PRZEŻYWALNOŚĆ ROBOTNIC PSZCZOŁY MIODNEJ (APIS MELLIFERA L.) USYPIANYCH RÓŻNYMI SPOSOBAMI W BADANIACH LABORATORYJNYCH
tekst: Zdzisław Wilkaniec, Monika Maciejewska
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXIX, 1995 — Zdzisław Wilkaniec, Monika Maciejewska
strona 7PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXXIX, Nr 1 1995
Zdzisław Wilkaniec, Monika Maciejewska
Katedra Hodowli Owadów Użytkowych AR, ul. Wojska Polskiego 71c, 60-625 Poznań
Streszczenie
W doświadczeniu sprawdzono pięć sposobów usypiania robotnic pszczoły miodnej i ich przeżywalność w okresie 72 godzin przetrzymywania po zabiegu uśpienia w warunkach laboratoryjnych. Do usypiania wykorzystano dwutlenek węgla, eter, niską temperaturę, saletrę potasową i saletrę amonową. Śmiertelność usypianych pszczół badano co 24 godziny od wykonania zabiegu uśpienia. Po 24 i 48 godzinach najniższą śmiertelność uzyskano w grupie pszczół usypianych CO2, a po 72 godzinach w grupach usypianych saletrą potasową i amonową oraz dwutlenkiem węgla.
Słowa kluczowe: pszczoła miodna, usypianie, przeżywalność.
WPROWADZENIE
Usypianie pszczół wykorzystuje się w różnych celach, zarówno praktycznych jak i naukowo-badawczych. Stosuje się je przy zwalczaniu chorób, określaniu stopnia inwazji roztocza Varroa, przy nasiedlaniu ulików lub klateczek doświadczalnych oraz przy inseminowaniu matek pszczelich (Skowronek 1979, Wilkaniec i Wójtowski 1979, Jeliński 1984).
Najbardziej znanym i od dawna używanym środkiem do usypiania pszczół jest dwutlenek węgla. Jego oddziaływanie na pszczoły badano w różnych aspektach (Lacher 1967, Medugorac 1967, Skowronek i in. 1973, Skowronek i Jaycox 1974, Muszyńska 1975, Skowronek 1976).
Prowadzone od szeregu lat w Katedrze Hodowli Owadów Użytkowych Akademii Rolniczej w Poznaniu badania nad toksycznym działaniem pestycydów dla pszczoły miodnej, w których wykorzystywano dwutlenek węgla do usypiania pszczół, w celu zasiedlania izolatorów, skłoniły do poszukiwania najmniej szkodliwych metod usypiania pszczół. W związku z powyższym wykonano doświadczenia nad usypianiem robotnic pszczoły miodnej różnymi sposobami.
Celem przeprowadzonych doświadczeń było sprawdzenie pięciu sposobów usypiania pszczół i określenie ich wpływu na przeżywalność w
strona 8okresie 72 godzin przetrzymywania po zabiegu uśpienia w warunkach laboratoryjnych.
METODYKA
W doświadczeniu wykorzystano następujące sposoby usypiania pszczół: z zastosowaniem dwutlenku węgla, niskiej temperatury, saletry potasowej i amonowej oraz eteru. Pszczoły pozyskiwano z pasieki doświadczalnej katedry za pomocą tzw. poławiacza własnej konstrukcji (Wilkaniec 1979), umożliwiającego odławianie do drucianych klateczek dowolnej liczby pszczół zbieraczek wylatujących z ula na pożytek.
Przebieg procesu usypiania pszczół uzależniony był od zastosowanego środka usypiającego. Klateczki z pszczołami przeznaczonymi do usypiania dwutlenkiem węgla umieszczano w naczyniu przykrytym ręcznikiem, do którego doprowadzano dwutlenek węgla z butli, za pośrednictwem reduktora i gumowego wężyka.
Usypianie z zastosowaniem niskiej temperatury polegało na umieszczeniu klateczek z odłowionymi pszczołami w temperaturze -13°C.
W celu uśpienia pszczół saletrą potasową i amonową przygotowano paski bibuły, które nasączono roztworem wodnym tych soli, a po wysuszeniu bibuły spalano w eksykatorze, do którego wkładano klateczki z pszczołami przeznaczonymi do uśpienia.
Podobnie pszczoły usypiane eterem umieszczano w naczyniu na dnie którego znajdowała się wata nasączona eterem.
Pszczoły poddawano działaniu środków usypiających do momentu ustania ich ruchu, co umożliwiało łatwe liczenie ich i umieszczanie w płytkach po 25 sztuk.
Pszczoły przetrzymywano w płytkach Petriego o średnicy 10 cm, do których wstawiano podkarmiaczki (szalki o średnicy 5 cm) z syropem cukrowo-wodnym (1:1), na powierzchni którego umieszczano krążki z węzy zapobiegające topieniu się pszczół, a umożliwiające pobieranie pokarmu. Na tak przygotowane płytki nakładano folię perforowaną w kształcie walca, którego górną krawędź po umieszczeniu uśpionych pszczół spinano spinaczem biurowym.
W doświadczeniu założono również grupę kontrolną, w której pszczoły nie były usypiane. Po odłowieniu ich przy pomocy poławiacza przenoszono je w klateczkach do laboratorium i wypuszczano na szybę okienną, z której chwytano za pomocą pincety i umieszczano w 6-ciu płytkach, również po 25 osobników.
Dla każdego sposobu usypiania zakładano sześć powtórzeń. Tak więc łączna liczba badanych pszczół dla każdego sposobu usypiania wynosiła 150 osobników. Płytki z pszczołami wstawiano do cieplarek, w których przetrzymywano je przez trzy doby sprawdzając śmiertelność po upływie 24,
strona 948 i 72 godzin od założenia doświadczenia, a uzyskane wyniki przedstawiono w postaci liczb i procentów martwych pszczół.
WYNIKI
Pszczoły usypiane eterem, po przebudzeniu wykazywały początkowo duży niepokój, jednakże po krótkim czasie uspakajały się. Natomiast proces usypiania pszczół z zastosowaniem niskiej temperatury trwał długo, nawet do 10 minut i przebiegał nierównomiernie, podobnie jak ich budzenie się z uśpienia. W pozostałych sposobach usypiania pszczoły zasypiały i budziły się szybko i nie wykazywały większego zaniepokojenia.
Pszczoły w płytkach znajdujących się w cieplarkach pobierały pokarm i zachowywały się spokojnie przez cały czas trwania doświadczenia. Zaniepokojenie następowało podczas wyjmowania płytek z cieplarek w celu ustalenia liczby martwych pszczół.
Uzyskane wyniki, przedstawione w postaci sumarycznej w tabeli 1, wskazują na zmieniającą się śmiertelność pszczół w poszczególnych grupach w zależności od sposobu usypiania, w miarę upływu czasu. Najmniejszą śmiertelność po 24 godzinach uzyskano w przypadku usypiania pszczół dwutlenkiem węgla (0,6%), która była równa śmiertelności w grupie kontrolnej. Wyższą śmiertelność zanotowano przy usypianiu saletrą amonową – 4% i saletrą potasową – 4,6% oraz w przypadku usypiania z zastosowaniem niskiej temperatury – 5,3%. Najwyższa śmiertelność po 24 godzinach wystąpiła w grupie pszczół usypianych eterem – 10,6%.
Poza grupą usypianą saletrą amonową, śmiertelność pszczół po upływie 48 godzin wzrosła we wszystkich pozostałych grupach usypiania, jak również w grupie kontrolnej. Dwutlenek węgla okazał się również i w tym przedziale czasowym najlepszym sposobem usypiania. Śmiertelność pszczół w tej grupie wynosiła 3,3% i była bardzo zbliżona do śmiertelności w grupie kontrolnej – 2,6%. W przypadku zastosowania do usypiania niskiej temperatury i saletry potasowej śmiertelność w omawianym przedziale czasowym wzrosła do 6,6%. Najwyższy procent padłych pszczół po 48 godzinach zanotowano również przy usypianiu eterem – 25,3%.
We wszystkich sposobach usypiania śmiertelność pszczół po 72 godzinach od założenia doświadczenia wzrosła. Najniższą śmiertelność zanotowano przy usypianiu saletrą potasową i saletrą amonową i wynosiła ona 15,3%. Nieco wyższą śmiertelność uzyskano przy usypianiu dwutlenkiem węgla – 16,6%, która gwałtownie wzrosła w tym przedziale czasowym i była blisko czterokrotnie wyższa niż w grupie kontrolnej – 4,6%, potwierdzałoby to wcześniejsze opinie Austina (1955) oraz Skowronka i in. (1974). W grupie pszczół usypianych z zastosowaniem niskiej temperatury, śmiertelność po 72 godzinach wzrosła do 24%. Jednakże najwyższa śmiertelność utrzymywała się ciągle w grupie pszczół usypianych eterem i wynosiła 46,6%.
strona 10Tabela 1 Liczba i procent padłych pszczół w poszczególnych przedziałach czasowych w zależności od sposobu usypiania Number and percentage of death bees in the particular time intervals depending on the method of anaesthetization
| Sposób Usypiania / Method of anaesthetization | Śmiertelność pszczół po upływie: / Death rate of bees after: 24 h: liczba / number | Śmiertelność pszczół po upływie: / Death rate of bees after: 24 h: % | Śmiertelność pszczół po upływie: / Death rate of bees after: 48 h: liczba / number | Śmiertelność pszczół po upływie: / Death rate of bees after: 48 h: % | Śmiertelność pszczół po upływie: / Death rate of bees after: 72 h: liczba / number | Śmiertelność pszczół po upływie: / Death rate of bees after: 72 h: % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Nie usypiane / Not anaesthetized | 1 | 0,6 | 4 | 2,6 | 7 | 4,6 |
| Niska temp. / Low temperature | 8 | 5,3 | 10 | 6,6 | 36 | 24,0 |
| Eter / Ether | 16 | 10,6 | 38 | 25,3 | 70 | 46,6 |
| Dwutlenek węgla / Carbon dioxide | 1 | 0,6 | 5 | 3,3 | 25 | 16,6 |
| Saletra potasowa / Nitre | 7 | 4,6 | 10 | 6,6 | 23 | 15,3 |
| Saletra amonowa / Ammonium nitrate | 6 | 4,0 | 6 | 4,0 | 23 | 15,3 |
WNIOSKI
- Zastosowane w doświadczeniu sposoby usypiania pszczół charakteryzowały się, w różnym stopniu, negatywnym wpływem na ich przeżywalność, który uwidocznił się wyższą śmiertelnością w grupach usypianych w porównaniu z grupą kontrolną.
- Najbardziej niekorzystne dla pszczół okazało się usypianie eterem, w wyniku którego we wszystkich przedziałach czasowych uzyskano najwyższe procenty śmiertelności pszczół.
- Działanie niskiej temperatury w usypianiu pszczół powodowało niewielką śmiertelność po 24 i 48 godzinach od uśpienia, która po 72 godzinach gwałtownie wzrosła.
- Najniższą śmiertelnością charakteryzowały się grupy pszczół usypiane saletrą potasową, saletrą amonową oraz dwutlenkiem węgla, w przypadku którego śmiertelność po 24 godzinach równała się śmiertelności w grupie kontrolnej, a po 48 godzinach niewiele ją przewyższała.
LITERATURA
Austin G.H. (1955) – Effect of carbon dioxide anaesthesia on bee behavior and expectation of life. Bee World, 36(3):45-47.
Jeliński M. (1984) – Metoda określania stopnia inwazji roztoczy Varroa jacobsoni w rodzinach pszczelich bez czerwia. XXI Nauk.Konf.Pszczel., Streszcz.ref.: 9.
Lacher V. (1967) – Verhaltungsreaktionen der Bienenarbeiterin bei Dressur auf Kohlendioxid. Z. Vergl. Physiol., 54:75-84.
Medugorac J. (1967) – Orientierung der Bienen in Raum und Zeit nach Dauernarkose. Z.Bienenforsch., 9:105-119.
Muszyńska J. (1975) – Nastrój rojowy w rodzinie pszczelej, a zawartość dwutlenku węgla i tlenu w gnieździe. Pszczeln.Zesz.Nauk., 19:75-81.
Skowronek W., Jaycox E.R., Guynn G. (1973) – Wpływ usypiania matek pszczelich na ich atrakcyjność dla pszczół robotnic. Pszczeln.Zesz.Nauk., 17:11-15.
Skowronek W., Jaycox E. (1974) – Wpływ dwutlenku węgla na pszczoły robotnice. Pszczeln.Zesz.Nauk., 28:107-119.
Skowronek W. (1976) – Biologia unasieniania się matek pszczelich usypianych dwutlenkiem węgla. Pszczeln.Zesz.Nauk., 20:99-115.
Skowronek W. (1979) – Wpływ dwutlenku węgla na wartość użytkową matek pszczelich. Pszczeln.Zesz.Nauk., 23:89-96.
Wilkaniec Z., Wójtowski F. (1979) – Z badań nad szkodliwością niektórych insektycydów dla pszczoły miodnej (Apis mellifica L.). Materiały XIX sesji naukowej IOR, Poznań: 103-114.
Wilkaniec Z. (1979) – Badania laboratoryjne nad toksycznym działaniem niektórych pestycydów na pszczoły miodne. Rocz. AR Poznań, 111:185-190.
SURVIVAL RATE OF THE WORKERS OF HONEY BEE (APIS MELLIFERA L.) ANAESTHETIZED BY DIFFERENT METHODS IN LABORATORY STUDIES
Z. Wilkaniec, M. Maciejewska
Summary
Anaesthetization of bees is used both for practical and scientific purposes. The aim of the presented experiments was to verify five methods of anaesthetizing the workers of honey bee (Apis mellifera L.) and their survival rate withing 72 hours after treatment in laboratory conditions.
The following methods were used for anaesthetizing: carbon dioxide, ether, low temperature, nitre and ammonium nitrate.
The death rate of bees was examined every 24 hours after anaesthetization, and the obtained results are shown in percentages in comparison with the death rate of not anaesthetized bees of control group.
After 24 hours, the lowest death rate was obtained in the group anaesthetized by CO2.
The lowest death rate, 72 hours after treatment, was obtained in the groups treated with nitre, ammonium nitrate and carbon dioxide.
Keywords: honey bee, anaesthetization, survival rate.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 10, tab. 1: „death bees” → dead bees
- s. 11, piśmiennictwo: „Verhaltungsreaktionen” → Verhaltensreaktionen
- s. 11, piśmiennictwo: „28:107-119″ → 18:107-119
- s. 11, streszczenie: „withing” → within
