Porównanie intensywności nektarowania i oblatywania przez pszczoły pięciu gatunków drzew owocowych

tekst: Zofia Głowska

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok II, Nr 3, wrzesień 1958 — Zofia Głowska

Zofia Głowska

Zakład Pszczelnictwa S.G.G.W. i Zakład Pszczelnictwa I.S., Skierniewice

Praca wykonana pod kierunkiem kand. nauk J. Woyke

strona 121

I. WPROWADZENIE I CEL PRACY

Pszczoły niejednakowo licznie oblatują różne gatunki drzew owocowych. Zauważono, że szczególnie słabo oblatywane są grusze. Można przypuszczać, że przyczyną tego są różnice w ilości nektaru, wydzielanego przez kwiaty poszczególnych gatunków lub różna koncentracja cukrów w tym naktarze.

Również procent zawiązków u różnych gatunków, a nawet odmian jest niejednakowy. Owocowanie drzew owocowych, jako roślin owadopylnych, zależne jest w bardzo dużej mierze od dostatecznie intensywnego oblotu ich kwiatów przez pszczoły, tym bardziej, że większość odmian niezdolna jest do zapylenia własnym pyłkiem.

Grusze na ogół owocują słabiej od pozostałych gatunków, toteż przypuszcza się, że słabe owocowanie wielu odmian grusz może być spowodowane słabym oblotem ich kwiatów przez pszczoły.

Celem tej pracy było: 1) porównanie nektarowania najczęściej uprawianych u nas pięciu gatunków drzew owocowych i oblotu tych gatunków przez pszczoły, 2) zbadanie, czy różnice w ilości i koncentracji wydzielanego nektaru mogą być przyczyną różnic w oblocie, 3) zbadanie, czy słabe owocowanie grusz może być spowodowane słabym oblotem ich kwiatów przez pszczoły. Potwierdzenie tego założenia dałoby podstawy do dalszych prac nad zwiększeniem owocowania grusz przez wywołanie lepszego oblotu ich kwiatów przez pszczoły.

II. PRZEGLĄD LITERATURY

Na temat nektarowania drzew owocowych jest stosunkowo niewiele publikacji. Część jednak danych, dotycząca czynników wpływających na nektarowanie roślin, może odnosić się również i do drzew owocowych.

Pod względem miododajności Demianowicz (1953) uszeregowała drzewa owocowe następująco:

strona 122
  1. czereśnia, 2. wiśnia, 3. jabłoń, 4. grusza, 5. śliwa

Podaje ona też wydajność miodu z 1 ha sadu:

czereśni 35 kg
wiśni 30 kg
jabłoni 20 kg
śliw 10 kg

Wydajności grusz nie podaje.

Nieopublikowane wyniki pracy magisterskiej Obrębskiego wykonanej w Zakładzie Pszczelnictwa S.G.G.W. w Skierniewicach nad wydajnością nektarową drzew owocowych różnią się od wyżej przytoczonych danych.

Kolejność gatunków według ilości nektaru wydzielanego przez 1 kwiat jest następująca:

  1. wiśnia, 2. śliwa, 3. czereśnia, 4. jabłoń, 5. grusza.

Wydajność miodu z 1 ha sadu w 1955 r. według tych badań wynosiła:

wiśnie 54,15 kg
śliwy 18,70 kg
czereśnie 14,43 kg
jabłonie 12,55 kg
grusze 0,75 kg

Jak podają Huber (1956) i Demianowicz (1953), każdy gatunek rośliny nektaruje najlepiej w określonej porze dnia. Wszystkie rośliny miodzą najsilniej wówczas, gdy klimat i gleba odpowiadają warunkom ich rozwoju. Według Huber’a (1956) nektarowanie zależy od procesów przemiany materii wewnątrz kwiatu oraz od wytwarzania przez roślinę substancji organicznych. Poza czynnikami fizjologicznymi nektarowanie roślin zależne jest również od czynników meteorologicznych. Jednym z tych czynników, mającym bardzo duży wpływ na nektarowanie, jest temperatura. Według Huber’a (1956) podniesienie się temperatury sprzyja na ogół wydzielaniu cukru przez roślinę, ale tylko do optimum, które jest różne dla różnych gatunków. Oziębienie wpływa hamująco na wydzielanie nektaru. Temperaturą najodpowiedniejszą dla nektarowania większości roślin jest 20—28° C według Ranft’a (1952), a 16—25° C według Demianowicz (1953). Huber (1956) podaje jednak, że nie ma stałych temperatur optymalnych i że wahają się one zależnie od średnich dziennych temperatur w okresie poprzedzającym kwitnienie. Ranft (1952) stwierdza, że silny spadek temperatury w ciągu nocy jest niekorzystny dla nektarowania, Demianowicz (1953) przeciwnie, wspomina o istniejących poglądach, że duże różnice temperatur dnia i nocy są raczej korzystne. Światło słoneczne, jak podaje Ranft (1953)

strona 123

wpływa korzystnie na nektarowanie. Jest to związane z procesem asymilacji.

Wilgotność powietrza wpływa wg Huber’a (1956) na ilość i jakość wydzielanego nektaru. Należy przy tym odróżnić wydajność cukrową od zmian w stężeniu i objętości nektaru zachodzących już po wydzieleniu go, nie wpływających na ilość wydzielonego cukru. Różne gatunki zachowują się pod tym względem bardzo różnie. Zmiany posekretoryczne zależą od stopnia wilgotności powietrza, własności osmotycznych roztworów i stosunku ich powierzchni do objętości. Himmer (1930) przytaczając prace Beutler z 1929 r. stwierdza, że ilość nektaru zwiększa się przy zwiększonej wilgotności powietrza (szczególnie przy suchym podłożu), przy suchym zaś powietrzu nektar wysycha, zmniejszając przy tym swoją objętość i wagę. Nektar zbierający się na dnie kwiatowym, chroniony przed wpływami atmosferycznymi nie ulega rozcieńczeniu ani wyparowaniu. Optymalna wilgotność względna według Demianowicz (1953) wynosi 60—80%.

Wilgotność gleby ma na wydajność nektarową i cukrową roślin wpływ na ogół duży. Według Huber’a (1956) wydzielana ilość cukrów maleje przy niekorzystnym zaopatrzeniu rośliny w wodę, a ze wzrostem wilgotności gleby znowu się podnosi. Himmer (1930) powołując się na prace Ostaszczenko-Kudriawcewej stwierdza, że zawartość wilgości w glebie wynosząca około 50% jest najkorzystniejsza pod względem ilości wydzielanego nektaru i zawartości w nim cukrów. Odpowiedni poziom wody gruntowej jest według Ranft’a również bardzo ważny. Nadmierne deszcze jak również susza są bardzo niekorzystne. Najlepsza jest pogoda ciepła i słoneczna, z przelotnymi deszczami.

Ilość wydzielanego nektaru ma również związek ze stadium fenologicznym kwiatu. Dla jabłoni zostało to opracowane przez Ostaszczenko-Kudriawcewą, przytoczone w pracy zbiorowej (1951). W przeprowadzonych badaniach 1 kwiat jabłoni wydzielił:

5,34 mg nektaru przed dojrzałością pręcików
7,30 mg „ w czasie pylenia
4,90 mg „ po skończonym pyleniu

Skład nektaru drzew owocowych podawany przez różnych autorów jest różny. Beutler (1928) przeprowadziła badania nad zawartością cukrów w różnych nektarach i otrzymała następujące wyniki:

Nektar śliwy zawierał: 63,4% wody i 36,6% suchej masy.

Nektar jabłoni zawierał: 57,4% wody i 42,6% suchej masy.

W suchej masie nektaru było bardzo mało innych substancji poza cukrami.

Majewski (1947) podaje, że prócz cukrów prawie we wszystkich nektarach znajdują się olejki eteryczne, kwasy organiczne, sole mineralne,

strona 124

enzymy, witaminy. Zander (1930) przytacza wyniki prac Beutler z 1930 r. Procent cukrów jest tu niższy niż w wyżej podanych wynikach.

Nektar śliwy zawierał 87,1% wody, 12,9% cukrów
Nektar jabłoni zawierał 78,7% „ 21,3% „
Nektar czereśni zawierał 64,9% „ 35,1% „

Majewski (1947) zalicza nektar gruszy, wiśni i śliwy do nektarów wodnistych, podając przeciętny procent wody dla: gruszy 87%, wiśni 85%, śliwy 84%.

Stężenie cukrów w nektarze jest cechą związaną z gatunkiem rośliny, zależy jednak również od wielu czynników zewnętrznych.

Beutler (1928) stwierdza, że zawartość wody w nektarze zależna jest od wilgotności powietrza i gleby. Badania z 1929 r. nad zawartością suchej masy w nektarze śliwy przed i po deszczu dały następujące wyniki:

przed deszczem w 1 kwiecie było 1,19 mg nektaru, który zawierał 36,6% suchej masy,

po deszczu w 1 kwiecie było 5,25 mg nektaru, który zawierał 15,3% suchej masy.

Huber (1956) podaje, że oziębienie wpływa również na zmniejszenie stężenia wydzielanego nektaru.

III. MATERIAŁ I METODA

Materiał. Badania przeprowadzono w latach 1954, 1955 i 1957 w Sadzie Pomologicznym Instytutu Sadownictwa w Skierniewicach na 5 gatunkach drzew owocowych: czereśniach, śliwach, wiśniach, gruszach i jabłoniach. Każdy gatunek reprezentowany był przez 3 odmiany, których nazwy podano w tabeli 1.

Wykonano 3 rodzaje badań:

  1. mierzenie ilości nektaru wydzielonego przez kwiaty poszczególnych odmian,
  1. mierzenie ilości suchej masy w nektarze,
  1. liczenie ilości pszczół odwiedzających kwiaty badanych odmian.

Do badań nad ilością nektaru wydzielanego przez drzewa owocowe oraz nad zawartością suchej masy w nektarze wybrano po 3 drzewa każdej odmiany. Trudno było dobrać drzewa tak, aby wszystkie były w tym samym wieku, dlatego odmiany różniły się pod tym względem dość znacznie. Drzewa należące do różnych gatunków i odmian nie zakwitały równocześnie, jednak terminy kwitnienia większości z nich zazębiały się.

Gleba w sadzie to lekka bielica. Teren całego sadu jest zdrenowany, poziom wody gruntowej poniżej 1,80 m.

strona 125

Drzewa rosną w różnych kwaterach sadu, które sąsiadują jednak ze sobą. We wszystkich kwaterach stosowana była jednakowa uprawa: czarny ugór i rośliny okrywowe. Rozstawa drzew w różnych kwaterach była różna, zależnie od gatunku. Wszystkie dane dotyczące drzew wybranych do badań podaje tabela 1. Gatunki ułożone są w niej według kolejności zakwitania.

Na każdym z drzew wybrano 5 gałązek, nektar pobierano z 4 kwiatów na każdej gałązce, przy czym ważono nektar łącznie z 4 kwiatów. Gałązki rozmieszczone były w średniej partii korony z 4 stron świata. Pobieranie nektaru rozpoczynano w momencie pełnego rozkwitu odmian. Co roku przeprowadzano badania na tych samych drzewach z wyjątkiem odmian jabłoni: Fameuse i Lanes Prince Albert, które owocują przemiennie i w latach 1955 i 1957 wytworzyły tak mało kwiatów, że trzeba było wybrać do badań inne drzewa tych odmian rosnące obok, w tej samej kwaterze.

Tabela 1

Gatunki i odmiany drzew owocowych, ich wiek, rozstawa, odległość od pasieki i termin kwitnienia

Gatunek Odmiana Wiek drzew Rozstawa drzew Odległość od pasieki w m Termin kwitnienia w 1954 r.
Czereśnie Fromma 11 5 × 5 m 150—200 6. V.—14. V
Olbrz. Napol. 11 150—200
Büttn. Czerw. 11 150—200
Wiśnie Szklanka 22 6 × 3,5 m 100—150 9. V.—18. V.
Hiszpanka 10 100—150
Triaux 10 100—150
Śliwy R. Zielona 19 6 × 3 m 250—300 9. V.—18. V.
R. Ulena 19 250—300 9. V.—18. V.
Węg. Włoska 20 200—250 10. V.—18. V.
Grusze Faworytka 23 5 × 5 m 200—250 12. V.—18. V.
Lukasówka 10 200—250
Salisbury 14 200—250
Jabłonie L. Prince Albert 22 10 × 5 m 50—100 15. V.—23. V.
Fameuse 22 50—100
Prof. E. Jankowski 23 50 m

W zimie 1955/56 r. część drzew owocowych przemarzła. Szczególnie ucierpiały pąki kwiatowe grusz, tak że wiosną 1956 r. odmiany wybrane do badań kwitły bardzo słabo. Faworytka nie zakwitła wcale. Dlatego w roku 1956 nie można było przeprowadzać badań nad nektarowaniem.

strona 126

Pobieranie nektaru. Nektar pobierano 1 raz w ciągu dnia przez cały czas kwitnienia kwiatów, od rozchylenia się płatków korony do ich opadnięcia i zaprzestania wydzielania nektaru. Aby codziennie pobierać nektar z tych samych kwiatów, dla odróżnienia ich, w pierwszym roku oberwano płatki korony ze wszystkich innych kwiatów na gałązce, w drugim i trzecim roku na szypułkach wybranych kwiatów zawiązano czerwone nitki. W dniach o bardzo niskiej temperaturze i opadach atmosferycznych nektaru nie pobierano.

Z każdego gatunku drzew pobierano po 45 próbek (3 odmiany × 3 drzewa × 5 gałązek) przez mniej więcej 5—7 dni. Mierzenie ilości nektaru wykonano metodą podaną przez Kuliew’a (1951), za pomocą szklanych kapilar. Kapilary wykonano własnoręcznie wyciągając je ze szklanych rurek nad płomieniem. W drugim i trzecim roku ostre końce kapilar obtapiano lekko nad płomieniem, aby nie raniły dna kwiatowego.

Na jeden dzień przed rozwinięciem się kwiatów na drzewach, z których chciano pobrać nektar, okrywano wybrane gałązki izolatorami z gazy, chroniąc w ten sposób kwiaty przed dostępem owadów.

Kapilary, do których miał być pobierany nektar z kwiatów na jednej gałązce, wkładano po kilka (5—10) do małej probówki szklanej i razem z nią ważono na wadze analitycznej. Każda probówka oznaczona była takim samym numerem jak gałązka. Probówkę z nektarem ważono powtórnie otrzymując z różnicy wagi pierwszej i drugiej wagę nektaru. Pobieranie nektaru odbywało się w godzinach przedpołudniowych, ważenie tego samego dnia w godzinach popołudniowych.

Pobieranie nektaru odbywało się w następujący sposób: kapilarę wyjętą z probówki wkładano do wnętrza kielicha kwiatowego i wodzono ostrożnie jej końcem po ściankach kielicha. Postępowano tak ze wszystkimi 4 kwiatami na gałązce, zmieniając w razie potrzeby kapilary aż do całkowitego wybrania nektaru. Przeważnie ilość kapilarów znajdująca się w jednej probówce wystarczała do pobrania nektaru z 4 kwiatów. W rzadkich tylko wypadkach nektaru było więcej, wówczas resztę pobierano do drugiej rezerwowej probówki z kapilarami.

Izolatory nie pozwalały na naturalne zapylenie kwiatów, co mogłoby wpłynąć na długość ich kwitnienia i intensywność nektarowania. Dlatego wszystkie kwiaty zapylano sztucznie w stadium słupkowym pyłkiem odpowiednich odmian podanych w tabeli 1.

Oznaczanie suchej masy w nektarze. Oznaczanie suchej masy wykonywano refraktometrem Abbe’go. W roku 1954 badano suchą masę w nektarze każdej odmiany tylko w 4 próbkach, dlatego oznaczenia te mogły być obarczone bardzo dużym błędem. W latach 1955 i 1957 oznaczano suchą masę we wszystkich próbkach, w których było dostatecznie dużo nektaru, aby odczyt na refraktometrze był wyraźny.

strona 127

Im więcej nektaru wydzielały kwiaty, tym więcej prób można było zbadać. Dlatego ilość oznaczeń dla poszczególnych odmian nie jest równa.

Oblot przez pszczoły. Liczenie ilości pszczół odwiedzających kwiaty różnych gatunków drzew owocowych wykonano na tych samych odmianach, co badania nad ilością wydzielanego nektaru z tą różnicą, że każda odmiana reprezentowana była tylko przez 1 drzewo.

Na każdym drzewie w środkowej partii korony wybrano jedną gałąź, przeliczono na niej kwiaty i obserwowano ilość pszczół na kwiatach w ciągu 15 minut. Obserwację tę wykonano w 1954 r. W następnych latach, ze względu na pracochłonność tego sposobu, przeprowadzono jedynie obserwacje orientacyjne, bez liczenia pszczół. Oblot określano jako bardzo dobry, dobry, słaby.

Statystyczne opracowanie wyników. Dane uzyskane w badaniach nad ilością wydzielonego przez odmiany nektaru oraz nad ilością pszczół oblatujących kwiaty różnych odmian opracowano metodą analizy wariancji R. A. Fischera, jak w przypadku doświadczeń wielokrotnych w czasie.

Przy wnioskowaniu o istotności różnic przyjęto niższy stopień dokładności p = 0,05.

IV. WYNIKI I DYSKUSJA

1. Ilość nektaru wydzielanego przez drzewa owocowe. Kwiaty drzew owocowych kwitną przeciętnie 5—8 dni. Niejednakowy okres kwitnienia poszczególnych odmian zależy w dużym stopniu od pogody. Przy pogodzie chłodniejszej kwiaty zachowują świeżość przez dłuższy czas, przy cieplejszej przekwitają prędzej.

Tabele nr 2, 3 i 4 przedstawiają nektarowanie odmian i gatunków w ciągu poszczególnych dni kalendarzowych w latach 1954, 1955 i 1957. Podano w nich średnie ilości nektaru wydzielonego przez 4 kwiaty (średnią dla odmian obliczono z 15 próbek po 4 kwiaty, pobranych z 3 drzew).

Porównując nektarowanie poszczególnych odmian w obrębie gatunku widzimy, że występują między nimi różnice nieraz dość znaczne. W poszczególnych dniach różne odmiany wysuwały się na czoło pod względem intensywności nektarowania. Jednego dnia jedna z odmian wydzielała najwięcej nektaru, natomiast następnego dnia mogła być większa wydajność nektarowa innej odmiany.

Przedziały ufności pozwalają stwierdzić, czy różnice między ilościami nektaru wydzielonego przez różne odmiany w ciągu tego samego dnia są istotne, czy też leżą w granicach błędu.

strona 128

Tabela 2

Ilość nektaru wydzielanego przez kwiaty 5 gatunków drzew owocowych w okresie od 8. V. do 22. V. 1954 r.

Kolumny liczbowe (Odmiana I, II, III oraz Średnia z 3 odmian) są w druku objęte wspólnym nagłówkiem nadrzędnym: „Ilość nektaru w mg. Średnia dla 4 kwiatów”; nad kolumnami I, II, III stoi ponadto nagłówek „Odmiany”.

Dzień Gatunek Odmiana I Odmiana II Odmiana III Średnia z 3 odmian M₊ 0,05 dla różnic między odmianami
8. V. czereśnie 1,24 0,98 0,84 1,02 nieist.
9. V. czereśnie 4,39 4,23 4,29 4,30 nieist.
10. V. czereśnie 8,65 10,25 10,20 9,70 0,70
11. V. czereśnie 9,27 6,67 8,69 8,21 1,00
śliwy 4,82 16,23 — 10,52 3,89
wiśnie 1,10 0,54 0,30 0,65 0,40
12. V. czereśnie 2,39 1,19 1,09 1,56 0,59
śliwy 16,07 26,81 1,44 14,77 3,94
wiśnie 0,67 0,90 3,94 1,84 1,11
13. V. czereśnie 0,23 0,13 0,18 0,18 nieist.
śliwy 9,40 18,79 3,97 10,72 1,68
wiśnie 10,18 10,88 5,10 8,72 2,23
grusze 0,30 0,26 0,25 0,27 nieist.
15. V. śliwy 5,09 3,85 10,68 6,54 2,75
wiśnie 5,82 7,21 5,65 6,23 1,60
grusze 0,42 0,17 0,15 0,25 0,26
16. V. śliwy 1,87 0,87 3,35 2,03 1,50
wiśnie 4,97 3,13 3,49 3,86 1,46
grusze 1,49 2,19 1,61 1,76 0,30
jabłonie 2,40 2,95 4,53 3,29 1,08
17. V. śliwy 0,85 0,27 1,15 0,76 0,62
wiśnie 2,69 1,47 1,14 1,77 0,98
grusze 1,25 1,69 1,21 1,38 0,36
jabłonie 4,50 4,31 2,74 3,85 1,01
18. V. śliwy 0,42 0,18 0,54 0,38 0,61
wiśnie 0,24 0,11 0,23 0,19 nieist.
grusze 0,15 0,17 0,10 0,14 nieist.
jabłonie 10,57 13,91 8,78 11,09 2,86
19. V. jabłonie 22,57 18,01 18,43 19,70 2,51
20. V. jabłonie 4,19 10,85 12,99 9,34 2,18
21. V. jabłonie 0,89 0,73 0,92 0,85 nieist.
22. V. jabłonie 0,09 0,15 0,15 0,13 nieist.
Ogółem przez wszystkie dni kwitnienia czereśnie 26,20 23,36 25,43 25,00 1,31
śliwy 38,45 66,82 21,27 42,18 1,17
wiśnie 25,45 24,25 19,81 23,18 2,37
grusze 3,60 4,49 3,32 3,80 0,12
jabłonie 45,62 51,73 48,13 48,59 1,23
strona 129

Tabela 3

Ilość nektaru wydzielanego przez 5 gatunków drzew owocowych w okresie od 8. V. do 25. V. 1955 r.

Kolumny liczbowe (Odmiana I, II, III oraz Średnia z 3 odmian) są w druku objęte wspólnym nagłówkiem nadrzędnym: „Ilość nektaru w mg. Średnie dla 4 kwiatów”; nad kolumnami I, II, III stoi ponadto nagłówek „Odmiany”.

Dzień Gatunek Odmiana I Odmiana II Odmiana III Średnia z 3 odmian M₊ 0,05 dla różnic między odmianami
8. V. czereśnie 1,13 0,47 0,40 0,67 0,45
9. V. czereśnie 4,59 2,11 1,21 2,64 1,35
10. V. czereśnie 7,79 15,59 13,47 12,28 3,36
11. V. czereśnie 6,39 13,63 5,90 8,64 3,48
śliwy 8,85 22,38 — 15,62 6,25
12. V. czereśnie 1,69 3,83 0,62 2,05 2,33
śliwy 7,48 36,49 0,14 14,71 5,19
wiśnie — 6,12 4,37 5,25 nieist
13. V. czereśnie 0,16 0,03 0,00 0,06 0,05
śliwy 9,69 26,20 2,37 12,75 4,54
wiśnie 12,35 10,93 16,50 13,27 nieist
14. V. śliwy 9,09 22,52 11,72 14,14 7,36
wiśnie 25,70 34,19 16,53 25,47 11,69
grusze 1,69 — — 1,69 —
16. V. śliwy 3,96 4,80 17,97 8,91 4,84
wiśnie 19,18 17,42 9,19 15,26 nieist
grusze 8,07 9,27 7,32 8,22
17. V. śliwy 0,16 0,46 0,29 0,30 nieist
wiśnie 2,41 0,07 0,93 1,14 1,79
grusze — 0,35 0,97 0,44 0,61
18. V. grusze 3,18 3,17 3,41 3,25 nieist
jabłonie 3,15 4,14 2,86 3,38
19. V. grusze 0,04 0,03 0,79 0,29 0,59
jabłonie 10,06 9,85 2,01 7,31 3,95
20. V. jabłonie 0,85 1,06 0,89 0,60 nieist.
21. V. jabłonie 2,63 0,40 0,31 1,11 1,16
22. V. jabłonie 4,77 0,74 0,22 1,91 1,94
23. V. jabłonie 0,18 0,03 0,03 0,08 nieist.
24. V. jabłonie 2,65 — — 2,65 —
25. V. jabłonie 0,85 — — 0,85 —
Ogółem przez wszystkie dni kwitnienia czereśnie 21,57 35,57 18,31 25,18 4,72
śliwy 39,23 112,83 32,50 61,52 13,68
wiśnie 59,64 68,75 47,53 58,64 15,11
grusze 12,97 12,85 12,50 12,77 nieist.
jabłonie 25,15 16,22 6,32 15,90 6,46
strona 130

Tabela 4

Ilość nektaru wydzielanego przez 5 gatunków drzew owocowych w okresie od 28. IV. do 14. V 1957 r.

Kolumny liczbowe (Odmiana I, II, III oraz Średnia z 3 odmian) są w druku objęte wspólnym nagłówkiem nadrzędnym: „Ilość nektaru w mg. Średnie dla 4 kwiatów”; nad kolumnami I, II, III stoi ponadto nagłówek „Odmiany”.

Dzień Gatunek Odmiana I Odmiana II Odmiana III Średnia z 3 odmian M₊ 0,05 dla różnic między odmianami
28. IV. czereśnie 0,78 1,33 0,13 0,75 0,67
grusze 0,70 — — 0,70 —
29. IV. czereśnie 9,78 10,77 2,86 7,80 5,25
śliwy 2,45 25,83 — 14,14 7,85
grusze 4,74 — — 4,74 —
30. IV. czereśnie 3,03 11,09 5,66 6,59 4,42
śliwy 16,53 49,13 0,25 21,97 7,19
wiśnie 0,25 0,23 4,21 1,56 1,96
grusze 0,12 1,23 0,23 0,53 0,46
1. V. czereśnie 0,51 7,80 3,62 3,98 3,17
śliwy 3,32 18,13 1,97 7,81 7,03
wiśnie 8,62 4,94 12,72 8,76 5,50
grusze — — — — —
2. V. czereśnie 0,09 0,05 0,04 0,06 nieist.
śliwy 0,42 4,24 0,61 1,76 1,90
wiśnie 2,24 1,19 1,53 1,65 —
grusze — — — — —
jabłonie 0,08 0,16 0,06 0,10 nieist.
3. V. śliwy 5,50 12,15 5,23 7,62 5,07
wiśnie 17,72 10,89 14,21 14,27 nieist.
grusze — 0,33 1,34 0,84 0,58
jabłonie 1,89 2,09 0,68 1,55 nieist.
4. V. śliwy 2,52 7,29 7,56 5,79 3,91
wiśnie 14,32 9,29 9,50 11,04 3,46
grusze — 0,03 0,30 0,16 0,26
jabłonie 2,98 7,07 0,91 3,65 1,54
5. V. śliwy — — 0,61 0,61 —
wiśnie 1,22 1,22 0,56 1,00 nieist.
jabłonie 0,13 0,15 0,05 0,11 ,,
7. V. jabłonie 1,56 2,42 1,40 1,79 nieist.
12. V. jabłonie 1,90 1,61 0,99 1,50 nieist.
13. V. jabłonie 0,39 — 0,09 0,24 nieist.
14. V. jabłonie 0,29 — 0,21 0,25 nieist.
Ogółem przez wszystkie dni kwitnienia czereśnie 14,19 31,04 12,31 19,18 7,97
śliwy 30,74 116,77 16,25 54,59 19,38
wiśnie 44,37 27,36 42,73 38,29 12,07
grusze 6,67 0,48 1,87 3,01 1,59
jabłonie 9,22 13,50 4,39 9,04 3,75
strona 131

W roku 1954 (tab. 2) różnice między nektarowaniem odmian w obrębie gatunków czereśni, wiśni, grusz i jabłoni w poszczególnych dniach były nieduże, chociaż przedziały ufności wskazują na istotność niektórych z nich. Biorąc pod uwagę sumę nektaru wydzielonego przez te odmiany w ciągu całego ich kwitnienia widzimy, że różnice między odmianami były istotne. Z odmian czereśni Fromma i Büttnera Czerwona nektarowały lepiej od Olbrzymki Napoleona; z odmian wiśni najlepiej nektarowała Szklanka, najgorzej Triaux; z odmian grusz, które wydzielały bardzo mało nektaru, Faworytka nektarowała lepiej od Lukasówki, ta z kolei nieco lepiej od Salisbury; z odmian jabłoni najwięcej nektaru wydzieliła Fameuse, najmniej L. P. Albert.

Odmiany śliw wykazały w 1954 r. większe różnice w nektarowaniu. Przez kilka dni Renkloda Ulena nektarowała znacznie intensywniej niż pozostałe dwie odmiany. W sumie, przez wszystkie dni kwitnienia odmiana ta wydzieliła też najwięcej nektaru. Najmniej nektaru wydzieliła Węgierka Włoska.

W roku 1955 (tab. 3) wśród odmian czereśni w ciągu 3 dni — 10, 11 i 12. V Olbrzymka Napoleona wydzielała najwięcej nektaru, toteż w sumie przez wszystkie dni kwitnienia ilość nektaru wydzielona przez nią była największa. Büttnera Czerwona i Fromma nie wykazywały istotnej różnicy w nektarowaniu.

Spośród odmian śliw i w 1955 roku na pierwszym miejscu postawić należy R. Ulena, która wydzieliła przeszło dwukrotnie więcej nektaru niż R. Zielona i W. Włoska. Te dwie odmiany nie różnią się między sobą w nektarowaniu w istotny sposób.

Odmiany wiśni w 1955 roku różniły się bardziej ilością wydzielonego nektaru niż w roku poprzednim. W ciągu wszystkich dni kwitnienia, z wyjątkiem 13. V. Triaux nektarowała słabiej od pozostałych odmian, toteż ilość nektaru wydzielona przez tę odmianę ogółem przez wszystkie dni kwitnienia była najmniejsza. Najwięcej nektaru wydzieliła Hiszpanka.

Nektarowanie odmian grusz, jakkolwiek lepsze niż w roku poprzednim, było słabe i brak istotnych różnic między odmianami w ilości nektaru wydzielonego przez cały okres kwitnienia.

Z odmian jabłoni w ciągu dni: 19, 21, 22, 24. V. 55 najlepiej nektarowała odmiana L. P. Albert. Ona też ogółem przez wszystkie dni kwitnienia wydzieliła najwięcej nektaru, tym bardziej, że kwitła o 2 dni dłużej od pozostałych odmian. Na drugim miejscu była odmiana Fameuse, najgorzej zaś nektarowała odmiana Prof. E. Jankowski.

czereśni — Fromma, Olbrzymka Napoleona, Büttnera Czerwona śliw — Renkloda Zielona, Renkloda Ulena, Węgierka Włoska wiśni — Szklanka, Hiszpanka, Triaux grusz — Lukasówka, Faworytka, Salisbury jabłoni — L. P. Albert, Fameuse, Prof. E. Jankowski

strona 132

W 1957 roku (tab. 4) wśród odmian czereśni już od pierwszego dnia kwitnienia najlepiej nektarowała Olbrzymka Napoleona. W sumie przez wszystkie dni kwitnienia wydzieliła ona również najwięcej nektaru, przeszło 2 razy więcej niż kwiaty odmiany Fromma i Büttnera Czerwonej. Między tymi dwoma odmianami brak istotnej różnicy.

Grusze na skutek przemarznięcia w zimie 1955/56 kwitły w roku 1957 w terminach nietypowych. Lukasówka zaczęła kwitnienie już razem z czereśniami 28. IV., a w dwa dni po niej zakwitły pozostałe dwie odmiany.

Odmiany grusz niewiele różniły się pod względem ilości nektaru wydzielonego w poszczególnych dniach. W sumie przez cały okres kwitnienia Lukasówka wydzieliła nieco więcej nektaru niż pozostałe dwie odmiany.

Dwie odmiany śliw rozpoczęły kwitnienie 29. IV. 57 i, podobnie jak w poprzednich latach, Renkloda Ulena od razu zaczęła nektarować bardzo silnie. Przez wszystkie prawie dni R. Ulena nektarowała lepiej od dwu pozostałych odmian, toteż w sumie wydzieliła ona najwięcej nektaru. Na drugim miejscu była Renkloda Zielona.

Między odmianami wiśni różnice wystąpiły również, chociaż były mniejsze niż u śliw. W ciągu poszczególnych dni widać słabsze nektarowanie Hiszpanki. Ogółem najwięcej nektaru wydzieliły Szklanka i Triaux, najmniej Hiszpanka.

Między odmianami jabłoni nie było tak dużych różnic. Przez wszystkie niemal dni, z wyjątkiem 4. V. 57 różnice były nieistotne, jednak w ogólnej ilości wydzielonego nektaru na pierwsze miejsce wysunęła się odmiana Fameuse, na ostatnim miejscu znajdowała się odmiana Prof. E. Jankowski.

Porównanie gatunków na podstawie średnich z 3 odmian w tabelach 2, 3 i 4 pozwala stwierdzić, że poszczególne gatunki z wyjątkiem grusz, w różnych dniach uzyskiwały przewagę w nektarowaniu nad pozostałymi zależnie od początku, maksimum i końca ich kwitnienia. Średnie z 3 odmian nie mogą być w pełni reprezentatywne dla całego gatunku. Szczególnie odnosi się to do śliw, u których między nektarowaniem R. Ulena a dwoma pozostałymi odmianami różnice były bardzo duże. Jeżeli więc poniżej będzie mowa o wydajności nektarowej gatunku, należy rozumieć, że odnosi się to jedynie do średniej z 3 badanych odmian. W ciągu wszystkich 3 lat kwitnienie rozpoczynają czereśnie, później zakwitają śliwy, wiśnie, grusze, jako ostatnie zaś jabłonie. W ciągu pierwszych dni kwitnienia czereśni i ostatnich dni kwitnienia jabłoni nie kwitnie zazwyczaj żaden inny z badanych gatunków. Wyjątkowo w roku 1957 odmiana grusz Faworytka zaczęła kwitnienie razem z czereśniami.

strona 133

Charakterystyczne jest, że we wszystkich latach śliwy już pierwszego dnia kwitnienia dominowały pod względem nektarowania nad innymi, kwitnącymi równocześnie gatunkami. Ta dominacja utrzymywała się długo: po 3 dni w 1954 i 1955 r. i 2 dni w 1957 r. Spowodowane jest to głównie wysoką wydajnością nektarową Renklody Ulena.

Wiśnie pod względem nektarowania przewyższały inne gatunki w ciągu dwóch dni w 1955 i 1957 r. Jabłonie dominowały intensywnością nektarowania nad pozostałymi gatunkami w 1954 r. przez 2 dni, a w 1955 r. przez 1 dzień.

Nektarowanie grusz nigdy nie było intensywniejsze niż nektarowanie pozostałych gatunków. Każdego prawie dnia przynajmniej jeden z kwitnących równocześnie gatunków dominował nektarowaniem nad gruszami. Różnice między ilościami nektaru wydzielonymi w dniu 17. V. 1955 r. były małe, jednak porównując odmiany widzimy, że Szklanka oraz wszystkie 3 odmiany jabłoni wydzieliły więcej nektaru niż Faworytka i Salisbury. Kwiaty Lukasówki nie dały tego dnia wcale nektaru, ich dna kwiatowe były zupełnie suche.

Jedynym dniem w 1955 r., w którym grusze nie ustępowały w nektarowaniu innemu gatunkowi, był 18. V. Jednak odmiana jabłoni Fameuse nektarowała lepiej niż badane odmiany grusz.

W roku 1957 tylko w dniu 28. IV. grusze wydzieliły prawie tyle samo nektaru co czereśnie, biorąc jednak pod uwagę odmiany widzimy, że Olbrzymka Napoleona wydzieliła więcej nektaru niż jedyna kwitnąca odmiana grusz — Lukasówka.

Tabela 5 zawiera zestawienie średnich ilości nektaru wydzielonego przez odmiany i gatunki w ciągu 3 lat. Aby nie rozbudowywać tabeli nie umieszczono w niej średnich nektarowania dla poszczególnych drzew, należy jednak zaznaczyć, że w wypadku śliwy Renkloda Ulena i wiśni Hiszpanka różnice w nektarowaniu drzew były dość znaczne.

Zestawione w tabeli 5 średnie ilości nektaru, wydzielonego przez odmiany, pozwalają na porównanie ich nektarowania w ciągu 3 lat badań. Różnice w ilościach nektaru wydzielonego przez niektóre odmiany w różnych latach są duże. Przedziały ufności dla zmienności współdziałania odmian i lat pozwalają na stwierdzenie istotności tych różnic dla odmian czereśni i jabłoni. Z odmian czereśni Fromma i Büttnera Czerwona w roku 1957 wydzieliły mniej nektaru niż w roku 1954, Olbrzymka Napoleona w roku 1954 nektarowała słabiej niż w roku 1955. Wszystkie odmiany jabłoni nektarowały dużo lepiej w 1954 r. niż w 1955 i 1957.

Średnie z 3 lat pozwalają na stwierdzenie różnic między odmianami. Spośród odmian czereśni po 3 latach badań najlepszą pod względem

strona 134

nektarowania okazała się Olbrzymka Napoleona, pomiędzy pozostałymi dwoma odmianami różnica jest bardzo mała i nieistotna, jak to wykazuje przedział ufności (5,26).

Wśród odmian śliw przez 3 lata najwięcej nektaru wydzieliła Renkloda Ulena, między Renklodą Zieloną a Węgierką Włoską różnica jest nieistotna.

Tabela 5

Porównanie ilości nektaru wydzielanego w latach 1954, 1955, 1957, przez odmiany należące do 5 gatunków drzew owocowych

Kolumny „1954″, „1955″, „1957″ oraz „Średnie z 3 lat dla odmian” są w druku objęte wspólnym nagłówkiem nadrzędnym „Ilość nektaru w mg — średnie dla 4 kwiatów”; nad kolumnami „1954″, „1955″, „1957″ stoi ponadto nagłówek „w latach”. Ostatnia kolumna nosi nagłówek „Przedziały ufności M₊ 0,05″.

Gatunek Odmiana 1954 1955 1957 Średnie z 3 lat dla odmian Przedziały ufności M₊ 0,05
czereśnie Fromma 26,20 21,57 14,19 20,66 dla zmienności współdziałania odm. × lata: = 9,11
Olbrz. Napoleona 23,36 35,67 31,04 30,02
Büttnera Czerw. 25,43 18,31 12,31 18,68
średnie z 3 odm. dla lat 25,00 25,18 19,18 dla zmienności odmian i lat: = 5,26
śliwy Renkl. Zielona 38,45 39,23 30,74 36,14 dla zmienności odmian: = 21,42
Renkl. Ulena 66,82 112,83 116,77 98,41
Węg. Włoska 21,27 32,50 16,25 23,34
średnie z 3 odm. dla lat 42,18 61,52 54,59
wiśnie Szklaika 24,45 59,64 44,37 43,15 dla zmienności lat: 21,56
Hiszpanka 24,25 68,75 27,36 40,25
Triaux 19,81 47,53 42,73 36,70
średnie z 3 odm. dla lat 23,18 58,64 38,29
grusze Lukasówka 3,60 12,97 6,67 7,75 dla zmienności lat: 3,59
Faworytka 4,49 12,85 0,48 5,94
Salisbury 3,32 12,50 1,87 5,90
średnie z 3 odm. dla lat 3,80 12,77 3,01
jabłonie L. P. Albert 45,62 25,15 9,22 26,67 dla zmienności współdziałania odm. × lata 3,93
Fameuse 51,73 16,22 13,50 27,15
Prof. E. Jankowski 48,43 6,32 4,39 19,72
średnie z 3 odm. dla lat 48,59 15,90 9,04 dla zmienności odmian i lat: 2,29

Nie podano przedziałów ufności dla tych zmienności, których istotność nie została wykazana przy pomocy testu F.

strona 135

Średnie obliczone z 3 lat dla odmian wiśni nie różnią się między sobą w istotny sposób, podobnie nieistotne okazały się różnice między odmianami grusz, które w ogóle nektarowały bardzo słabo. Wśród odmian jabłoni Prof. E. Jankowski nektarowała słabiej od pozostałych dwóch odmian.

Średnie z 3 lat wykazują, że wszystkie badane odmiany grusz nektarują słabiej od wszystkich badanych odmian pozostałych gatunków.

Pomijając odmiany a porównując jedynie średnie z 3 odmian dla poszczególnych lat widzimy, że między nektarowaniem czereśni nie było dużych różnic. W roku 1957 nektarowały one nieco słabiej niż w latach 1954 i 1955. Śliwy najsłabiej nektarowały w 1954 r., jednak obliczenia statystyczne wykazały nieistotność różnic między ilościami nektaru wydzielanymi przez nie w poszczególnych latach. Wiśnie i grusze najwięcej nektaru wydzieliły w 1955 roku, jabłonie w latach 1955 i 1957 wydzieliły dużo mniej nektaru niż w 1954. Ogólnie biorąc wydaje się, że rok 1955 był najkorzystniejszy dla nektarowania odmian należących do większości badanych gatunków z wyjątkiem jabłoni.

Porównując średnie ilości nektaru wydzielonego przez cały okres kwitnienia, obliczone dla gatunków, widzimy, że ich miejsce w szeregu ułożonym według wydajności nektarowej w poszczególnych latach zmienia się:

1954 rok

  1. jabłonie — 48,59 mg
  2. śliwy — 42,18 mg
  3. czereśnie — 25,00 mg
  4. wiśnie — 23,18 mg
  5. grusze — 3,80 mg

1955 rok

  1. śliwy — 61,52 mg
  2. wiśnie — 58,64 mg
  3. czereśnie — 25,18 mg
  4. jabłonie — 15,90 mg
  5. grusze — 12,77 mg

1957 rok

  1. śliwy — 54,59 mg
  2. wiśnie — 38,29 mg
  3. czereśnie — 19,18 mg
  4. jabłonie — 9,04 mg
  5. grusze — 3,01 mg

średnie z 3 lat

  1. śliwy — 52,76 mg
  2. wiśnie — 40,03 mg
  3. jabłonie — 24,51 mg
  4. czereśnie — 23,12 mg
  5. grusze — 6,53 mg

W latach 1955 i 1957 uszeregowanie gatunków drzew owocowych według ich nektarowania jest identyczne i różni się od uszeregowania w roku 1954, kiedy to na pierwszym miejscu były jabłonie. Grusze we wszystkich latach zajmowały ostatnie miejsce w szeregu. Kolejność gatunków według średnich z 3 lat nie odbiega w zasadzie od uszeregowania ich w roku 1955 i 1957. Jedynie jabłonie zajmują tu trzecie miejsce, jednak od czereśni różnią się tylko nieznacznie i w sposób nieistotny.

strona 136

Wyniki z 1955 i 1957 r. są najbardziej zbliżone do wyników podanych w pracy dyplomowej T. Obrębskiego, z tą różnicą, że w jego badaniach na pierwsze miejsce wysunęły się nie śliwy, lecz wiśnie. Charakterystyczne jest, że w jego pracy grusze nektarowały również dużo gorzej od pozostałych gatunków. Wprawdzie w niniejszej pracy nie obliczono wydajności miodowej drzew owocowych, jednak bardzo słabe nektarowanie grusz nie pozwala przypuszczać, aby ich wydajność miodowa mogła być większa niż wydajność śliw. Wyniki opisywanych badań różnią się znacznie od liczb najczęściej dotychczas przytaczanych (Demianowicz — 1953). Różnice te mogą być spowodowane różnymi warunkami w czasie wykonywania badań, jak również tym, że badano niejednakowe odmiany.

2. Zawartość suchej masy w nektarze drzew owocowych. O wydajności nektarowej danego gatunku decyduje nie tylko ilość wydzielanego nektaru, ale również jego stężenie. Jakkolwiek stężenie nektaru jest cechą związaną z gatunkiem czy z odmianą, jednak badania nad zawartością suchej masy w nektarze pozwoliły stwierdzić, że występuje w tej dziedzinie bardzo duża zmienność. Zawartość suchej masy w nektarze poszczególnych odmian i gatunków wahała się od wartości bardzo niskich do bardzo wysokich:

rok 1955 rok 1957
Czereśnie od 4,52—48,52% od 5,70—33,63%
Śliwy od 6,00—62,00% od 6,27—27,30%
Wiśnie od 2,25—48,25% od 6,63—25,48%
Grusze od 2,60—28,40% od 9,63—44,83%
Jabłonie od 6,00—64,95% od 4,94—53,60%

Wyniki badań suchej masy w nektarze drzew owocowych zamieszczone są w tabeli 6.

Jak widać wahania zawartości suchej masy w nektarze są bardzo duże i dlatego wyniki z roku 1954 z powodu małej ilości analiz (4 dla każdej odmiany) nie są reprezentatywne. Niedostateczna była również ilość zbadanych prób z dwóch odmian grusz w 1957 r.: Faworytki — 1 próba; Salisbury — 5 prób.

Porównując zawartość suchej masy w nektarze badanych odmian w ciągu poszczególnych lat widzimy, że w roku 1955 była ona na ogół wyższa niż w 1957 r. Wyjątek stanowią odmiany grusz, które w 1957 roku wykazały wyższą zawartość suchej masy w nektarze.

Średnie dla gatunków (z wyjątkiem grusz) wykazują również spadek suchej masy w nektarze w 1957 r.

strona 137

W roku 1955 różnice między zawartością suchej masy w nektarze różnych odmian w obrębie jednego gatunku były niewielkie. Tylko wśród jabłoni odmiana Prof. E. Jankowski różniła się znacznie od pozostałych dwu odmian (o 16,5% więcej niż L. P. Albert oraz o 11,59% więcej niż Fameuse).

Tabela 6

Procentowa zawartość suchej masy w nektarze drzew owocowych

Każdy z trzech roczników (1954, 1955, 1957) ma w druku dwie kolumny podrzędne pod nagłówkiem „średnio”: „z prób” (liczba prób) i „%”; ostatnia kolumna nosi nagłówek „Średnie z lat 1955 i 1957 %”.

Gatunki i odmiany 1954 — z prób 1954 — % 1955 — z prób 1955 — % 1957 — z prób 1957 — % Średnie z lat 1955 i 1957 %
Fromma 4 30,00 49 14,34 18 12,74 13,54
Olbrzymka Nap. 4 29,00 52 16,00 30 10,73 12,37
Büttnera Czerwona 4 30,20 41 13,35 21 14,97 14,16
Czereśnie średnio 12 30,00 142 14,66 69 12,55 13,60
R. Zielona 4 24,20 53 25,54 35 17,51 21,52
R. Ulena 4 21,20 58 20,91 62 13,66 17,29
Węg. Włoska 4 27,10 39 27,36 26 17,04 22,20
Śliwy średnio 12 24,20 150 24,23 123 15,47 19,85
Szklanka 4 30,60 50 16,33 45 12,19 14,26
Hiszpanka 4 31,00 34 11,94 42 12,55 12,25
Triaux 4 29,90 46 14,84 51 11,70 13,27
Wiśnie średnio 12 30,50 130 14,66 138 12,12 13,39
Lukasówka 4 8,70 17 10,74 10 27,59 19,16
Faworytka 4 7,60 24 11,05 1 24,57 17,81
Salisbury 4 8,00 33 9,08 5 17,79 13,44
Grusze średnio 12 8,10 74 10,10 16 24,34 17,22
L. P. Albert 4 34,40 70 24,29 25 18,55 21,42
Fameuse 4 29,80 35 29,21 35 17,89 23,55
Prof. E. Jankowski 4 35,20 24 40,80 17 23,70 32,25
Jabłonie średnio 12 33,10 129 28,70 77 19,39 24,05

W roku 1957 zróżnicowanie między odmianami należącymi do jednego gatunku było również nieduże.

Porównując między sobą średnie dla gatunków widzimy, że w 1955 r. najwyższą koncentrację cukrów w nektarze miały jabłonie, dalej śliwy, czereśnie i wiśnie, najniższą zaś grusze.

W 1957 r. najwyższą koncentrację cukrów w nektarze wykazały grusze, ale dane te oparte na bardzo małej ilości prób nie są w pełni reprezentatywne. W dalszym szeregu na pierwsze miejsce wysunęły się jabłonie, dalej śliwy, czereśnie i wiśnie, a więc podobnie jak w roku 1955.

strona 138

Średnio w ciągu lat 1955 i 1957 największą zawartość suchej masy w nektarze miały jabłonie, na drugim miejscu były śliwy, następnie grusze, dalej czereśnie i wiśnie, które między sobą różniły się tylko nieznacznie.

Otrzymane wyniki zgadzają się tylko częściowo z danymi z literatury. I tak pokrywają się one z twierdzeniem Beutler (1928), według której nektar jabłoni zawiera wyższy procent suchej masy niż nektar śliw. Późniejsze badania Beutler przytoczone przez Zander’a (1930), według których procent suchej masy w nektarze czereśni jest wyższy niż w nektarze jabłoni i śliw, nie zostały w tej pracy potwierdzone. W świetle wyników opisywanych badań słuszny wydaje się również pogląd przytoczony przez Majewskiego (1947) zaliczający nektary grusz, wiśni i śliw do nektarów wodnistych.

3. Zależność ilości wydzielanego nektaru od stadium fenologicznego kwiatów. Nektarowanie kwiatów badanych odmian drzew owocowych przebiega w ten sposób, że w dniu

Wykres 1. Zależność intensywności nektarowania kwiatów 5 gatunków drzew owocowych od stadium fenologicznego kwiatów, temperatury i opadów atmosferycznych. (Na podstawie średnich dla 4 kwiatów). Rok 1954.
Wykres 1. Zależność intensywności nektarowania kwiatów 5 gatunków drzew owocowych od stadium fenologicznego kwiatów, temperatury i opadów atmosferycznych. (Na podstawie średnich dla 4 kwiatów). Rok 1954.
strona 139

rozwinięcia się kwiatu wydziela on stosunkowo mało nektaru, w następnych dniach ilość wydzielanego nektaru zwiększa się, a po dojściu do maksimum stopniowo maleje. Jest to związane z fenologicznym rozwojem kwiatów. Najwięcej nektaru wydzielają kwiaty w okresie pylenia.

Krzywe przebiegu nektarowania poszczególnych gatunków w latach 1954, 1955 i 1957 przedstawiają wykresy 1, 2 i 3. Na wykresach tych w dniach 14. V. 1954 r., 15. V. 1955 r. i 8—11. V. 1957 r., w których z powodu warunków atmosferycznych pobieranie nektaru nie mogło być wykonane, krzywe przerywają się.

Wykres 2. Zależność intensywności nektarowania kwiatów 5-ciu gatunków drzew owocowych od stadium fenologicznego kwiatów, temperatury i opadów atmosferycznych. (Na podstawie średnich dla 4 kwiatów). Rok 1955.
Wykres 2. Zależność intensywności nektarowania kwiatów 5-ciu gatunków drzew owocowych od stadium fenologicznego kwiatów, temperatury i opadów atmosferycznych. (Na podstawie średnich dla 4 kwiatów). Rok 1955.

Wyniki badań nad zależnością nektarowania od stadium fenologicznego kwiatu zgodne są z wynikami badań przeprowadzonych na jabłoni przez Ostaszczenko-Kudriawcewą (Praca zbiorowa 1951) dowodzącymi, że kwiaty najsilniej nektarują w okresie pylenia.

Na wykresie 2 i 3 widoczne jest, że przebieg nektarowania niektórych gatunków odbiega od podanego wyżej schematu. Spowodowane jest to warunkami atmosferycznymi.

strona 140

4. Zależność ilości i stężenia wydzielanego nektaru od warunków atmosferycznych. W czasie kwitnienia drzew owocowych pogoda we wszystkich trzech latach była różna, dotyczy to zarówno temperatury, wilgotności względnej powietrza, opadów, zachmurzenia i siły wiatru. Wszystkie te czynniki zgodnie z tym co podają Beutler (1928), Demianowicz (1953), Huber (1956), Ranft (1953), mają niewątpliwy wpływ na nektarowanie roślin. Wpływ niektórych z nich zaznaczył się również w opisywanych badaniach.

Wykres 3. Zależność intensywności nektarowania kwiatów 5-ciu gatunków drzew owocowych od stadium fenologicznego kwiatów, temperatury i opadów atmosferycznych. (Na podstawie średnich dla 4 kwiatów). Rok 1957.
Wykres 3. Zależność intensywności nektarowania kwiatów 5-ciu gatunków drzew owocowych od stadium fenologicznego kwiatów, temperatury i opadów atmosferycznych. (Na podstawie średnich dla 4 kwiatów). Rok 1957.

Zależność intensywności nektarowania od warunków atmosferycznych wyraźnie daje się zaobserwować w dniach o niskiej średniej temperaturze lub o bardzo niskiej temperaturze minimalnej, kiedy to ilość nektaru wydzielonego przez kwiaty zmniejszała się, mimo że znajdowały się one w okresie pylenia i krzywa ich nektarowania nie powinna się tak silnie obniżyć.

Na wykresie 2 opartym na danych z 1955 roku zaznacza się wyraźny spadek nektarowania grusz w dniu 17. V. Wprawdzie w dniu tym średnia dzienna temperatura i wilgotność względna powietrza nie były

strona 141

bardzo niskie, jednak niska temperatura minimalna (3,6° C) spowodowała zniżkę w nektarowaniu grusz. Następnego dnia przy podwyższonych temperaturach: średniej i minimalnej ilość wydzielonego nektaru podniosła się.

W dniach od 20 do 23. V. temperatura średnia spadła poniżej 9° C, a temperatura minimalna 21, 22 i 23. V. nie dochodziła do 3° C, toteż ilość nektaru wydzielonego przez kwiaty jabłoni obniżyła się w tym okresie znacznie.

Wykres 3 oparty na danych z 1957 r. wykazuje znaczny spadek nektarowania śliw i wiśni w dniu 2. V. Przyczyną była tu również temperatura, której średnia dzienna spadła poniżej 8° C a minimum wynosiło tylko 0,3° C.

Jeszcze jeden spadek nektarowania wystąpił u jabłoni w okresie chłodów trwających od 5 do 11. V. (W nocy 6. V. wystąpił nawet lekki przymrozek: —0,8° C). Jednocześnie nastąpiło bardzo daleko idące rozciągnięcie się okresu nektarowania kwiatów jabłoni.

Ta zależność między nektarowaniem drzew owocowych a warunkami atmosferycznymi może nam wyjaśnić różnice w nektarowaniu tych samych gatunków w różnych latach. Wpływ odmiennej w różnych latach pogody najwyraźniej zaznaczył się u grusz i jabłoni. Grusze w 1954 r. kwitły od 13—18. V., w 1955 r. od 14—19. V., w 1957 r. od 29. IV. — 4. V. Najwyższa temperatura w czasie ich kwitnienia była w 1955 roku i w tym roku nektarowały one lepiej niż w dwóch pozostałych.

Jabłonie kwitły w 1954 r. od 16—22. V., w 1955 r. od 18—25. V., w 1957 r. od 2—14. V. Najlepsza pogoda w czasie ich kwitnienia była w roku 1954; w roku 1955 temperatury: średnia dzienna, maksymalna i minimalna były niższe, w roku 1957 najniższe. Stąd też nektarowanie jabłoni w roku 1954 było bardzo intensywne, a w latach 1955 i 1957 dużo słabsze.

Porównując uzyskane wyniki z danymi z literatury widzimy, że wszyscy autorzy zajmujący się zależnością nektarowania od różnych czynników (Demianowicz — 1953, Huber — 1956, Ranft — 1952) również uważają temperaturę za czynnik mający bardzo duży wpływ na intensywność wydzielania nektaru. Temperatura od 20—28° C podawana przez Ranft’a (1952) jako optymalna dla nektarowania większości roślin wydaje się w świetle otrzymanych wyników za wysoka dla drzew owocowych. Temperatura optymalna od 16—25° C podawana przez Demianowicz (1953) wydaje się bardziej zbliżona do temperatury optymalnej dla nektarowania drzew owocowych, gdyż już przy temperaturze około 11° C nektarowały one bardzo dobrze, najsilniejsze zaś nektarowanie śliw wystąpiło w dniu o temperaturze średniej około 17° C.

strona 142

Pogląd Ranft’a (1952), że spadek temperatur w ciągu nocy jest niekorzystny dla nektarowania, potwierdzony był tym, że w opisywanych badaniach niskie temperatury minimalne, występujące przeważnie w nocy lub nad ranem wpływały hamująco na nektarowanie nawet wtedy, gdy średnia dzienna temperatura przekraczała 12° C.

Wykres 4. Zależność stężenia suchej masy w nektarze 5-ciu gatunków drzew owocowych od temperatury i opadów atmosferycznych. Rok 1955.
Wykres 4. Zależność stężenia suchej masy w nektarze 5-ciu gatunków drzew owocowych od temperatury i opadów atmosferycznych. Rok 1955.

Zależność koncentracji suchej masy w nektarze od opadów atmosferycznych i temperatury podają wykresy 4 i 5. Pamiętać jednak należy o kompleksowym działaniu wszystkich czynników mających wpływ na nektarowanie, powodującym, że zależność ta nie we wszystkich wypadkach widoczna jest wyraźnie. Na przykład spadek koncentracji cukrów w nektarze jabłoni, śliw, grusz i wiśni w dniu 4. V. 1957 r. i ponowne podniesienie się koncentracji w dniu 5. V. 1957 trudno wytłumaczyć działaniem tylko opadów i temperatury.

Z wykresu 4 obrazującego dane z 1955 roku widać, że największy wpływ na zawartość suchej masy w nektarze mają temperatura i opady. W dniach o niskiej średniej dziennej temperaturze, następujących po dniach z opadami atmosferycznymi, koncentracja suchej masy w nektarze wszystkich gatunków spadała wyraźnie. Takimi dniami były 12, 16, 19 i 22. V. 1955 r. Deszcze spadły w dniach poprzedzających tj. 11,

strona 143

14 i 15, 18 oraz 20 i 21. V. 1955 r. Dodać należy, że przy pobieraniu nektaru w dniach poprzedzonych opadami atmosferycznymi zwracano uwagę na to, czy na dnie kwiatowym znajduje się nektar, czy też jest ono mokre od wody deszczowej. Zazwyczaj wody deszczowej w kielichach nie było.

Wykres 5 oparty na danych z 1957 roku wykazuje podobne zależności. Spadek suchej masy w nektarze czereśni, śliw i wiśni nastąpił 1. V., w którym to dniu temperatura obniżyła się. Niskie temperatury w okresie od 4 do 11. V. powodowały obniżkę procentu cukrów w nektarze jabłoni. Dodać należy, że w tym okresie spadły deszcze.

Wyżej opisana zależność koncentracji suchej masy w nektarze drzew owocowych od opadów atmosferycznych (wilgotność podłoża) i temperatury zgodna jest z danymi uzyskanymi przez Beutler (1928) i Huber’a (1956).

W związku z różną budową kwiatów poszczególnych gatunków rozrzedzanie się lub wysychanie nektaru po jego wydzieleniu musiałoby być różne u różnych gatunków. Nektar w kwiatach czereśni, śliw i wiśni jest dobrze osłonięty przed wpływami atmosferycznymi. Nektar jabłoni zawarty między płaskim dnem kwiatowym a zwartą palisadą pręcików jest chroniony dużo lepiej niż nektar grusz zbierający się na płaskim i niczym nie osłoniętym dnie kwiatowym, co według badań Beutler

Wykres 5. Zależność stężenia suchej masy w nektarze 5-ciu gatunków drzew owocowych od temperatury i opadów atmosferycznych. Rok 1957.
Wykres 5. Zależność stężenia suchej masy w nektarze 5-ciu gatunków drzew owocowych od temperatury i opadów atmosferycznych. Rok 1957.
strona 144

ma bardzo duży wpływ na wysychanie nektaru. Dzięki budowie kwiatów grusz, powierzchnia ich nektaru ma największy ze wszystkich badanych gatunków stosunek do objętości, od którego zdaniem Hubera (1956) zależą zmiany zachodzące w wydzielonym nektarze.

5. Oblot różnych gatunków drzew owocowych przez pszczoły. Lot pszczół na różne gatunki drzew owocowych obserwowany był w ciągu dwóch dni. Kwiaty badanych gatunków znajdowały się w różnych stadiach fenologicznych. Obydwa dni obserwacji były zbliżone do siebie pod względem warunków meteorologicznych, można więc wyeliminować przynajmniej częściowo ich wpływ.

Tabela 7

Obserwacja z dnia 12. V. 1954 r. nad ilością pszczół przylatujących w ciągu 15 minut na kwiaty trzech gatunków drzew owocowych

Ostatnia kolumna ma w druku nagłówek „Ilość pszczół na 1000 kwiatów — średnia dla gatunku”; jej wartość odnosi się do całego gatunku (w druku wyśrodkowana na grupie trzech odmian).

Gatunek Odmiana Dzień kwitnienia Odległość drzew od pasieki w m. Kierunek lotu pszczół Kierunek wiatru Ilość pszczół na 1000 kwiatów Ilość pszczół na 1000 kwiatów — średnia dla gatunku
Śliwy Węgierka Włoska 2 200—250 NE—SW S 12 18
R. Zielona 3 250—300 NE—SW S 21
R. Ulena 3 250—300 NE—SW S 20
Wiśnie Szklanka 3 100—150 E—W S 24 21
Hiszpanka 3 100—150 E—W S 22
Triaux 3 100—150 E—W S 17
Czereś. Fromma 6 150—200 WSW—ENE S 29 26
Olbrzymka Nap. 6 150—200 WSW—ENE S 29
Büttnera Czerw. 6 150—200 WSW—ENE S 21

M₊ 0,05 = 7,71

Tabela nr 7 podaje wyniki obserwacji z dn. 12. V. 1954 r. przeprowadzonych na kwiatach śliw, wiśni i czereśni. Wykazuje ona wyraźnie, że najsilniej były oblatywane czereśnie, nieco słabiej wiśnie, przy czym między tymi gatunkami różnica jest nieistotna (wykazuje to przedział ufności). Pomiędzy czereśniami i śliwami różnica jest istotna — z korzyścią dla czereśni.

Biorąc pod uwagę poszczególne odmiany widzimy, że wśród śliw najsłabiej była oblatywana Węgierka Włoska, wśród wiśni Triaux, a wśród czereśni — Büttnera Czerwona.

Należy zwrócić uwagę na to, że czereśnie kwitły już szósty dzień i zaczynały przekwitać, a mimo to były najintensywniej oblatywane przez pszczoły.

strona 145

Przypuszczalnie można to wytłumaczyć tym, że pszczoły ustaliły już w sobie odruch warunkowy na kwiaty czereśni i nie zdążyły jeszcze przenieść się na świeżo rozkwitłe odmiany wiśni i śliw. Zjawisko takie często było opisywane w literaturze. Duży wpływ na oblot pszczół ma, jak podaje literatura, odległość drzew od pasieki. Małej ilości pszczół przylatującej na kwiaty śliw nie można jednak tłumaczyć większą odległością śliw od pasieki. Nie była ona dużo większa niż odległość czereśni, a pszczoły lecące na śliwy miały dużo korzystniejszy kierunek wiatru.

  1. V. 1954 przeprowadzono obserwację po raz drugi. Uzyskane wyniki podaje tabela nr 8.

Wykazuje ona różnice w intensywności oblotu różnych gatunków. Przede wszystkim rzuca się w oczy fakt, że wszystkie gatunki były znacznie intensywniej oblatywane niż grusze.

Tabela 8

Obserwacja z dnia 16. V. 1954 r. nad ilością pszczół przylatujących w ciągu 15 minut na kwiaty 4 gatunków drzew owocowych

Kolumna przedostatnia ma w druku nagłówek „Ilość pszczół na 1000 kwiatów”, ostatnia zaś „Ilość pszczół na 100 kwiatów — średnia dla gatunków”.

Gatunek Odmiana Dzień kwitnienia Odległość drzew od pasieki w m. Kierunek lotu pszczół Kierunek wiatru Ilość pszczół na 1000 kwiatów Ilość pszczół na 100 kwiatów — średnia dla gatunków
Jabłonie Lanes Prince Albert 3 50—100 SE—NW NNW 39 44
Fameuse 3 50—100 SE—NW NNW 42
Prof. J. Jankowski 3 50 SE—NW NNW 50
Grusze Faworytka 4 200—250 ESE—WNW NNW 5 4
Lukasówka 4 200—250 ESE—WNW NNW 1
Salisbury 4 200—250 ESE—WNW NNW 5
Śliwy Węgierka Włoska 6 200—250 NE—SW NNW 30 20
R. Zielona 7 250—300 NE—SW NNW 20
R. Ulena 7 250—300 NE—SW NNW 11
Wiśnie Szklanka 7 100—150 E—W NNW 51 47
Hiszpanka 7 100—150 E—W NNW 39
Triaux 7 100—150 E—W NNW 51

M₊ 0,05 = 10,38

Na jabłonie przyleciało 12 razy więcej pszczół niż na grusze, na wiśnie 11 razy więcej, na śliwy zaś 5 razy więcej.

Należy zwrócić uwagę na korzystny wiatr, który wiał od pasieki w kierunku grusz. Prócz tego grusze miały tę przewagę nad innymi gatunkami, że znajdowały się w pełni kwitnienia.

strona 146

W następnych latach oblot czereśni, wiśni i jabłoni był bardzo dobry, śliwy były oblatywane dobrze, grusze natomiast bardzo słabo. Zauważono przy tym, że na kwiaty grusz nie przylatują prawie wcale zbieraczki nektaru. Większość napotykanych na nich pszczół to zbieraczki pyłku.

Intensywność oblotu różnych gatunków zależy niewątpliwie od ich wydajności nektarowej tzn. od ilości nektaru i zawartości w nim cukrów. Jednak i tutaj są odchylenia. Na przykład śliwy wydzielały bardzo dużo nektaru i o stężeniu większym od czereśni i wiśni, były jednak przez wszystkie lata badań mniej chętnie oblatywane. W latach 1955 i 1957 jabłonie nektarowały dużo słabiej niż w roku 1954, mimo to oblatywane były w dni słoneczne równie intensywnie. Przypuszczać należy, że przyczyną był tutaj bardzo wysoki procent suchej masy w niektórych kwiatach (ok. 50—60%). Słaby oblot grusz jest niewątpliwie związany z ich małą wydajnością nektarową.

V. WNIOSKI

  1. Po 3 latach badań można uszeregować gatunki pod względem ilości nektaru wydzielanego przez kwiaty przez cały okres kwitnienia następująco: 1) śliwy, 2) wiśnie, 3) jabłonie, 4) czereśnie, 5) grusze. Różnica między jabłoniami i czereśniami jest mała.
  1. Intensywność nektarowania badanych gatunków drzew owocowych zmienia się w poszczególnych latach, niemniej jednak w każdym roku badań grusze nektarowały najsłabiej.
  1. W związku z tym, że poszczególne gatunki drzew owocowych zaczynały kwitnąć w różnej porze, maksimum ich nektarowania przypada na różne dni kalendarzowe. Badane odmiany grusz w każdym prawie dniu swojego kwitnienia intensywnością nektarowania ustępowały innym odmianom kwitnącym równocześnie, należącym do innych gatunków, nigdy zaś nie dominowały nad wszystkimi innymi odmianami.
  1. Koncentracja suchej masy w nektarze badanych gatunków ulega dużym wahaniom w obrębie jednego roku oraz na przestrzeni kilku lat. Średnio najwyższą koncentrację suchej masy wykazał nektar jabłoni, najniższą czereśni i wiśni.
  1. Różnice między odmianami tego samego gatunku były duże, co nie pozwala otrzymanych wyników uważać za średnią dla całego gatunku.
  1. Badane odmiany grusz były oblatywane przez pszczoły dużo słabiej od wszystkich odmian innych gatunków. Pszczoły oblatując je zbierały z kwiatów grusz raczej pyłek niż nektar.
strona 147
  1. Przyczyną słabego oblotu grusz jest mała ilość nektaru wydzielanego przez ich kwiaty, przy na ogół niewysokiej koncentracji cukrów. Badane gatunki drzew owocowych kwitnące równocześnie z gruszami nektarują lepiej, toteż są intensywniej oblatywane przez pszczoły.
  1. Nektarowanie drzew owocowych zależne jest od stadium fenologicznego w jakim znajdują się ich kwiaty. Najwięcej nektaru wydzielają one w stadium słupkowym i pręcikowym.
  1. Niska temperatura wpływa obniżająco na ilość i koncentrację nektaru. Opady atmosferyczne wpływają na spadek koncentracji suchej masy w nektarze drzew owocowych.
  1. Kwestia, czy zwiększenie oblatywania grusz przez pszczoły (na przykład przez stosowanie podkarmiania aromatycznego) przyczyniłoby się do zwiększenia plonów, wymaga dalszych badań.

LITERATURA

Beutler R., 1928: Über den Zuckergehalt des Nektars einiger einheimischen Blütenpflanzen. Monachium, I. E. Lehmann.

Demianowicz Z., 1953: Rośliny miododajne. Warszawa, PIWRiL.

Himmer A., 1930: Bienenbotanik. Erl. Jahrb. f. Bienenk. Berlin, t. VIII.

Huber H., 1956: Die Abhängigkeit der Nektarsekretion von Temperatur, Luft- und Bodenfeuchtigkeit. Planta (48) 1.

Kuliew A. M., 1951: Primienienie metoda kapillarow s celiu ustanowlienia miedonosnosti rastienij. Bot. Żurn. 2.

Majewski T., 1947: Miód pszczeli. Kielce.

Praca zbiorowa, 1957: Warunki wywierające wpływ na wydzielanie nektaru kwiatowego. Warszawa, PIWRiL.

Ranft A., 1952: Wann honigen die Pflanzen. Deutsche Imkerztg., 3.

Zander E., 1930: Die Bienenweide. Stuttgart, E. Ulmer.

СРАВНЕНИЕ ИНТЕНСИВНОСТИ НЕКТАРОВЫДЕЛЕНИЯ И ПОСЕЩЕНИЯ ПЧЕЛАМИ ПЯТИ ВИДОВ ПЛОДОВЫХ ДЕРЕВЬЕВ

Зофия Гловска

Резюме

В 1954, 1955 и 1957 г. производились сравнительные исследования нектаровыделения цветов пяти видов плодовых деревьев. Каждый вид был представлен тремя сортами, каждый сорт тремя деревьями.

Нектар собирали капиллярным методом; концентрацию сухого вещества в нектаре определяли рефрактометром. Установлено следоющее:

  1. По количеству выделяемого нектара исследуемые виды заняли следующие места: 1 — слива 2 — вишня, 3 — яблонь, 4 — черешня, 5 — груша.

Вследствие того, что нектаропродуктивность разных сортов того же вида колебалась в широких границах, полученные средние для трех сортоз нельзя считать за средние для видов.

  1. Количество выделяемого нектара и концентрация в нем сухого вещества сильно колебались в разные года.

Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 121: „naktarze” → nektarze
  • s. 128, tab. 2, ogółem jabłonie: „48,13″ → 48,43
  • s. 129, tab. 3, 14. V. śliwy: „14,14″ → 14,44
  • s. 129, tab. 3, ogółem czereśnie: „35,57″ → 35,67
  • s. 130, tab. 4, ogółem wiśnie: „27,36″ → 27,76
  • s. 134, tab. 5: „Szklaika” → Szklanka
  • s. 134, tab. 5, Szklanka 1954: „24,45″ → 25,45
  • s. 134, tab. 5, Hiszpanka 1957: „27,36″ → 27,76
  • s. 137, tab. 6, Olbrzymka Nap.: „12,37″ → 13,37
  • s. 145, tab. 8: „J. Jankowski” → E. Jankowski
  • s. 145, tab. 8: „na 100 kwiatów” → na 1000 kwiatów
  • s. 147, streszczenie: „следоющее” → следующее
  • s. 147, streszczenie: „сортоз” → сортов
  • s. 147, streszczenie: „яблонь” → яблоня

Podobne wpisy