorazowa kopulacja wystarcza aby samica składała jaja. Z obserwacji własnych wynika, że kopulacja może trwać, w zależności od temperatury, od kilku do kilkudziesięciu minut. W temperaturze wyższej (20—25°C) roztocze kopulują zazwyczaj często i krócej, natomiast w temperaturze niższej (5—15°C) kopulacja trwa zwykle dłużej, a jej częstotliwość jest mniejsza. W niesprzyjających warunkach życiowych (niska wilgotność, niedobór pokarmu) roztocze nie kopulują, lub bardzo rzadko. W czasie kopulacji samica i samiec zwrócone są przednimi częściami ciała (gnatosoma) w jednym kierunku (proconiugati), w odróżnieniu od rozkruszkowatych (Acaridae), u których osobniki kopulujące zwrócone są gnatosomami w kierunkach przeciwnych (retroconiugati). Wieloletnie obserwacje życia G. domesticus i innych gatunków z rodziny Glycyphagidae (np. Glycyphagus destructor (Schr.)) pozwalają stwierdzić, że kopulacja u tych roztoczy jest zjawiskiem częstym i można ją zaobserwować niezależnie od pory doby. Wyniki te nie pokrywają się z niektórymi sugestiami w piśmiennictwie (Boczek, 1966), według których kopulację Glycyphagidae obserwuje się bardzo rzadko i ma ona odbywać się nocą i trwać krótko.

Długość życia roztoczy zależy w dużym stopniu od warunków otoczenia — środowiska, w którym żyją, np. wzrasta ona wraz z obniżeniem temperatury do 5°C, a maleje wraz z obniżeniem wilgotności poniżej poziomu optymalnego. Roztocze żyją średnio od około 1 miesiąca w temperaturze 25°C do ponad 5 miesięcy w +5°C. W temperaturze niskiej wydłużeniu ulega również okres płodny, w którym samice składają jaja (liczba dni płodnych); zmniejsza się natomiast intensywność składania jaj (liczba jaj przypadająca na dzień płodny i dzień życia samicy), a rozwój roztoczy przebiega wolniej. Większa aktywność rozrodcza i fizjologiczna

strona 175

roztoczy (aktywność seksualna, intensywna produkcja jaj) obserwowana w wyższej temperaturze, w sposób naturalny skraca ich życie. Duży wpływ na długość życia i rozwój roztoczy ma wilgotność względna powietrza pozostająca w ścisłym związku z zawartością wody w pokarmie. Oddziaływanie zbyt niskich lub zbyt wysokich wilgotności, podobnie jak i wysokich temperatur, wyraża się w skróceniu życia i zmniejszeniu płodności roztoczy, oraz we wzroście ich śmiertelności w czasie rozwoju osobniczego.

W sumie, zarówno podstawowe dane z biologii i ekologii uzyskane w kontrolowanych warunkach doświadczalnych, jak i wyliczone w oparciu o nie wskaźniki wzrostu i rozwoju populacji G. domesticus świadczą o stosunkowo dużym potencjale biologicznym tego gatunku (tab. 3). Tym też należy tłumaczyć jego częste, a niekiedy również bardzo liczne występowanie w ulach pszczelich i magazynach pasiecznych. Najwyższe wartości wskaźników: tempa reprodukcji netto (Ro), wrodzonego tempa wzrostu (rm) i końcowego tempa zwielokrotnienia (λ) liczebności popu-

Tabela 3 Tempo reprodukcji netto (Ro), wrodzone tempo wzrostu populacji (rm, na dzień), średni czas rozwoju pokolenia (T, dni) i końcowe tempo zwielokrotnienia liczebności populacji (λ, samic/samicę/dzień) Glycyphagus domesticus (De Geer) w różnych warunkach temperatury (t°C) i wilgotności względnej powietrza (w. w. p. %); pokarm — zarodki pszenicy + drożdże piekarnicze Net reproductive rates (Ro), innate capacities for increase (rm, per day), mean lengths of generation (T, days) and the finite rates of increase (λ, females per female per day) of Glycyphagus domesticus (De Geer) at various temperature (t°C) and relative humidity (r. h. %) conditions; food — wheat germs + baker’s yeast

t°C w. w. p. r. h. % Wskaźniki — Parameters: Ro Wskaźniki — Parameters: rm Wskaźniki — Parameters: λ Wskaźniki — Parameters: T
5 65 26,17 0,02770 1,028 117,82
75 28,96 0,02868 1,029 117,37
85 36,34 0,03531 1,036 101,75
95 25,12 0,03717 1,038 86,73
15 65 33,92 0,04443 1,045 79,32
75 44,30 0,06352 1,066 59,68
85 59,14 0,06414 1,066 63,61
95 46,70 0,06615 1,068 58,11
20 65 23,38 0,07323 1,076 43,04
75 20,44 0,07132 1,074 42,31
85 27,90 0,07204 1,079 46,20
95 34,64 0,07515 1,078 47,17
25 65 — — — —
75 30,02 0,09380 1,104 34,43
85 53,74 0,11609 1,123 34,32
95 2,94 0,03375 1,034 31,95
strona 176

lacji tych roztoczy otrzymywano z reguły w wilgotności względnej powietrza 85 i 95%, przy temperaturze 15—25°C, na atrakcyjnym dla nich pokarmie złożonym z zarodków pszenicy i drożdży piekarniczych. W tych też granicach mieści się optimum dla życia i rozwoju tego gatunku. Wskaźnik T — średni czas rozwoju jednego pokolenia, ma największe wartości w najniższej z uwzględnionych w badaniach temperatur (5°C) i ulega wyraźnemu zmniejszeniu wraz ze wzrostem temperatury do 25°C, co jest skutkiem zwiększania się aktywności życiowej roztoczy wraz ze wzrostem temperatury.

Na podstawie porównania parametrów biologicznych G. domesticus z danymi uzyskanymi w doświadczeniach przeprowadzonych na pokrewnym gatunku — roztoczku owłosionym (G. destructor) (Chmielewski, 1987) można stwierdzić, że potencjał G. domesticus wyrażony w postaci wskaźników rozwoju jego populacji jest generalnie nieco większy od potencjału G. destructor. Jedynie w niektórych kombinacjach czynników temperatury i wilgotności wskaźniki te utrzymują się na zbliżonym poziomie dla obydwu gatunków, lub są nieco wyższe dla G. destructor (np. w 25°C i 85% w.w.p.). W sumie G. domesticus wydaje się gatunkiem bardziej tolerancyjnym i mniej reagującym na zmiany warunków cieplnych i wilgotnościowych od G. destructor. Wyniki podobnych badań opracowanych wcześniej dla innego roztocza szkodnika produktów pasiecznych — roztoczka suszowego (Carpoglyphus lactis (L.)) (Chmielewski, 1970; 1972b) w zestawieniu z obecnie uzyskanymi dla G. domesticus, wyraźnie wskazują na większy potencjał biologiczny C. lactis (wyższe wartości Ro, rm, λ), natomiast porównanie wielkości wskaźnika T obydwu gatunków wskazuje, że średni czas rozwoju jednego pokolenia G. domesticus jest wyraźnie dłuższy niż u C. lactis.

Uzyskane wyniki własnych badań biologicznych G. domesticus częściowo są zbliżone do danych spotykanych w piśmiennictwie (Hora, 1934; Oboussier, 1939), w części jednakże wyniki innych autorów wydają się zaniżone. Dotyczy to również wskaźników wzrostu populacji gatunku (Barker, 1968), co wynika prawdopodobnie z nieco innej metodyki badań prowadzonych zresztą w innym czasie; nie bez znaczenia jest tu także pochodzenie materiału z różnych populacji gatunku.

WNIOSKI

  1. Optymalne warunki życiowe G. domesticus mieszczą się w granicach temperatury 15—20°C i wilgotności względnej powietrza 85—95%, na co wskazują uzyskane dane biologiczne i wysokie wartości wskaźników rozwoju populacji gatunku w tych warunkach.
  1. Najwyższą płodność (liczebność złożonych jaj) G. domesticus, wynoszącą średnio 118,5 (32—230) jaj składanych w ciągu całego życia sa-
strona 177

micy, stwierdzono w temperaturze 15° i w wilgotności względnej powietrza 85%; w tych warunkach wskaźnik Ro (tempo reprodukcji netto) również miał najwyższą wartość.

  1. Długość życia roztoczy wzrasta z obniżeniem temperatury od około 1 miesiąca w 25°C, do ponad 5 miesięcy w 5°C; natomiast niskie wilgotności względne powietrza (65%), skracają długość życia roztoczy.
  1. Rozwój roztoczy (embrionalny + postembrionalny) obejmujący stadia: jajo, larwa, protonimfa, deutonimfa, osobnik dorosły, który (bez wystąpienia stadium hypopus) w temperaturze 25°C (przy 85% w.w.p.) trwa około 3 tygodnie, wydłuża się do ponad 3 miesięcy w temperaturze 5°C. Śmiertelność roztoczy w młodocianych stadiach rozwojowych jest największa w niskiej wilgotności względnej powietrza (65%).
  1. Wśród świeżo wylęgniętych osobników dorosłych przeważają liczbowo samice (około 56%).
  1. Populacja roztoczy wzrasta maksymalnie około 59 razy (Ro) w czasie rozwoju jednego pokolenia równym około 63 dni (T) w 15°C przy wilgotności względnej powietrza 85%; wskaźniki te w połączeniu z innymi (rm, λ) świadczą o stosunkowo dużym potencjale biologicznym tego gatunku.
  1. Duża plastyczność ekologiczna, tolerancja na dosyć znaczną rozpiętość temperatury (5—25°C) i wilgotności względnej powietrza (65—95%) w otoczeniu, a także zdolność do tworzenia form przetrwalnikowych (hypopus) oraz częste występowanie w ulach i w magazynach pasiecznych stwarza poważne zagrożenie dla przechowywanych produktów pszczelich ze strony tego szkodnika.
  1. Hodowanie G. domesticus w warunkach laboratoryjnych do celów doświadczalnych (20°C, wilgotność względna powietrza 85%) daje dobre wyniki; hodowle ciągłe gatunku można prowadzić z powodzeniem na zarodkach pszenicy i suszonych drożdżach piekarniczych, które są równie atrakcyjne jak pyłek i pierzga, ale w warunkach doświadczalnych stanowią praktyczniejszą pożywkę dla roztoczy.

LITERATURA

Andrewartha H. G., Birch L. C. (1954) — The distribution and abundance of animals. Chicago, 782ss.

Baker E. W., Wharton G. W. (1952) — Introduction to the acarology (wg wydania rosyjskiego, Izd. Inostr. Lit., 1955). Moskva, 475ss.

Banaszak J. (1980) — Badania nad fauną towarzyszącą w zasiedlonych ulach pszczelich. Fragmenta Faunistica, 25, 10 : 127—177.

Barker P. S. (1986) — Bionomics of Glycyphagus domesticus (de Geer) (Acarina: Glycyphagidae), a pest of stored grain. Can. J. Zool., 46 : 89—92.

Boczek J. (1966) — Roztocze szkodniki roślin i produktów przechowywanych. PWRiL, Warszawa 246ss.

Boczek J. (1980) — Zarys akarologii rolniczej. PWN, Warszawa, 355ss.

strona 178

Chmielewski W. (1967) — O powstawaniu i roli stadium hypopus u roztoczy. Ekol. Pol. B, 13, 4 : 325—338.

Chmielewski W. (1969) — Fauna roztoczy w przechowywanych nasionach buraka cukrowego. Pol. Pismo Entomol., 39, 3 : 619—628.

Chmielewski W. (1970) — Charakterystyka morfologiczna i biologiczno-ekologiczna Carpoglyphus lactis (L.) — gatunku występującego na miodzie naturalnym w przechowalniach i w ulach pszczelich. Pszczeln. Zesz. Nauk., 14, 1—2—3 : 109—127.

Chmielewski W. (1971a) — Występowanie roztoczy w artykułach spożywczych. Mat. II Sesji Komitetu Technologii i Chemii Żywności PAN (Poznań, 25—28 I 1971) : 193.

Chmielewski W. (1971b) — Akarofauna występująca w artykułach spożywczych. Prace Naukowe Inst. Ochr. Roślin, 13, 2 : 167—186.

Chmielewski W. (1971c) — Wyniki badań akarofauny w artykułach importowanych ze szczególnym uwzględnieniem gatunków nowych dla Polski. Prace Naukowe Inst. Ochr. Roślin, 13, 2 : 187—200.

Chmielewski W. (1971d) — Skład gatunkowy i nasilenie występowania akarofauny w nasionach traw w przechowalniach. Prace Naukowe Inst. Ochr. Roślin, 13, 2: 201—215.

Chmielewski W. (1971e) — Badania nad składem gatunkowym roztoczy w zasiedlonych ulach pszczelich i przechowalniach miodu. Pszczeln. Zesz. Nauk., 15, 1—2 : 69—80.

Chmielewski W. (1972a) — Nasilenie występowania i skład gatunkowy akarofauny mieszanek ziołowych używanych w lecznictwie. Prace Naukowe Inst. Ochr. Roślin, 14, 1 : 65—82.

Chmielewski W. (1972b) — Žiznennyje tablicy suchofruktovogo klešča — Carpoglyphus lactis (L.). Zeszyty Problemowe Post. Nauk. Roln., 129 : 193—196.

Chmielewski W. (1975a) — Wyniki analiz prób niektórych mieszanek paszowych i ich komponentów na obecność roztoczy. Zeszyty problemowe Post. Nauk Roln., 171 : 231—235.

Chmielewski W. (1975b) — Roztocze (Acarina) występujące w zbieranym przez pszczoły i przechowywanym pyłku kwiatowym. Zeszyty Problemowe Post. Nauk Roln., 171 : 237—244.

Chmielewski W. (1977a) — Wyniki obserwacji powiązań roztoczy z owadami (Acari — Insecta). Pol. Pismo Entomol., 47 : 59—78.

Chmielewski W. (1977b) — Powstawanie i znaczenie stadium hypopus w życiu roztoczy z nadrodziny Acaroidea. Prace Naukowe Inst. Ochr. Roślin, 19, 1 : 5—94.

Chmielewski W. (1978) — Płodność i rozwój niektórych gatunków roztoczy ulowych na pyłku. Pszczeln. Zesz. Nauk., 22 : 173—180.

Chmielewski W. (1984) —Tyrophagus longior (Gerv., 1844) (Acarina, Acaridae) — bio-ekologia, występowanie i szkodliwość. Prace Naukowe Inst. Ochr. Roślin, 26, 1 : 69—85.

Chmielewski W. (1985) — Roztocze (Acarina) w poławiaczach pyłku. Pszczeln. Zesz. Nauk., 29 : 315—321.

Chmielewski W. (1987) — Parametry rozwoju populacji Glycyphagus destructor (Schr.) (Acarida, Glycyphagidae) — gatunku roztoczy spotykanego w ulach pszczelich. Pszczeln. Zesz. Nauk., 31 : 212—220.

Grobov O. F. (1980) — Novyje dannyje po akarofaune gnezd Apis mellifera L. Trudy V. I. E. V., 52 : 92—96.

Haragsim O., Samšińák K., Vobrázková E. (1979) — The mites inhabiting the beehives in ČSR. Z. angew. Ent., 87 : 52—67.

strona 179

Hora A. M. (1934) — On the biology of the mite Glycyphagus domesticus de Geer (Tyroglyphidae, Acarina). Ann. Appl. Biol., 21 : 483—494.

Hughes A. M. (1961) — The mites of stored food. London, 287ss.

Kiełczewski B., Szmidt A., Kadłubowski W. (1967) — Entomologia leśna z zarysem akarologii. PWRiL, Warszawa 662ss.

Oboussier H. (1939) — Beiträge zur Biologie und Anatomie der Wohnungsmilben. Z. angew. Ent., 87 : 52—67.

Rolnik S., Szmidt A. (1959) — Z badań nad entomofauną pasieki doświadczalnej w Nadleśnictwie Zielonka. Pszczeln. Zesz. Nauk., 3, 2 : 61—76

Robertson P. L. (1944) — A technique for biological studies. Bull. ent. Res., 35, 3 : 251—255.

Solomon M. E., Cunnington A. M. (1964) — Rearing acaroid mites. Fasc. h.s. (C.R. I-er Congrés Int. d’Acarologie, Fort Collins, Cal., U.S.A., 1963): 399—403.

Türk E., Türk F. (1957) — Systematik und Ökologie der Tyroglyphiden Mitteleuropas. Zool. Inst. Friedrich-Alex. Univ. Erlangen, Akad. Verlagsges. Leipzig, Bd 1, Teil 1, Abschn. 1, 231ss.

Zachvatkin A. A. (1941) — Paukoobraznyje, Tiroglifoidnyje klešči (Tyroglyphoidea). Akademia Nauk SSSR. Moskva-Leningrad, 6 (1), 375ss.

БИОЛОГИЧЕСКИЙ ПОТЕНЦИАЛ ДОМОВОГО ВОЛОСАТОГО КЛЕЩА — GLYCYPHAGUS DOMESTICUS (DE GEER) (ACARIDA, GLYCYPHAGIDAE) — ВРЕДИТЕЛЬЯ ПЫЛЬЦЫ И ПЕРГИ

Вит Хмелевски

Резюме

Биологические данные и параметры репродукции Glycyphagus domesticus (De Geer) исследованы в разных температуяах (около 5, 15, 20, 25°Ц) и относительной влажности воздуха (около 65, 75, 85, 95%) на корме сложенным из пекарьных дрожжей и зародышей пшеницы свидетельствуют что биологический потенциал этого вида относительно большой. Самую большую плодовитость (в среднем — 118; максимум — 230 яиц на одну самку) констатировано в 15—20°Ц и в относительной влажности 85—95%. Онтогенетическое развитие, без гипопальной стадии (яйцо, личинка, протонимфа, деутонимфа, взрослый клещ — самка или самец) продолжается от около 3 недели в 25°Ц и 85% относительной влажности, до свыше 2 месяца в 5°Ц; при появлении стадии гипопус онтогенез многократно удлиняется. Самая высокая смертность клещей во время их развития имеет место в ниских влажностьях воздуха (65%). Полная продолжительность жизни (предимагинальный + имагинальный период) зависит в главном от температуры и балансирует в среднем от около 1 месяца в 25°Ц, до около 5 месяц в 5°Ц. Темп репродукции нетто (Ro) G. domesticus равняется от около 3 в 25°Ц и в 95% влажности, до свыше 59 в 15°Ц в 85% влажности; этот указатель занимает посреднее место между Ro G. destructor (Schr.) (меньшим), а Ro Carpoglyphus lactis (L.) (большим), а среднее время развития одного поколения (T) G. domesticus является длиннее чем у C. lactis но немного короче чем у G. destructor. Врождённый (rm) и окончательный темп увеличения численности популяции (λ) G. domesticus незначительно отличается от rm и λ G. destructor, но они чётко меньшие чем соотвётствующие параметры C. lactis.

strona 180

BIOLOGICAL POTENTIAL OF HOUSE MITE — GLYCYPHAGUS DOMETICUS (DE GEER) (ACARIDA, GLYCYPHAGIDAE) — A PEST OF POLLEN AND BEE BREAD

Wit Chmielewski

Summary

The biological data and reproductive rates of Glycyphagus domesticus (De Geer) examined for different temperatures (about 5, 15, 20, 25°C) and relative humidities (about 65, 75, 85, 95%), on baker’s yeast and wheat germs as food, show that its biological potential is comparatively high. The great fecundity (average — 118; maximum — 230 eggs per female) took place at 15—20°C and 85—95% R.H. The life history, without hypopus instar (egg, larva, protonymph, deutonymph, adult — female or male), took from about 3 weeks at 25°C and 85% R.H., to above 2 months at 5°C; it was some times longer when the hypopi were formed. The highest mortality of juvenile forms occurred at low R.H. (65%). The complete longevity (preimaginal + imaginal periods) depends mainly of temperature and oscilates on average from 1 month at 25°C, to about 5 months at 5°C. G. domesticus has a net reproductive rate (Ro) from about 3 (at 25°C, 95% R.H.) to over 59 (at 15°C, 85% R.H.), which was intermediate between those of Carpoglyphus lactis (L.) (higher Ro) and Glycyphagus destructor (Schr.) (lower Ro), but the mean lengths of generations (T) of G. domesticus were longer than T of C. lactis and a little shorter than those of G. destructor. The innate capacities for increase (rm) and the finite rates of increase (λ) of G. domesticus were slightly different from those of G. destructor, but were distinctly lower than these parameters of C. lactis respectively.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 170: „przchowywanych” → przechowywanych
  • s. 172, tab. 1: „ju venile” → juvenile
  • s. 173, tab. 2: „Składnie” → Składanie
  • s. 175, tab. 3, 20°C / 85%, λ: „1,079″ → 1,075
  • s. 175, tab. 3, 25°C / 75%, rm: „0,09380″ → 0,09880
  • s. 177, literatura: „Barker P. S. (1986)” → Barker P. S. (1968)
  • s. 179, streszczenie: „ВРЕДИТЕЛЬЯ” → ВРЕДИТЕЛЯ
  • s. 179, streszczenie: „температуяах” → температурах
  • s. 179, streszczenie: „ниских влажностьях” → низких влажностях
  • s. 179, streszczenie: „соотвётствующие” → соответствующие
  • s. 180, streszczenie: „DOMETICUS” → DOMESTICUS
  • s. 180, streszczenie: „oscilates” → oscillates

Podobne wpisy