WYNIKI ZIMOWANIA PSZCZÓŁ W ULACH O ŚCIANACH POJEDYNCZYCH
tekst: Leon Bornus, Mieczysław Jabłoński
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XII, 1968 — Leon Bornus, Mieczysław Jabłoński
strona 85PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XII, NR 3 GRUDZIEŃ 1968
Leon Bornus i Mieczysław Jabłoński
Oddział Pszczelnictwa I. S. Z-N-B. Brzeźna I. S.
WSTĘP
W Europie środkowej i wschodniej a częściowo nawet w południowej panuje w pasiekach prawie od początków pszczelarstwa nowoczesnego ul dwuścienny z izolacją wewnątrz, zapewniając według opinii pszczelarzy ochronę pszczół przed chłodami w okresie zimy i wiosną. W podobnych warunkach klimatycznych, a może nieraz w surowszych, na półkuli zachodniej zastosowano z dobrym skutkiem prawie wyłącznie ul jednościenny. Mimo doskonalenia konstrukcji obu typów uli wzajemne oddziaływanie tych tradycji jest raczej skromne.
Ul o ścianach pojedynczych jest znacznie prostszy w konstrukcji a na jego budowę potrzeba mniej materiału niż na ul o ścianach podwójnych. W związku z tym cena jego w sprzedaży jest o 40—50% niższa. Zwolennicy ula dwuściennego, droższego godzą się z jego wysoką ceną ale mają pewność, że roje lepiej się w nich rozwijają wiosną i na główny pożytek są tym samym lepiej przygotowane, a to gwarantuje wyższe zbiory miodu.
Wybór odpowiedniej konstrukcji ula jest z punktu widzenia gospodarki społecznej o tyle ważki, że w przypadku przyjęcia typu prostszego i tańszego, oczywiście przy założeniu, że nie wpłynie on na obniżenie produkcji miodu — oszczędność drewna przy wytwarzaniu 60 tys. sztuk rocznie wyniosłaby około 1500 m3.
Pełna oszczędność w produkcji przekroczyłaby 15 mln zł.
Niektórzy pszczelarze w Polsce stosują już w chowie pszczół ule o ścianach pojedynczych i nie narzekają na słaby w nich rozwój rojów. Zyskują przy tym na wydatkach inwestycyjnych i ułatwiają sobie obsługę pni i przewóz na pożytki, co ma duże znaczenie przy intensywnym prowadzeniu pasieki.
strona 86Pragnąc dostarczyć jak najwięcej danych naukowych, które mogłyby naświetlić omawiany problem, podjęliśmy porównawcze badania nad chowem pszczół w ulach tradycyjnych, o ścianach podwójnych z izolacją wewnątrz i w ulach nieocieplanych dodatkowo o ścianach pojedynczych.
LITERATURA
Zagadnienie zimowania, rozwoju rojów i ich produkcji miodowej w ulach różnego typu było sygnalizowane w literaturze popularnej nawet dość często. Były to jednak głównie rozważania pszczelarzy i czasem relacje z wyrywkowych obserwacji. Ścisłe badania w tym zakresie są jak dotychczas bardzo skromne. Büdel (1949 i 1960), Grziwa (1956), Hallund (1948) i Lensky (1958) badali tylko zjawiska fizyczne w ulach jednego typu. Jedynie Haydak (1967) w swoich 20-letnich badaniach określił straty zimowe i ilość czerwiu wiosną w rojach zimowanych w ulach Dadanta dobrze ocieplonych, lekko ocieplonych i nieocieplonych wcale. Wyniki jego badań pokrywają się z wynikami podanymi w literaturze amerykańskiej po 1913 r. Roje w nieocieplanych ulach miały większe straty zimowe do 20% w stosunku do rojów w ulach ocieplanych i około 25% mniej czerwiu. Innych zmian nie obserwował.
MATERIAŁ I METODYKA
Doświadczenie przeprowadzono na terenie Zakładu Naukowo-Badawczego Instytutu Sadownictwa w Brzeznej, pow. Nowy Sącz. W 1962 r. z pasieki Zakładu wydzielono 2 grupy pni po 6 sztuk, pozostawiając pierwszą w ulach tradycyjnych wielkopolskich (ściany podwójne grubości 70 mm), a drugą przenosząc do nowych uli o ścianach pojedynczych, grubości 32 mm. Grubość ruchomego dna w obu grupach wynosiła odpowiednio — z izolacją 55 mm i 42 mm bez izolacji. Jeżeli przed zimą było w ulu mniej niż 10 ramek, wkładano z boku maty pilśniowe miękkie. Badania prowadzono przez 5 zim i 6 sezonów letnich, do 1967 r. włącznie.
Warunki klimatyczne Brzeznej nie odbiegają w zasadzie od klimatu Podkarpacia. Średnia temperatura lata wynosi tam 15,4° a zimy —3,4°. Opady kształtują się na poziomie 650 mm rocznie (ryc. 1). Pasieka doświadczalna stoi niedaleko doliny Dunajca, naprzeciw przełęczy rytrowskiej i narażona jest prawie stale na dokuczliwe wiatry, głównie pod koniec zimy i wiosną. Warunki te można uznać za dość ostre. Doświadczalne pnie ustawiono na południowo zachodnim stoku wąwozu,
strona 87na przemian w szeregu — jeden o ścianie pojedynczej i następny o podwójnej
W badaniach użyto rojów pszczoły miejscowej Apis mellifica mellifica L., wyrównując ich siłę, wartość matek (siostry z jednej serii), zapasy pokarmowe, technikę obsługi itp. Matki zmieniano co 3 lata.

Zapasy zimowe uzupełniano rojom między 15 a 25 września. Pożytki tej okolicy ocenia się jako mierne w okresie od pierwszych dni kwietnia, z wziątkiem głównym z akacji w pierwszych dniach czerwca.
Pomiarami objęto:
- siłę pni przed zazimowaniem, którą określano liczbą ramek w gnieździe i wypełnieniem uliczek przez robotnice;
- zapasy zimowe rojów, ustalając przed zazimowaniem ilość miodu w plastrach oraz pokarmu dodanego;
- zużycie zapasów pokarmowych zimą na podstawie ubytku, stwierdzonego w dniu pierwszego pobieżnego przeglądu wiosną przez określenie powierzchni plastrów z miodem i odpowiednim obliczeniem jego ilości;
- liczbę spadłych robotnic w okresie zimy, obliczaną przed pierwszym oblotem wiosennym,
- temperaturę kłębu zimowego i przestrzeni podramkowej, mie rzoną co 10 dni, poczynając od połowy lutego i kończąc w połowie kwietnia,
- czerwienie matki przez obliczanie komórek z czerwiem, larwami i jajeczkami, co 3 tyg. od połowy kwietnia do końca maja i w drugim rzucie od połowy sierpnia do początków października, posiłkując się znaną w hodowli metodą pomiaru szerokości i długości zaczerwionego plastra oraz odczytu z tabeli liczby komórek z czerwiem;
- ilość miodu odwirowanego oddzielnie dla każdego pnia, przy czym podczas ostatniego wirowania zabierano wszystek miód jaki możliwy był do wzięcia, poza ramkami z czerwiem.
WYNIKI I DYSKUSJA
Siła rojów zimowanych, mierzona wagą pszczół na jesieni, była w obu grupach pni prawie jednakowa, z najwyższą różnicą 0,5 kg w 1965/66 na korzyść rojów w ulach o ścianach pojedynczych i wynosiła średnio 1,6 kg na 9 ramkach wielkopolskiego ula. Przez trzy pierwsze zimy, poczynając od 1963/64 siła ta była nieco mniejsza, średnio o 150 g i wynosiła 1,450 kg (tab. 1). W grupie rojów zimujących w ulach o ścianach pojedynczych pod koniec doświadczenia średnia siła nieco wzrosła w porównaniu ze stanem wyjściowym.
Tabela 1 Siła rojów i zapasy pokarmowe na zimę Strength of colonies and winter storage (w nawiasach: średnia liczba ramek w gnieździe po wiosennym ścieśnianiu) (in parenthesis: average number of frames in the nest after spring examine of colonies)
| Okres zimowy / period of winter | Średnia liczba ramek w gnieździe / average number of frames in nest: ule jednościenne / single walled hives | Średnia liczba ramek w gnieździe / average number of frames in nest: ule dwuścienne / double walled hives | Zapasy pokarmu w kg na 1 rój / storage in kg/col.: ule jednościenne / single walled hives | Zapasy pokarmu w kg na 1 rój / storage in kg/col.: ule dwuścienne / double walled hives |
|---|---|---|---|---|
| 1962/63 | 8,8 (7,0) | 8,8 (7,1) | 11,3 | 10,0 |
| 1963/64 | 8,8 (7,0) | 9,0 (7,0) | 10,9 | 10,6 |
| 1964/65 | 8,7 (6,8) | 9,1 (7,3) | 12,5 | 11,4 |
| 1965/66 | 9,3 (7,5) | 8,8 (6,5) | 12,6 | 12,8 |
| 1966/67 | 9,7 (7,6) | 9,3 (7,2) | 13,2 | 12,2 |
Zapasy pokarmowe na zimę w rojach doświadczalnych były stale wysokie, co wynika z porównania ich z normami przyjętymi dla naszych warunków (Demianowicz 1951). Nie dało się idealnie wyrównać zapasów pokarmowych między grupami doświadczalnymi, ponieważ uzupełnianie przerywano z chwilą zaprzestania przez pszczoły pobierania syropu. A w każdym roju wyglądało to trochę inaczej. Wycofany syrop odliczano z ilości dostarczonej rodzinom pszczelim i wtedy właśnie wynikały pewne różnice W zimie 1962/63 rodziny w ulach o ścianach
strona 89pojedynczych miały przeciętnie więcej zapasów pokarmowych od rodzin w ulach „ciepłych”, o 1,3 kg w 1964/65 o 1,1 kg i w 1966/67 o 1,0 kg. W pozostałych okresach zimowych różnice były minimalne.
Zachodziły też w czasie doświadczenia zmiany w innym kierunku. W obu grupach pni zapasy pokarmowe na zimę były początkowo mniejsze, a w dalszych latach doświadczenia stopniowo się zwiększały. Od średniej 10,6 kg w 1962/63 r. wzrosły do 12,7 kg w 1966/67 r. Związane to było ze wzrostem siły w niektórych rojach i z lepszymi warunkami pogody w okresie dokarmiania jesienią. Roje pobierały wtedy więcej syropu.
Zużycie pokarmu w zimie w rodzinach doświadczalnych wyniosło średnio za wszystkie lata — 7,0 kg. W grupie uli o ścianach pojedynczych średnia wyniosła 7,4 kg, a w ulach ocieplanych 6,6 kg. Różnica w zasadzie nieduża — 0,8 kg, lecz istotna (tab. 2). We wszystkich okresach zimowych pszczoły w ulach o ścianach pojedynczych zużywały trochę więcej pokarmu niż pszczoły w ulach „ciepłych”. Różnica ta wahała się od 0,5 kg w latach 1965/66 do 1,1 kg w 1964/65. Ten ostatni okres zimowy specjalnie się wyróżnił. Średnia temperatura miesięcy zimowych nie była wtedy najniższa, z niewytłumaczonych przyczyn zużycie pokarmu było najwyższe. Widocznie zadecydowały o tym silne w rejonie Nowego Sącza wiatry, na co niestety nie zwracano w tym czasie należytej uwagi. Średnie zużycie w grupach różni się więc o 0,8 kg, co w kosztach wyraża się sumą ok. 8 zł. O tyle jest droższe zimowanie pszczół w ulach o ścianach pojedynczych.
W doświadczeniu tym zaobserwowano poza tym regularną zależność
Tabela 2 Spożycie przez roje zapasów zimowych w latach 1962—67 The use of storage in colonies in 1962—67
| Okres zimowy / period of winter | średnie zużycie w kg na 1 rój / average use in kg/colony: w ulach jednościennych / in single walled hives | średnie zużycie w kg na 1 rój / average use in kg/colony: w ulach dwuściennych / in double walled hives | temperatura średnia miesięcy XII, I, II, III / average temperature of months XII, I, II, III |
|---|---|---|---|
| 1962/63 | 8,0 | 7,0 | — 6,9 |
| 1963/64 | 7,8 | 7,0 | — 2,5 |
| 1964/65 | 8,5 | 7,4 | — 2,4 |
| 1965/66 | 6,7 | 6,2 | — 1,3 |
| 1966/67 | 6,0 | 5,4 | — 1,3 |
| x̄ | 7,4 | 6,6 |
m1 (0,05) = 0,5 i m2 (0,01) = 0,6
strona 90Tabela 2a Różnice w spożyciu pokarmu w poszczególnych latach
| Okres zimowy | 1964/65: kg x̄ | 1964/65: 8,5 | 1962/63: 8,0 | 1963/64: 7,8 | 1964/65: 7,4 | 1962/63: 7,0 | 1965/66: 6,7 | 1965/66: 6,2 | 1966/67: 6,0 | 1966/67: 5,4 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1966/67 | 5,4 | 3,1 | 2,6 | 2,4 | 2,0 | 1,6 | 1,3 | 0,8 | 0,6 | |
| 1966/67 | 6,0 | 2,5 | 2,0 | 1,8 | 1,4 | 1,0 | 0,7 | 0,2 | ||
| 1965/66 | 6,2 | 2,3 | 1,8 | 1,6 | 1,2 | 0,8 | 0,5 | |||
| 1965/66 | 6,7 | 1,8 | 1,3 | 1,1 | 0,7 | 0,3 | ||||
| 1962/63 | 7,0 | 1,5 | 1,0 | 0,8 | 0,4 | |||||
| 1964/65 | 7,4 | 1,1 | 0,6 | 0,4 | ||||||
| 1963/64 | 7,8 | 0,7 | 0,2 | |||||||
| 1962/63 | 8,0 | 0,5 | ||||||||
| 1964/65 | 8,5 |
m1 = 0,7 m2 = 0,9
między temperaturą średnią miesięcy zimowych (XII, I, II, III) a ilością spożytego w tym czasie pokarmu przez roje. Współczynnik korelacji wynosi 0,567. Obserwacje pszczelarzy praktyków potwierdzają ten wynik. Znana jest praktyka dawania pszczołom większych zapasów wtedy, jeżeli zapowiada się bardziej mroźna, sroga zima.
Różnice w spożyciu zapasów pokarmowych przez roje w poszczególnych okresach zim najczęściej są istotne, ale zależą one oczywiście od czynnika niemodulowanego przez pszczelarza, to znaczy od warunków klimatycznych. Z góry przyjmuje się je jako losowe. Tabela 2a zawiera analizę statystyczną wyników zimowania w poszczególnych latach doświadczenia. Większość porównań daje różnice istotne wobec m1 = 0,7 i m2 = 0,9.
Ubytek stanu liczbowego pszczół po okresie zimy w obu grupach rojów był niewielki, na co wskazuje średnia z całego okresu obserwacyjnego, 375 robotnic z jednego ula. W rojach zimujących w ulach o ścianach pojedynczych spadło w zimie przeciętnie po 409 sztuk robotnic, w „ciepłych” 342 sztuki. W ulach o ścianach pojedynczych spadek robotnic był prawie każdej zimy nieco wyższy niż w ulach „ciepłych”, a różnica wahała się od 32 szt. w latach 1963/64 do 179 w 1962/63. Wyjątkiem jest ostatni rok badań, w którym większy spad robotnic wykazały roje zimujące w ulach o ścianach podwójnych, a różnica wyniosła 111 robotnic na jedną rodzinę. Najwyższa różnica między wynikami grupy „zimnej” i „ciepłej” wynosi 179 szt., ale jednocześnie wewnątrz grupy pierwszej, „zimnej” różnica średnich w ciągu 5-ciu zim dochodzi 288 szt. a w grupie „ciepłej” do 196 szt. Rozrzut wyników
strona 91wewnątrz grup jest bardzo duży i to zadecydowało o stosunku wyników grupowych, które w analizie statystycznej nie wykazały istotnej różnicy mimo pozornie wysokiej odmienności (tab. 3). Można zatem podejrzewać, że osypywanie się pszczół w takim rozmiarze jest przypadkowe, zależne chyba tylko od obecności starych robotnic, które pozostają na zimę w gnieździe. Liczba pozostałych starych robotnic jest odmienna w poszczególnych rojach. Niektóre wyniki między latami różnią się istotnie (tab. 3).
Tabela 3 Średnia liczba spadłych pszczół — robotnic w okresach zimowych 1962/63—1966/67 The average of lost of bee workers during the winters 1962/63—1966/67
| Okresy zimowe / Periods of winters | Średnia liczba spadłych robotnic i wyniki graniczne / Average of lost of bee workers and marginal results: w ulach o ścianach pojedynczych / in single walled hives | Średnia liczba spadłych robotnic i wyniki graniczne / Average of lost of bee workers and marginal results: w ulach o ścianach podwójnych / in double walled hives |
|---|---|---|
| 1962/63 | 591 (159—1440) | 413 (216—612) |
| 1963/64 | 312 (185—615) | 280 (180—401) |
| 1964/65 | 512 (223—1145) | 380 (72—712) |
| 1965/66 | 327 (117—731) | 218 (59—401) |
| 1966/67 | 303 (146—451) | 414 (302—537) |
| 409 | 341 |
1m= 122 m2 = 162
dla lat m1 = 192 m2 = 255 for years
W zestawieniu z wynikami Haydaka, u którego straty zimowe w stanie pni doświadczalnych dochodziły do 34% — nasze ubytki w liczbie robotnic nie mają żadnego praktycznego znaczenia, bo takie osypanie się pszczół zimą w niczym nie umniejsza szans należytego rozwoju rodzin wiosną. Wytłumaczenia wysokich strat w badaniach Haydaka należy szukać chyba w warunkach klimatycznych okresów zimowych półkuli zachodniej lub w biologicznych właściwościach tamtejszej pszczoły.
W grupie uli o ścianach pojedynczych spadł jeden rój już pierwszej zimy, powodem jednak nie był brak pokarmu spowodowany pełnym zużyciem zapasów, lecz padnięciem w miesiącach zimowych matki, co normalnie prowadzi do wymarcia robotnic.
Liczba spadłych pszczół zimą decyduje w pewnym stopniu o rozmiarach tak zwanego ścieśniania gniazd na wiosnę. Jest to jeden z podstawowych zabiegów pasiecznych, który stosowano również w tym doświadczeniu. Średnio wycofywano wiosną z 12 uli doświadczalnych
strona 9222,6 plastra. Najmniej w latach 1962/63 r. — 19 szt., a najwięcej w 1965/66 i 1966/67 — 25 szt. Plastry wycofuje się w czasie pierwszego przeglądu wiosennego. Widocznie jednak między datą obliczania spadu zimowego a datą pierwszego przeglądu zachodziły poważne zmiany w liczbie robotnic w rojach. W naszym doświadczeniu wycofywano średnio więcej plastrów z uli o ścianach podwójnych (2) niż z uli „zimnych”, o ścianach pojedynczych (1,5 r.), mimo że trochę większy był zimą spad robotnic w tych ostatnich. Ponieważ o liczbie wycofywanych ramek decyduje pszczelarz na podstawie aktualnej siły rojów, musiało w międzyczasie więcej zbieraczek zginąć w polu z grupy pni „ciepłych” (tab. 1).
Pomiary temperatury kłębu zimowego i przestrzeni podramkowej przeprowadzono dwukrotnie w latach 1965 i 1967. Zdecydowano się na pomiar w drugiej połowie zimy, poczynając od lutego, ze względu na wielki wpływ warunków tego okresu na wiosenny rozwój rodzin pszczelich. W tym czasie matki już czerwią, a to wymaga podniesienia temperatury kłębu do 36°. Z upływem dni przestrzeń podgrzewana powiększa się i z czasem obejmuje już całe gniazdo. Pomiary najlepiej jest wykonywać za pomocą dużej liczby termometrów, bo w przypadku zastosowania tylko jednego, może się on znaleźć poza centrum kłębu. Tak zdarzyło się przy skąpej liczbie termometrów i w naszym doświadczeniu, gdyż niektóre wyniki odbiegały od średniej dość znacznie. Krańcowe wyniki zamknęły się w granicach 17,1—34,5°. Najniższą zanotowano 26 lutego 1967 r., a najwyższą 11 kwietnia tego samego roku.
W 1965 r. termometry były lepiej ulokowane w gnieździe, bo wahania uzyskanych wyników były znikome, zamykały się między 30—31,7°. Natomiast wyniki z 1967 r. były jak to wyżej przedstawiono dość rozbieżne. Nie mogła o tym decydować temperatura zewnętrzna, bo właśnie mniej korzystna była w 1965 r., niższa od lutego do końca kwietnia niż w 1967 r. Przyznać trzeba, że obie zimy charakteryzowały się niższą temperaturą średnią od średniej wieloletniej dla tego rejonu. Inna rzecz, że korzystny to moment dla tego doświadczenia, bo właśnie w niskich temperaturach powinna była się ujawnić różnica w zimowaniu pszczół w dwu różnych typach uli. Tymczasem zanotowane temperatury w obu grupach pni były bardzo zbliżone (ryc. 2), zarówno w kłębie pszczół jak i w przestrzeni podramkowej, bezpośrednio na dnie ula. W gnieździe różnice mieściły się w granicach 0,7—1,7°, a na dnie uli w granicach 0—1,5°.
Rozwój czerwienia wiosennego jest może najczulszym miernikiem warunków, w jakich pozostaje w tym czasie rój. Od tego rozwoju zależy też w głównej mierze zbiór miodu w czasie głównego pożytku w czerwcu. Pomiary czerwiu, dokonywane co trzy tygodnie poczynając od drugiej połowy kwietnia, przyniosły po sześciu latach doskonały
strona 93materiał porównawczy. W poszczególnych latach nie dało się przeprowadzić pomiarów w ściśle określonych dniach. Ponieważ o pierwszych pomiarach w kwietniu decydowały warunki atmosferyczne, przeto w ciągu sześciu lat badań wypadły one jeden raz 10 kwietnia, dwukrotnie 11-go a pozostałe: 12-go, 15-go, i 20-go kwietnia. Odpowiednio ułożyły się daty pomiaru drugiego i trzeciego w maju. Te właśnie trzy pomiary stanowiły podstawowy materiał porównawczy rozwoju rodzin pszczelich przed głównym pożytkiem, który występował przeważnie w pierwszej dekadzie czerwca. Dla zorientowania się w rozwoju rojów przed zimą dokonywano jeszcze 2 pomiarów, w końcu sierpnia i we wrześniu

Przeciętna liczba komórek zajętych przez czerw wzrastała z każdym następnym pomiarem wiosennym. Na jesieni oczywiście malała. Tak przedstawia się normalny cykl rozwojowy rodzin pszczelich. Dynamiczny rozwój czerwienia przypada na drugą i trzecią dekadę kwietnia. W naszych pomiarach średni wskaźnik z 6-ciu lat badań wyniósł 193% w stosunku do stanu wyjściowego, czyli do wyników pierwszego pomiaru. Następne trzy tygodnie rozwoju dały średni wskaźnik wzrostu ilości czerwiu 72%. Wskaźniki te odnoszą się do 12 pni doświadczalnych. Wskaźniki rozwoju dla poszczególnych rodzin są bardzo zróżnicowane. Dla przykładu podajemy dwa krańcowe przypadki, najsłabszego i najbardziej dynamicznego rozwoju: w pniu nr 4 (ul o ścianach pojedynczych) nastąpił w 1966 r. wzrost ilości czerwiu o 66% w pierwszym okresie trzytygodniowym i o 104% w następnym, natomiast w pniu nr 10 w tym samym roku wzrost czerwiu wynosił odpowiednio 433% i 105%. Pojedyncze wyniki różnią się zatem istotnie. Średnie dla obu
strona 94Tabela 4 Średnia liczba komórek z czerwiem w 12 ulach doświadczalnych w latach 1962—67 Average number of brood cells in the 12 experimental colonies in the years of 1962/67
| Data pomiaru / Data | Liczba komórek z czerwiem / number of brood cells: w ulach o ścianach pojedynczych / in single walled A hives | Liczba komórek z czerwiem / number of brood cells: w ulach o ścianach podwójnych / in double walled B hives | średnia liczba jaj złożonych w 24 godz. / average number of eggs laid in 24 hours: 1962 | średnia liczba jaj…: 1963 | średnia liczba jaj…: 1964 | średnia liczba jaj…: 1965 | średnia liczba jaj…: 1966 | średnia liczba jaj…: 1967 | średnia liczba jaj…: 1962—1967 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 10—20. IV | 3291 | 3334 | A 110 | 85 | 240 | 118 | 173 | 206 | 155 |
| B 108 | 87 | 312 | 109 | 146 | 181 | 157 | |||
| 2—10. V | 9371 | 10070 | A 341 | 274 | 652 | 338 | 389 | 681 | 446 |
| B 383 | 285 | 790 | 395 | 368 | 662 | 480 | |||
| 22—31. V | 16323 | 19138 | A 381 | 500 | 1317 | 655 | 726 | 1086 | 777 |
| B 401 | 500 | 1444 | 700 | 700 | 1060 | 801 | |||
| 17—21. VIII | 12055 | 13480 | A 429 | 448 | 529 | 648 | 538 | 853 | 574 |
| B 467 | 434 | 702 | 681 | 601 | 964 | 641 | |||
| 14. IX—2. X | 2973 | 3144 | A — | 138 | 131 | 319 | 76 | 43 | 141 |
| B — | 160 | 205 | 298 | 68 | 18 | 149 | |||
| 8802 | 9833 |
m1 = 2338 m2 = 3109
strona 95odrębnych grup pni (w ulach jednościennych i dwuściennych) są bardzo zbliżone, w pierwszym okresie trzytygodniowym 184% i 202% a w drugim 70% i 74%.
Z analizy szczegółowej uwidaczniają się silne i równoległe w obu grupach pni zmiany czerwienia w poszczególnych latach. Można wyróżnić lata dobrego rozwoju czerwienia i na odwrót — rozwoju opóźnionego. Najlepsza okazała się wiosna 1964 r. — wyjściowa średnia 5050 i 6550 komórek czerwiu. Do względnie dobrych można zaliczyć wiosny 1966 i 1967 r. — z 3630 i 3260 oraz 4530 i 3810 komórkami z czerwiem w czasie pierwszego pomiaru. Zdecydowanie najgorszy pod tym względem był sezon 1963 r. — z wyjściową średnią liczbą komórek 1780 i 1833. Dalsze pomiary potwierdziły tylko tę ocenę sezonów. Wynika z tego, że na rozwój czerwienia w rodzinach pszczelich wczesną wiosną mają decydujący wpływ warunki klimatyczne i one to w przekroju wieloletnim różnicują cykl rozwojowy rodzin pszczelich, dając dobry lub zły start do sezonu produkcyjnego. Istotność tych różnic sezonowych potwierdza analiza statystyczna. Potwierdza też ona, że nie ma istotnej różnicy w rozwoju czerwienia między dwiema porównywanymi grupami rodzin pszczelich, zimowanych w ulach o ścianach pojedynczych albo w ulach ciepłych, o ścianach podwójnych z izolacją wewnątrz (tab. 4). Dodatkowym jakby potwierdzeniem są przedstawione liczby składanych przez matki jaj w ciągu 24 godz.
Zdawałoby się, że wynik to zgoła nieoczekiwany, przynajmniej w konfrontacji z powszechnie panującą u nas opinią. Dane są jednak niepodważalne, oparte na skrupulatnych pomiarach i długim (6 lat) doświadczeniu. Rezultat ten jest jednocześnie bardzo optymistyczny, właśnie dla założeń tego doświadczenia. A zatem w ulach o ścianach pojedynczych rodziny pszczele nie rozwijają się wiosną słabiej od rojów, które zimowane są w ulach tradycyjnych, o ścianie podwójnej z izolacją wewnątrz.
Okres jesienny nie związany bezpośrednio z przygotowywaniem rodzin pszczelich na główny pożytek został w analizie wydzielony. W odniesieniu do grup różnych uli wyniki układają się podobnie jak w okresie wiosennym, różnice są istotne między latami badań ale nie między grupami różnych pni.
Efektem końcowym zabiegów pasiecznych jest produkcja miodu. W naszym doświadczeniu uwzględniliśmy i ten czynnik, uznając go za jeden z najważniejszych. Dane wskazują na dużą rozpiętość w zbiorze miodu. W pniach doświadczalnych pobrano maksymalnie 24,7 kg miodu w 1963 r. a najmniej w 1,6 kg w 1965 r. Czynnik klimatyczny ma decydujący wpływ na ostateczny zbiór miodu w rojach i stąd wynikają tak duże różnice między wynikami w poszczególnych latach.
Zastanawiający jest zbiór zbliżonych ilości miodu w obu grupach pni, ule o ścianach pojedynczych i o ścianach podwójnych z izolacją
strona 96wewnątrz — odpowiednio 70,0 kg i 69,3 kg. Różnice oczywiście nieistotne, ale tę minimalną przewagę 0,7 kg wykazały właśnie pszczoły w ulach o ścianach pojedynczych. Jest to ostateczny wynik pomiarów z 6-ciu lat badań, ale podobnie było w 1964, 1966 i 1967 r. Jedynie w latach 1963 i 1965 trochę więcej zgromadziły miodu roje w ulach o ścianach podwójnych z izolacją (ryc. 3). Brak istotnych różnic w zbiorze miodu między dwiema grupami pni doświadczalnych należało przewidywać już po analizie rozwoju rojów na podstawie ilości czerwiu. Jeżeli nie było różnicy między grupami w ilości czerwiu, a właśnie wiosenne czerwienie decyduje o przygotowaniu rojów do głównego zbioru miodu, to i ten zbiór musiał być wyrównany. Jest to chyba najistotniejsze stwierdzenie w tej pracy i jednocześnie najbardziej przemawiający argument za stosowaniem w pasiecznictwie uli o ścianach pojedynczych.

WNIOSKI
Utrzymywanie rojów w ulach o ścianach pojedynczych (grubości 32 mm) nie wykazało po 6-ciu latach badań istotnego wpływu na przebieg ich zimowania (spad pszczół, temperatura kłębu i dna) ani na rozwój wiosenny i wreszcie na sezonowy zbiór miodu.
Badania były prowadzone tylko w jednym miejscu, ale przebieg w tym regionie zimy i wiosny, to znaczy okresu decydującego o rozwoju siły rojów — niewiele odbiega od przeciętnego w naszym kraju. Wnioski z tego badania można zatem odnieść do pasiecznictwa w całym kraju, z wyjątkiem może tylko północnych powiatów woj. białostockiego, gdzie klimat jest wyraźnie odrębny, ostrzejszy. Dla tego regionu należałoby przeprowadzić oddzielne badania.
strona 97Ściany uli „zimnych”, pojedynczych miały grubości 32 mm. Ze względu na potrzeby wędrówek należałoby zmniejszyć tę grubość do 24—25 mm i przez to obniżyć jeszcze ciężar uli. Zmniejszenie grubości ścian pociągnie chyba potrzebę ponowienia badań, przynajmniej w zakresie wiosennego czerwienia i zbiorów miodu w sezonie.
Nieco większe spożycie pokarmu zimą w rojach osadzonych w ulach o ścianach pojedynczych, nie stanowi poważniejszego wzrostu kosztów zimowli (ok. 8 zł na 1 rój) i nie powinno wpływać hamująco na wprowadzanie tych uli do pasiek. Duża natomiast oszczędność materiału przy ich budowie i prostota konstrukcji powinny decydować o ich cenie przystępnej a tym samym o atrakcyjności dla pasieczników, szczególnie takich, którzy nastawiają się na intensywną gospodarkę pasieczną.
LITERATURA
Büdel A. (1949) — Die Beute und der Honigertrag. Bienenzucht 12, 343
Büdel A. i Harold E. (1960) — Bienie und Bienenzucht. Ehrenwirth Verl. München
Demianowicz A. (1951) — Pszczelarstwo, PWRL, W-wa, str. 132
Grziwa J. (1956) — Wärmetechnik und Beutenbau. Deutsch, Bienenwirtsch, 5, s. 103
Hallund V. (1948) — Bienenkasten — Isolation. Bitidning. 5, s. 151
Haydak G. H. (1967) — Wintering of Bees in Minnesota. Am. Bee J., 107, No 11, s. 418—420
Lensky J. (1958) — Some Factors Affecting the Temperature Inside Hives in Hot Climates, Bee World, 8, 205—208
РЕЗУЛЬТАТЫ ЗИМОВКИ ПЧЕЛ В ОДНОСТЕННЫХ УЛЬЯХ
Л. Борнус и М. Яблонски
Резюме
12 пчелиных семии содержано в течении 6 лет в ульях одностенных (32 мм) и в традиционных, двустенных. Измерено: расход корма зимой, подмор работниц после зимы, температуру клуба пчел и дна улья под сотами, число расплода от первего осмотра весной, сбор меда.
После обработки результатов наблюдении определено что существенная разница выступает между двема группами пчелосемей только в области расхода корма в зимный период. Но в практике это невеликая разница, не достигает 9 злотых на I семию (0,80 кг корма выше в ульях одностенных). Кроме того определено что существует положительный коеффициент корреляции между расходом корма в семии зимой и внешной температурой, р = 0,567.
Для других показателей получено похожие результаты в 2 группах ульей: температуры клуба и под сотами, подмора работниц зимой, числа червы весной и летом а тоже сбора меда. На основе этих результатов авторы рекомендуют внедрение в климатических условиях Польши улей одностенных.
strona 98RESULTS OF WINTERING BEES IN THE SINGLE WALLED HIVES
L. Bornus i M. Jabłoński
Summary
12 honey bee colonies were kept in the single walled hives (32 mm) and in the double walled hives during six seasons. In the experiment were made following observations:
- consumation of food during the winter
- winter losses of bee workers
- temperatures of the winter cluster and the space under the frames in winter and early spring
- the amount of brood during the season
- production of honey.
On the basis of results it was found essential difference only in the consumation of winter storage beetwen two groups of honey bee colonies. From the practical point of view these differences are not too important. Colonies in the single walled hives used average only two pounds of storage more than in the second group. It was observed also that the higher consumation of honey appear only during severe winters with lower average temperatures of the following months: XII, I, II and III. Coefficient of plus correlation there is: r = 0,567.
It were obtained very simillar results beetwen two groups of colonies in the temperatures of winter cluster, losses of bee workers, amount of brood during season and production of honey. On the basis of these results the authors advice-using single walled hives in climatic conditions of Poland.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 85, afiliacja: „Brzeźna” → Brzezna
- s. 87, pkt 5: „mie rzoną” → mierzoną
- s. 91, pod tab. 3: „1m= 122″ → m1 = 122
- s. 95: „najmniej w 1,6 kg” → najmniej 1,6 kg
- s. 97, literatura: „Bienie und Bienenzucht” → Biene und Bienenzucht
- s. 97, streszczenie: „первего” → первого
- s. 97, streszczenie: „наблюдении” → наблюдений
- s. 97, streszczenie: „коеффициент” → коэффициент
- s. 97, streszczenie: „I семию” → 1 семью
- s. 98, summary (3×): „consumation” → consumption
- s. 98, summary (2×): „beetwen” → between
- s. 98, summary: „simillar” → similar
- s. 98, summary: „advice-using” → advise using
