WYBÓR MIEJSC GNIAZDOWANIA PRZEZ NIEKTÓRE GATUNKI ZIEMNYCH PSZCZÓŁ SAMOTNIC (Hymenoptera, Apoidea)
tekst: Andrzej Ruszkowski, Bolesław Jabłoński, Mieczysław Biliński, Janina Gosek, Krystyna Kuna, Alina Cybula, Krystyna Kaczmarska
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XLII, 1998 — Andrzej Ruszkowski, Bolesław Jabłoński, Mieczysław Biliński, Janina Gosek, Krystyna Kuna, Alina Cybula, Krystyna Kaczmarska
strona 273PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XLII, Nr 1 1998
(Hymenoptera, Apoidea)
Andrzej Ruszkowski, Bolesław Jabłoński, Mieczysław Biliński, Janina Gosek, Krystyna Kuna, Alina Cybula, Krystyna Kaczmarska
Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa, ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy
Streszczenie
W latach 1974-1977 badaliśmy (głównie w hodowli i pułapkach gniazdowych) wybór miejsc gniazdowania niektórych ziemnych pszczół samotnic, jak: Eucera longicornis (L.), E. interrupta Baer, E. polonica Ruszkowski, Tetralonia dentata Klug, Amegilla quadrifasciata Villers, Anthophora quadrimaculata (Panzer), Melitturga clavicornis Latreille, Andrena gelriae v. d. Vecht, A. ovatula Kirby, Melitta leporina Panzer, M. hispanica Friese i Rhophitoides canus (Eversmann).
Zebraliśmy również (w latach 1987-1995) trochę obserwacji w terenie nad lokalizacją gniazd i kolonii tych oraz innych gatunków (np. Dasypoda hirtipes Panzer i Panurgus calcaratus Scopoli) ziemnych pszczół samotnic. Większość badanych pszczół gnieździła się na zboczach, urwiskach, miedzach i trawnikach porośniętych niską i rzadką roślinnością. Miejsca takie wymagają ochrony.
Słowa kluczowe: pszczoły samotnice, gniazdo, kornutka, pszczolinka, spójnica, ochrona.
WPROWADZENIE
Wybór miejsc gniazdowania przez różne gatunki pszczół miesiarkowatych – Megachilidae, opisaliśmy we wcześniejszych pracach (G o s e k i in. 1992 oraz R u s z k o w s k i i in. 1992, 1995ab). Obecna publikacja dotyczy wyboru miejsc gniazdowania przez niektóre, gnieżdżące się w ziemi, gatunki pszczół samotnic z rodziny porobnicowatych – Anthophoridae, pszczolinkowatych – Andrenidae, spójnicowatych – Melittidae i smuklikowatych – Halictidae.
Uwzględnione w tej pracy zostały następujące gatunki: porobnica przepaskowana – Amegilla quadrifasciata Villers, porobnica ruda – Anthophora quadrimaculata (Panzer) i porobnica mularka – A. plagiata Illiger, kornutka koniczynowa – Eucera longicornis (Linnaeus), wykowa – E. interrupta Baer i polska – E. polonica Ruszkowski; rozrożka chabrowa – Tetralonia dentata Klug, trutnica lucernowa – Melitturga clavicornis Latreille, zbierka pospolita – Panurgus calcaratus Scopoli, pszczolinka koniczynowa –
strona 274Andrena gelriae v. d. Vecht, wierzbowo-lucernowa – A. ovatula Kirby, koniczynowo-lucernowa – A. labialis Kirby i złocista – A. fulva (Müller); spójnica lucernowa – Melitta leporina Panzer i wykowa – M. hispanica Friese, obrostka pospolita – Dasypoda hirtipes Panzer oraz wigorczyk lucernowiec – Rhophitoides canus (Eversmann) i smuklik plamisty – Halictus maculatus Smith. Przy tym własne obserwacje uzupełnialiśmy danymi z literatury, a dane o porobnicy mularce i pszczolince koniczynowo-lucernowej zaczerpnęliśmy wyłącznie z literatury.
Własne badania nad gniazdami ziemnych pszczół samotnic prowadziliśmy w latach 1974-1976 w klatkach hodowlanych i w izolowanej szklarni (częściowo w ramach tematu polsko-amerykańskiego – R u s z k o w s k i i in. 1974, 1975, 1976, 1977, 1979) i w pułapkach gniazdowych rozstawianych w terenie (ryc. 1). Trochę również obserwacji (głównie nad lokalizacją kolonii gniazdowych) zebraliśmy podczas badań terenowych w okolicach Puław w latach 1987-1991.
Metodyka badań opisana została w pracach wcześniejszych (np. G o s e k i in. 1992). W pułapkach gniazdowych (rozstawionych w terenie) umieszczaliśmy skrzyneczki wypełnione ziemią, w której nawiercano różnej głębokości otwory, przy czym powierzchnia ziemi była tu pionowa lub skośna. Stosowaliśmy w nich różne rodzaje ziemi (glinę, less, ziemię bardziej próchniczną, a w skośnych również i piasek). W klatkach hodowlanych pszczoły miały możność zagnieżdżania się także w poziomej powierzchni ziemi (w skrzynkach ustawionych na podłodze lub wkopanych w ziemię, a także w wiadrach, w których rosła lucerna, w szklarni zaś również bezpośrednio w gruncie). Używaliśmy także rurek winidurowych wypełnionych ziemią (głównie lessem) i ułożonych poziomo (tak, że powierzchnia gnieżdżenia się była w nich ustawiona pionowo, imitując fragmenty urwistego zbocza lub glinianej ściany budynku. Na fotografii (ryc. 1) przedstawiliśmy jeden z używanych przez nas zestawów sztucznych miejsc gniazdowania.
Większość z badanych gatunków należy do zapylaczy pastewnych roślin motylkowych, a zwłaszcza lucerny i koniczyny czerwonej (D y l e w s k a i in. 1970, S o w a i in. 1983, R u s z k o w s k i i in. 1988, 1994ab).
WYNIKI
I. Wybór miejsc gniazdowania
Wszystkie rozpatrywane tu gatunki pszczół gnieździły się wyłącznie w ziemi (tab. 1): bądź to zawsze tylko w powierzchni poziomej (kornutka polska, rozrożka chabrowa, spójnica wykowa, pszczolinka wierzbowo-lucernowa, koniczynowo-lucernowa i rdzawa), bądź też częściowo w powierzchni skośnej (spójnica lucernowa w 11%, pszczolinka koniczynowa w 12,5%,
strona 275kornutka koniczynowa w 25%, wykowa w 57%, a porobnica ruda i wigorczyk lucernowiec w 50%); bądź wreszcie wyłącznie w powierzchni pionowej (porobnica przepaskowana i mularka).
Różne gatunki wybierały nawiercane kanały gniazdowe (tab. 1) o różnej średnicy otworu wejściowego. Największe otwory (średnio 10 mm) wybierały – porobnica przepaskowana, spójnica wykowa i kornutka polska; nieco mniejsze (średnio 7,5-8,5 mm) – trutnica lucernowa (ryc. 4) i kornutka wykowa (ryc. 2-3 i 5), obrostka pospolita i porobnica mularka (Wójtowski 1964); jeszcze mniejsze (średnio 5,5-6,5 mm) – spójnica lucernowa (ryc. 6) oraz pszczolinka koniczynowo-lucernowa i złocista; najmniejsze – pszczolinka koniczynowa i wierzbowo-lucernowa (średnio 5 mm) oraz wigorczyk lucernowiec (średnio 4-4,5 mm).
Gniazda spójnicy lucernowej – Melitta leporina Pz. spotykaliśmy (M . B i l i ń s k i) w miejscach porośniętych trawą – w Puławach (1966 r.) 2 gniazda na słonecznym zboczu wału wiślanego, w Komarowie (pow. Tomaszów Lub. w 1968 r.) na miedzy koło lucerny, w szklarni (1973 r.) w rogu komory. Potwierdza to dane z Francji (Tirgari 1968), że spójnica lucernowa zakłada gniazda w miejscach ukrytych, osłoniętych przed deszczem i słońcem (w komorach najczęściej pod ścianami), najchętniej o wystawie północno-wschodniej, a co do rodzaju gleby nie ma raczej większych wymagań. Nie jest gatunkiem kolonijnym i gniazda zakładała w rozproszeniu. Obserwowaliśmy jednak kilkakrotnie samce tego gatunku nocujące wspólnie (skupione w roik) pod kwiatostanami krwawnika (Achillea) lub żółtej przytulii (Galium).
Natomiast obrostka pospolita – Dasypoda hirtipes Pz. gnieździ się często kolonijnie na miejscach piaszczystych i piaszczysto-gliniastych (Iwata 1976). Obserwowaliśmy (A . R u s z k o w s k i i J . G o s e k) niewielką kolonię (kilkanaście gniazd) mieszaną obrostki pospolitej i zbierki pospolitej – Panurgus calcaratus Scop. w 1990 r. w Piskorowie (pow. Zwoleń) na piaszczystej drodze biegnącej brzegiem lasu. W następnym roku droga ta została jednak zaorana i zasiane zboże, które bardzo rzadko wzeszło. Na łysinach łanu zbożowego spotkaliśmy wiosną 1991 r. pojedyncze gniazda obrostki. Jest to jeszcze jeden przykład na to, że brzegi lasów zasługują na szczególną ochronę, gdyż stanowią bazę pokarmową i gniazdową dla wielu pszczół i grzebaczy i dlatego pola nie powinny być dorywane do samego brzegu lasu, ani tym bardziej brzeg lasu nie powinien być traktowany jako wysypisko śmieci.
Dużą kolonię obrostki pospolitej (0,2 ha) położoną na porośniętym motylkowymi południowym zboczu opisuje K r z y s z t o f i a k (1994) z Wigierskiego Parku Narodowego. Zagęszczenie tej kolonii (w miejscach słabiej porośniętych roślinami) dochodziło do 50 gniazd na 1 m².
strona 276Także wigorczyk lucernowiec – Rhophitoides canus (Ev.) gnieździ się często kolonijnie. M . B i l i ń s k i widział wielką kolonię tej pszczoły na Morawach (Hustopačie k. Brna) w 1988 r., gdzie na stale koszonych pasach (szerokości 9 m, a rozmieszczonych co 50 m) 600 ha pola lucerny znajdowało się do 25 gniazd wigorczyka na 1 m². Również w Gödöllö na Węgrzech widział on w 1984 r. kilkanaście gniazd na odkrytych miejscach w niskim łanie lucerny; podobnie kilkanaście gniazd na ścieżce przy polu lucerny w Komarowie (1967), a w Tomaszówce (pow. Zamość) w 1966 r. pojedyncze gniazda na brzegu łanu lucerny. Także i w Wielkopolsce (W i l k a n i e c i in. 1985) spotykano na brzegu plantacji lucerny kolonie wigorczyka, złożone z 7 do 72 gniazd.
Jak widać więc wigorczyk lucernowiec – liczny w cieplejszych rejonach Polski – z powodzeniem może zakładać kolonie gniazdowe na samym polu lucerny lub w jej pobliżu i przy odpowiedniej ochronie jego miejsc gniazdowania może poważnie zwiększyć plony nasion lucerny. Podczas gdy spójnica lucernowa (jeszcze wartościowszy zapylacz lucerny) wybiera raczej miejsca mniej nasłonecznione (ryc. 6) i wilgotniejsze i dla gnieżdżenia się potrzebuje raczej porośniętych miedz i wałów. Te dwa gatunki zapylaczy lucerny bardzo dobrze się więc uzupełniają.
Liczne kolonie różnych gatunków pszczolinek (Andrena) oraz smuklika plamistego – Halictus maculatus Smith spotykaliśmy na wale wiślanym w Jaroszynie i Łęce (koło Puław ale na zachodnim brzegu Wisły) w latach 1987-1994. Na grzbiecie wału w okresie wiosennym roiło się od pszczół budujących gniazda.
Także pszczolinka koniczynowo-lucernowa – Andrena labialis Kirby zakładała w Olsztyńskiem (S o w a i in. 1976) kolonie głównie na drogach polnych i nasłonecznionych pastwiskach. Deptanie gniazd przez ludzi na ogół nie przeszkadzało ani pszczolinkom, ani obrostkom. Gorzej bywa z pojazdami mechanicznymi, które mogą zupełnie niszczyć kolonie gniazdowe, zwłaszcza gdy ziemia rozmięknie po deszczu lub roztopach.
Na odkrytych słonecznych miejscach gnieździ się również pszczolinka wierzbowo-lucernowa – A. ovatula Kirby (według T i r g a r i 1968) i trutnica lucernowa – Melitturga clavicornis Latr., przy czym ta ostatnia (według F r i e s e 1919 oraz T i r g a r i 1965, 1968) gnieździ się głównie w glebach alkalicznych, podobnie jak północno amerykański łusarek lucernowy – Nomia melanderi Cockerell – nazywany przez Amerykan “alkali bee”. Tirgari opisuje dużą kolonię trutnicy (w Szwajcarii), która utrzymywała się co najmniej 40 lat.
Pszczolinka złocista – Andrena fulva (Müll.) gnieździ się na miejscach porośniętych trawą, co stwierdziliśmy w Puławach na Górnej Niwie (M . B i l i ń s k i w 1994 r.) i w Jaroszynie (A . R u s z k o w s k i w 1991 i 1995 r.). Duża kolonia tej pszczolinki występowała w śródmieściu Poznania
strona 277(B a n a s z a k 1994), gdzie na 1500 m² skweru porośniętego krótką trawą, a zwłaszcza na łysinach, znajdowało się miejscami ponad 30 gniazd na 1 m². Gniazdo kornutki koniczynowej – Eucera longicornis (L.) znalazł M . B i l i ń s k i (1967 r.) w Tomaszówce (pow. Zamość) na małej łysince w łanie lucerny. Duże kolonie jakiejś kornutki obserwowała S . S o w a (informacja ustna) w okolicach Olsztyna. T i r g a r i (1968) pisze, że kornutka koniczynowa gnieździ się zawsze na otwartej przestrzeni, nie porośniętej roślinami.
Ta b e l a 1
Wybór materiału gniazdowego (liczba założonych gniazd) przez różne gatunki ziemnych pszczół samotnic w latach 1974-1975 – Selection of nest materials (number of settled nests) by different species of ground-nesting solitary bees during 1974-1975
| Materiały Materials¹ |
Eucera longicornis | Eucera interrupta | Eucera polonica | Tetralonia dentata | Amegilla quadri-fasciata | Anthophora quadri-maculata |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Za | 3 | 3 | 2 | 1 | 0 | 1 |
| Zb | 1 | 4 | 0 | 0 | 0 | 1 |
| Zc | 0 | 0 | 0 | 0 | 12 | 0 |
| Ph | 0 | 0 | – | 0 | 0 | – |
| Sa | 0 | 0 | – | 0 | – | 0 |
| Ti | 0 | 0 | – | 0 | – | – |
| Pi | 0 | 0 | – | 0 | – | – |
| P | – | – | – | – | 0 | – |
| ogółem total |
4 | 7 | 2 | 1 | 12 | 2 |
| Melitta leporina | Melitta hispanica | Rhophito-ides canus | Melitturga clavicornis | Andrena gelriae | Andrena ovatula | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Za | 8 | 5 | 3 | 3 | 7 | 2 |
| Zb | 1 | 0 | 3 | 0 | 1 | 0 |
| Ph | 0 | 0 | 0 | – | – | – |
| Sa | 0 | 0 | 0 | 0 | – | – |
| Ti | 0 | 0 | 0 | 0 | – | – |
| Pi | – | 0 | 0 | 0 | – | – |
| E | 0 | – | – | – | – | – |
| P | – | – | – | 0 | – | – |
| ogółem total |
9 | 5 | 6 | 3 | 8 | 2 |
Odnośniki – Notes:
¹ Za – pozioma powierzchnia ziemi – horizontal ground surface; Zb – skośna powierzchnia ziemi – slanting ground surface; Zc – pionowa powierzchnia ziemi – vertical ground surface; Ph – trzcina – cane – Phragmites communis Trin.; Sa – bez czarny – elder – Sambucus nigra L.; Ti – lipa – linden – Tilia sp.; Pi – sosna – pine – Pinus silvestris L.; E – przegorzan – globe thistle – Echinops sphaerocephalus L.; P – rurki papierowe – paper tubes
strona 278PODSUMOWANIE
Ogólnie biorąc wszystkie omawiane gatunki zakładały gniazda w urwiskach ziemnych, glinianych ścianach, na zboczach pagórków i wałów, w zadarnionych miedzach, trawnikach, na brzegach lasu, na drogach ziemnych i przydrożach, a także na polach wieloletnich upraw. Podobne siedliska gniazdowe wymagają więc ochrony – nie należy ich zaorywać, wypalać, ani użytkować jako składowisko śmieci czy chemikaliów. Większość gatunków najchętniej gnieździło się na miejscach porośniętych niską i rzadką roślinnością, przy czym jedne gatunki wolały miejsca suchsze i bardziej nasłonecznione, inne – zacienione i wilgotniejsze, ale nigdy nadmiernie mokre.






LITERATURA
B a n a s z a k J . ( 1 9 9 4 ) – Contribution to the biology and ecology of Andrena (Andrena) fulva (Müller 1766) (Hymenoptera, Apoidea). Pol. Pismo Entomol., 63:169-182.
D y l e w s k a M . , R u s z k o w s k i A . , J a b ł o ń s k i B . , B i l i ń s k i M . , S o w a S . , W r o n a S . ( 1 9 7 0 ) – Badania nad metodami określania liczebności owadów zapylających na plantacjach lucerny nasiennej. Wiad. Ekol., 16(3):232-245.
F r i e s e H . ( 1 9 1 9 ) – Melitturga clavicornis, die Solbiene von Artern. Deutsche Entom. Z., 1918:56- 60.
G o s e k J . , R u s z k o w s k i A . , B i l i ń s k i M . , J a b ł o ń s k i B . , K u n a K . , C y b u l a A . ( 1 9 9 2 ) – Wybór miejsc gniazdowania i wpływ jego na rozwój populacji miesiarki lucernówki – Megachile rotundata (F.). Pszczeln. Zesz. Nauk., 36:125-137.
I w a t a K . ( 1 9 7 6 ) – Evolution of instinct. Comparative ethology of Hymenoptera. N.Delhi-Bombay- Calcuta-N.York (cit. Banaszak 1993).
K r z y s z t o f i a k A . ( 1 9 9 4 ) – Występowanie pszczoły obrostki – Dasypoda altarcator Harris (Hymenoptera, Apoidea) w Wigierskim Parku Narodowym. Wiad. Entom., 13(2):134.
R u s z k o w s k i A . , B i l i ń s k i M . , K a c z m a r s k a K . ( 1 9 8 8 ) – Rośliny pokarmowe i znaczenie gospodarcze pszczół spójnicowatych (Apoidea, Melittidae) oraz nowe formy spójnicy (Melitta Kirby). Pszczeln. Zesz. Nauk., 32:111-134.
R u s z k o w s k i A . , B i l i ń s k i M . , K o s i o r A . , K a c z m a r s k a K . ( 1 9 9 4 a ) – Rośliny pokarmowe i znaczenie gospodarcze polskich gatunków kornutki (Eucera Scopoli, Apoidea, Anthophoridae) oraz opis nowego gatunku. Pszczeln. Zesz. Nauk., 38:155-170.
strona 280R u s z k o w s k i A . , G o s e k J . , B i l i ń s k i M . , J a b ł o ń s k i B . , K u n a K . , C y b u l a A . ( 1 9 9 2 ) – Wybór miejsc gniazdowania przez różne gatunki miesiarek (Megachile Latr.). Pszczeln. Zesz. Nauk., 36:138-148.
R u s z k o w s k i A . , G o s e k J . , B i l i ń s k i M . , J a b ł o ń s k i B . ( 1 9 9 5 a ) – Wybór miejsc gniazdowania przez niektóre gatunki murarek – Osmia sensu late (Hymenoptera, Megachilidae). Pszczeln. Zesz. Nauk., 39(2):233-243.
R u s z k o w s k i A . , G o s e k J . , K u n a K . ( 1 9 9 5 b ) – Wybór miejsc gniazdowania przez niektóre gatunki wałczatek (Heriades Spin.) i nożycówek (Chelostoma Latr.) oraz struktura ich gniazd. Pszczeln. Zesz. Nauk., 39(2):245-253.
R u s z k o w s k i A . , J a b ł o ń s k i B . , B i l i ń s k i M . , G o s e k J . , K u n a K . , C y b u l a A . ( 1 9 7 4 – 1 9 7 9 ) – The search for the methods to increase population of insects pollinating alfalfa (project PL-ARS-42 – duplicated typescript), Puławy: (1974) First annual report; (1975) Second annual report; (1976) Third annual report; (1977) Fourth annual report; (1979) Final research report.
R u s z k o w s k i A . , K a c z m a r s k a K . , G o s e k J . , K u n o w a K . , B i l i ń s k i M . ( 1 9 9 4 b ) – Rośliny pokarmowe i znaczenie gospodarcze smuklika plamistego – Halictus maculatus Smith (Apoidea, Halictidae). Pszczeln. Zesz. Nauk., 38:195-202.
S o w a S . , M o s t o w s k a I . , W r o n a S . ( 1 9 7 6 ) – Z badań nad biologią Andrena labialis Kirby (Hym., Apoidea) w województwie olsztyńskim. Pol. Pismo Entomol., 46:127-143.
S o w a S . , R u s z k o w s k i A . , B i l i ń s k i M . , K o s i o r A . ( 1 9 8 3 ) – Liczebność i skład gatunkowy owadów zapylających koniczynę czerwoną (Trifolium pratense L.) w Polsce w latach 1972-1975. Biul. IHAR, 151:147-162.
T i r g a r i S . ( 1 9 6 5 ) – Observations sur un site de nidification de Melitturga clavicornis Latr. Hymenopt., Apoidea. Ann. Abeille, 8(2):109-111.
T i r g a r i S . ( 1 9 6 8 ) – Le choix du site de nidification par Melitta leporina (Panz.), Hym. Melittidae et Melitturga clavicornis (Latr.), Hym., Andrenidae. Ann. Abeille, 11(2):79-103.
W i l k a n i e c Z . , W ó j t o w s k i F . , S z y m a ś B . ( 1 9 8 5 ) – Some investigations on solitary bee Rhophitoides canus Ev. (Apoidea, Halictidae) nesting in alfalfa seed plantations. Zool. Pol., 32(3-4):139-151.
W ó j t o w s k i F . ( 1 9 6 4 ) – Z doświadczeń nad tworzeniem przenośnych kolonii porobnic (Anthophora parietina F.). Roczn. WSR Pozn., 19:177-184.
strona 281SELECTION OF NESTING SITES OF SOME GROUND-NESTING SOLITARY BEES (HYMENOPTERA, APOIDEA)
Andrzej Ruszkowski, Bolesław Jabłoński, Mieczysław Biliński, Janina Gosek, Krystyna Kuna, Alina Cybula, Krystyna Kaczmarska
Summary
Selection of nesting sites of some ground-nesting solitary bees were investigated (1974-1977), mainly in rearing cages and in trap nests. The discussed species were as follows: Eucera longicornis (L.), E. interrupta Baer, E. polonica Ruszk., Tetralonia dentata Klug, Amegilla quadrifasciata Vill., Anthophora quadrimaculata Panz., Melitturga clavicornis Latr., Andrena gelriae v. d. Vecht, A. ovatula Kirby, Melitta leporina Panz., M. hispanica Friese and Rhophitoides canus (Ev.).
Some observations on localization of nests and of nest colonies – of these bee species and of the other ground-nesting species (example: Dasypoda hirtipes Panz. and Panurgus calcaratus Scop.) – were collected (1987-1995) in matural conditions.
The majority of investigated bees nested in slopes, cliffs, balks and lawns with a short and scarce plants. Such sites should be protected.
Keywords: solitary bees, nest, Eucera, Melitta, Andrena, protection.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 279, piśmiennictwo: „altarcator” → altercator
- s. 279, piśmiennictwo: „Calcuta” → Calcutta
- s. 280, piśmiennictwo: „sensu late” → sensu lato
- s. 281, streszczenie: „matural” → natural
