WYDAJNOŚĆ PYŁKOWA KILKU ODMIAN BOBIKU (VICIA FABA L. SSP. MINOR HARZ)

tekst: Zbigniew Kołtowski

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XL, 1996 — Zbigniew Kołtowski

strona 67

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XL, Nr 1 1996

(VICIA FABA L. SSP. MINOR HARZ)

Zbigniew Kołtowski

Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy

Streszczenie

W latach 1988-1990 w Puławach badano obfitość pylenia kwiatów kilku aktualnie uprawianych w Polsce odmian bobiku (Dino, Stego, Grot, Nadwiślański, Gryf i Tibo). Stosowano metodę eterową Warakomskiej w modyfikacji Szklanowskiej. Żywotność ziaren pyłku określano przy użyciu acetokarminu, a zdolność kiełkowania sprawdzano na pożywce agarowej.

Stwierdzono, że 10 kwiatów bobiku dostarcza w pylnikach średnio około 5,5 mg pyłku, przy czym różnice między odmianami sięgają 40%. Wydajność pyłkowa 1 ha bobiku za cały okres kwitnienia wynosi średnio około 12(13) kg, przy czym różnice między latami sięgały 25%. Dzienne porcje dostarczanego owadom pyłku w okresie pełni kwitnienia wynosiły przeciętnie około 0,5 kg/ha, sięgając czasem do 1 kg/ha, ale przy złej pogodzie były bliskie zera. Żywotność ziaren pyłku wynosiła 95-99%, a zdolność kiełkowania około 50%.

Słowa kluczowe: bobik, pyłek, wydajność pyłkowa, żywotność pyłku.

WSTĘP

Ziarna pyłku bobiku należą według klasyfikacji Zandera (1935) do podługowatych Vicia – typ. Są one trójbruzdowo-porowe o eksynie pokrytej drobną siateczką. Według Archangelskoj (1966) długość ich wynosi 37-38 μm, a szerokość 23-24 μm, zaś według Titery (1978) odpowiednio 50-55 μm i 36-42 μm. Burmistrov i Nikitina (1990) opisują również 3 podłużne bruzdy o równych brzegach i spiczastych końcach, których szerokość wynosi 3,5-4,5 μm. W każdej z nich znajduje się okrągły por średnicy 7-9 μm. Wewnątrz pyłkowego ziarna mieści się okrągłe jądro wegetatywne słabo wybarwiające się karminem i sierpowato zagięta komórka generatywna dobrze absorbująca ten barwnik.

Ziarna pyłkowe w trakcie pylenia zgruźlają się, co ułatwia zbiór pyłku owadom oraz grupowe przenoszenie go na inne kwiaty, a w konsekwencji przyczynia się do lepszego krzyżowego ich zapylania i zapładniania większej liczby zalążków (Carre i inni 1994).

Nie spotkano w literaturze żadnych danych na temat wydajności pyłkowej bobiku. Odnotowano jednak, że pszczoły bardziej zainteresowane były pyłkiem niż nektarem bobiku i zbierły nawet pokaźne jego ilości. Udział pyłku

strona 68

bobiku w obnóżach pszczelich rodzin ustawionych w pobliżu plantacji tej rośliny w poszczególnych latach wynosił od 17% do 58% (Vesely i Titera 1985), czy 50-74% (Wilde i Krukowski 1995), a w szczytowym okresie kwitnienia plantacji dochodził do 90% (Bond i Hawkins 1967). Obnóża formowane przez pszczoły miodne z pyłku bobiku są barwy beżowoszarej lub szarokremowej (Sawyer 1981). W warunkach Danii ważyły one średnio 21,4 mg i były większe niż obnóża z innych gatunków kwitnących w tym czasie (Holm 1975).

Celem prezentowanej pracy było zbadanie ilości dostarczanego pyłku przez 10 kwiatów aktualnie uprawianych w Polsce odmian bobiku oraz ustalenie całkowitej jego ilości z powierzchni 1 ha i ustalenie wielkości porcji dostarczanych w poszczególnych dniach okresu kwitnienia.

METODYKA

Badania wykonano w latach 1988-1990 w Puławach, gdzie 6 odmian bobiku (Dino i Stego – o nasionach grubszych oraz Grot, Nadwiślański, Gryf i samokończąca Tibo) były uprawiane w normalnym 4-powtórzeniowym doświadczeniu polowym, na glebie bielicowej lekkiej, przy zastosowaniu typowej obecnie polecanej agrotechniki.

W celu określenia ilości pyłku produkowanego przez kwiaty poszczególnych odmian pobierano z roślin pąki kwiatowe, w pierwszym roku badań jednokrotnie, a w dwóch następnych latach dwukrotnie w ciągu okresu pełni kwitnienia. Pąki te dostarczano do Pracowni Biologii Roślin Ogrodniczych w Katedrze Botaniki Wydziału Ogrodniczego Akademii Rolniczej w Lublinie, gdzie wykonywana była analiza ilości pyłku w kwiatach oraz określana jego żywotność i zdolność kiełkowania. Stosowano eterową metodę wypłukiwania pyłku Warakomskiej (1972), w modyfikacji Szklanowskiej (1984). Do jednej próby brano w pierwszym roku badań po 100 pylników (10 kwiatów), a w dwu latach następnych po 200 pylników (20 kwiatów). Wypłukiwany eterem pyłek suszono do stałej wagi, a następnie ważono z dokładnością do 0,01 mg na bardzo czułej wadze analitycznej. Żywotność pyłku oceniano na podstawie liczby wybarwionych karminem ziaren w polu widzenia, w stosunku do wszystkich ziaren widzianych. Dla każdej próby liczono dwa razy po 300 ziaren. Zdolność kiełkowania określano na pożywce agarowej, licząc po 1 i 24 godzinach ziarna z wykształconą łagiewką i bez niej. Analizy dla każdej odmiany wykonywano w 4 powtórzeniach.

WYNIKI

Obfitość pylenia kwiatów. Średnie ilości pyłku dostarczane przez 10 kwiatów badanych odmian bobiku na przestrzeni 3 lat wahały się od 2,41 do

strona 69

7,44 mg, a wartość przeciętna stanowiła 5,41 mg (tab.1).

Tabela 1 Masa pyłku dostarczana przez badane odmiany bobiku (w mg z 10 kwiatów) Mass of pollen supplied by investigated field bean cultivars (in mg from 10 flowers)

Rok badań / Year of study Odmiana – Cultivar: Dino Odmiana – Cultivar: Stego Odmiana – Cultivar: Grot Odmiana – Cultivar: Nadw. Odmiana – Cultivar: Gryf Odmiana – Cultivar: Tibo X̄
1988 3,60 5,86 4,92 5,76 5,21 – 5,07
1989 2,41 a 3,88 ab 5,69 cd 6,31 cde – 4,75 bc 4,61 a
1990 6,12 cde 5,56 cd 7,44 e 6,81 de – 6,75 de 6,54 b
X̄ 4,27 a 4,72 ab 6,56 c 6,56 c – 5,75 bc 5,41

Uwaga: Z powodu jednokrotnego tylko pobierania prób kwiatów do badań w roku 1988, danych z tego roku nie włączono do obliczeń statystycznych

Attention: Data from 1988 was not estimated statistically, becouse they was taken only once a year

Poszczególne kwiaty odmian Grot i Nadwiślański dostarczały istotnie więcej pyłku niż odmian Dino i Stego. Obfitość pylenia kwiatów samokończącej odmiany Tibo plasowała się na miejscu mniej więcej pośrednim. Przy ciepłej, słonecznej i suchej pogodzie w okresie kwitnienia w roku 1990 wszystkie odmiany, średnio biorąc, dostarczały istotnie więcej pyłku z tej samej liczby kwiatów niż w dwu wcześniejszych latach, kiedy pogoda w czasie kwitnienia była bardziej chłodna i wilgotna. Najmniejszą zmiennością obfitości pylenia kwiatów na przestrzeni lat charakteryzowała się standardowa odmiana bobiku Nadwiślańskiego.

Pyłek bobiku był bardzo chętnie zbierany przez pszczoły miodne oraz przez inne owady pszczołowate. Pszczoły miodne formowały z nich duże obnóża barwy szarawooliwkowej czy kremowoszarej .

Żywotność i zdolność kiełkowania pyłku. Wszystkie badane odmiany bobiku charakteryzowały się wysoką żywotnością pyłku, wynoszącą średnio 97,5% (tab.2). Sprawdzana po jednej godzinie zdolność kiełkowania pyłku, zwana też energią kiełkowania, wynosiła średnio 44,2%, wykazując jednak spore różnice między odmianami. Najwyższą energią kiełkowania pyłku, sięgającą 60%, wyróżniała się odmiana Gryf, a zaraz za nią bobik Nadwiślański – blisko 50%. Najsłabszą energię kiełkowania wykazywała samokończąca odmiana Tibo, wynoszącą 34,4%. Tak zwana siła kiełkowania pyłku (tj. procent

strona 70

skiełkowanych ziaren po 24 godz.) była od kilku do kilkunastu jednostek wyższa od energii kiełkowania, wynosząc średnio około 50%. Siła kiełkowania pyłku odmiany Gryf i Nadwiślański przekraczała 60%.

Tabela 2 Żywotność i zdolność kiełkowania pyłku badanych odmian bobiku (średnio z 3 lat badań) Pollen vitality and pollen germination capacity of investigated field bean cultivars (average from 3 years of study)

Badana cecha / Investigated feature Odmiana – Cultivar: Dino Odmiana – Cultivar: Stego Odmiana – Cultivar: Grot Odmiana – Cultivar: Nadw. Odmiana – Cultivar: Gryf Odmiana – Cultivar: Tibo Średnio / Average
% ziaren żywych
% of living grains
97,4 96,9 98,5 98,5 99,5 95,1 97,5
Sd =3,55
% ziaren kiełkujących po 1 godz.
% of grains germinated after 1 hour
40,1 41,0 47,6 49,9 59,0 34,4 44,2
Sd=16,8
% ziaren kiełkujących po 24 godz.
% of grains germinated after 24 hours
54,9 46,3 52,4 62,0 62,0 47,6 50,7
Sd=15,9

Sd – odchylenie standardowe – standard deviation

Wydajność pyłkowa z jednostki powierzchni uprawy. Ilość pyłku dostarczana z jednostki powierzchni uprawy, czyli tzw. wydajność pyłkowa rośliny, zależy od liczby kwiatów na danej powierzchni i od obfitości ich pylenia. Wydajność pyłkowa badanych przez wszystkie 3 lata odmian bobiku (Dino, Stego, Grot i Nadwiślański) wahała się w granicach 6,4-16,5 kg z 1 ha, średnio wynosiła 12,6 kg/ha (tab.3).

Tabela 3 Obliczone wydajności pyłkowe badanych odmian bobiku (w kg z 1 ha) Calculated pollen efficiencies of investigated field bean cultivars (in kg per 1 ha)

Rok / Year Odmiana – Cultivar: Dino Odmiana – Cultivar: Stego Odmiana – Cultivar: Grot Odmiana – Cultivar: Nadw. Odmiana – Cultivar: Gryf Odmiana – Cultivar: Tibo X̄*
1988 10,0 15,4 8,2 12,5 10,6 – 11,5
1989 6,4 10,0 15,6 16,5 – 5,7 12,1
1990 15,2 13,6 13,8 13,6 – 9,0 14,1
X̄ 10,5 13,0 12,5 14,2 – 7,4 12,6
  • – średnie z wartości dla odmian Dino, Stego, Grot i Nadwiślański
  • – average from values for cultivars Dino, Stego, Grot and Nadwiślański
strona 71

Wartości średnie z lat dla tych odmian mieszczą się w granicach 10,5-14,2 kg pyłku z 1 ha. Nie odbiega też od tych wielkości jednoroczny wynik dla odmiany Gryf. Natomiast samokończąca odmiana Tibo dostarczała w obu latach wyraźnie mniej pyłku od pozostałych, bo tylko 5,7-9,0 kg/ha. Wyniki średnie dla lat mieszczą się w granicach 11,5-14,1 kg pyłku z 1 ha, przy czym tę wyższą wartość stwierdzono w cieplejszym i suchszym roku 1990, kiedy to obficiej też pyliły poszczególne kwiaty bobiku.

Dzienne porcje dostarczanego pyłku z jednostki powierzchni uprawy. Ilości pyłku dostarczane przez roślinę w kolejnych dniach okresu kwitnienia z jednostki powierzchni uprawy zależą przede wszystkim od liczby rozkwitających kwiatów i obfitości ich pylenia. Ta ostatnia cecha jest stosunkowo stała, nie podlega ona tak silnie wpływom pogody, jak proces rozkwitania czy nektarowania kwiatów. Dzienne porcje dostarczanego pyłku wykazują w okresie kwitnienia przebieg podobny do przebiegu rozkwitania kwiatów, tzn. od początku ku pełni kwitnienia wzrastają one powoli, po czym stopniowo maleją do zera (ryc.1). Są one też, podobnie jak rozkwitanie kwiatów, modyfikowane przez warunki pogody. Dlatego nawet w okresie pełni kwitnienia, gdy niska temperatura hamowała proces rozkwitania kwiatów, nowe

Year 1988
Year 1989
strona 72
Year 1990

Ryc.1. Dzienne porcje pyłku dostarczane owadom przez plantację bobiku (wartości średnie z 5 odmian): 1 – wilgotność względna powietrza w godzinach lotu owadów, 2 – dobowa suma opadów, 3 – temperatura minimalna, 4 – temperatura maksymalna, 5 – masa pyłku w kg z 1 ha. Daily portions of pollen supplied for insects by field bean plantation (average values from 5 cultivars): 1 – relative humidity of air in insects flying time, 2 – daily sum of precipitations, 3 – minimal temperature, 4 – maximal temperature, 5 – mass of pollen in kg per 1 ha.

porcje oferowanego przez roślinę pyłku automatycznie malały, ponieważ owady pszczołowate mogą pobierać pyłek tylko z kwiatów rozwiniętych. Dzienne porcje dostarczanego przez bobik pyłku w latach 1988 i 1989, kiedy ilości opadów w okresie kwitnienia były zbliżone do średniej wieloletniej, wynosiły w okresie pełni kwitnienia od około 0,3 do 1,1 kg z 1 ha, a w roku 1990, przy ciepłej, słonecznej i suchej pogodzie w okresie kwitnienia – od 0,5 do 1,3 kg/ha.

DYSKUSJA

W prezentowanej pracy ograniczono się do określenia obfitości pylenia kwiatów badanych odmian bobiku, żywotności i zdolności kiełkowania ziaren pyłku oraz oceny wielkości ogólnej masy pyłku produkowanego przez rośliny na jednostce powierzchni uprawy w ciągu okresu kwitnienia, jak też w poszczególnych jego dniach. Podobnych danych dotyczących bobiku w literaturze nie spotkano.

Ilość pyłku w 10 kwiatach bobiku, wynosząca przeciętnie 5,4 mg, w porównaniu do ilości cukrów w nektarze wydzielanym przez 10 kwiatów, wynoszącej przeciętnie 8,5 mg stanowiła nieco ponad 60%. Stosunek ten dla odmiany Grot i Nadwiślański sięgał 70%, a dla Dino i Stego przekraczał 50%.

strona 73

Wysoka żywotność pyłku wszystkich badanych odmian bobiku, wynosząca średnio 97,5%, świadczy o minimalnym udziale ziaren pyłkowych bez żywej treści, a tym samym o jego wysokiej wartości odżywczej. Zdolność kiełkowania wykazywało około 50% ziaren pyłku, bez większych różnic między odmianami.

Wydajność pyłkową bobiku określono w tej pracy średnio na 12,6 kg z 1 ha. Po podzieleniu tej wartości przez 25 dni (około 25 dni trwa okres kwitnienia bobiku) wypada średnio około 0,5 kg pyłku dziennie. Oczywiście w początkowej i końcowej fazie okresu kwitnienia dzienne porcje dostarczanego pyłku są mniejsze, a w fazie środkowej większe. Wielkość dziennych porcji pyłku zależy też od warunków pogody. Dzięki szczegółowym codziennym obserwacjom liczby rozkwitających kwiatów na jednostce powierzchni można było przedstawić w tej pracy dane, które pozwalają prześledzić konkretny przebieg wydajności pyłkowej z dnia na dzień. W okresie pełni kwitnienia dzienne porcje dostarczanego pyłku z 1 ha plantacji bobiku przekraczają często 0,5 kg, sięgając niekiedy 1 kg (rzadko więcej), ale przy złej pogodzie mogą one stanowić nawet zero.

Jeżeli porównać wydajność pyłkową bobiku z innymi roślinami rodziny motylkowatych, to nie jest ona wysoka, ponieważ według Jabłońskiego i Szklanowskiej (1985) 1 ha np. nostrzyku białego może dostarczyć do 170 kg pyłku. Ale z kolei wydajność pyłkowa sadu jabłoniowego wynosi według Szklanowskiej (1987) 2-7 kg/ha.

WNIOSKI

Kwiaty bobiku w momencie rozkwitania, tj. rozwijania się płatków korony, mają już wszystkie 10 pylników dojrzałych z wysypującym się pyłkiem, gotowym do zbierania go przez owady pszczołowate. Dzienna dynamika dostarczania owadom pyłku przez bobik jest ściśle skorelowana z dzienną dynamiką rozkwitania kwiatów, która wypada w godzinach popołudniowych.

Ilość pyłku dostarczana owadom przez 10 kwiatów bobiku wynosi średnio około 5,5 mg, przy czym odmiany o drobniejszych nasionach (Nadwiślański i Grot, a także samokończąca Tibo), odznaczają się istotnie (o około 40%) wyższą masą pyłku z tej samej liczby kwiatów niż odmiany o nasionach grubszych (Dino i Stego).

Ciepła, słoneczna pogoda w okresie kwitnienia bobiku, w porównaniu z chłodną i wilgotną, sprzyja wytwarzaniu przez poszczególne kwiaty o około 40% większej masy pyłku.

Wydajność pyłkowa bobiku wynosi średnio około 12(13) kg z 1 ha i nie wykazuje w zasadzie większych różnic między odmianami tradycyjnymi, tylko najnowsza samokończąca odmiana Tibo wydaje około 40% mniej pyłku. W roku o ciepłej, słonecznej i suchej pogodzie w okresie kwitnienia, w porównaniu z latami o pogodzie w czerwcu bardziej zbliżonej do przeciętnej,

strona 74

bobik dostarczał o około 25% więcej pyłku z jednostki powierzchni uprawy.

Dzienne porcje dostarczanego pyłku w ciągu blisko 2-tygodniowego okresu pełni kwitnienia wynoszą przeciętnie około 0,5 kg z 1 ha, sięgając czasem 1 kg, przy czym w dniach o pogodzie nie sprzyjającej rozkwitaniu kwiatów bywają nawet bliskie zera.

Pyłek bobiku wykazuje bardzo wysoki stopień żywotności, wynoszący 95-99%, a więc zawiera znikomo mało ziaren pozbawionych żywej treści, co jest jednym z podstawowych wskaźników świadczących o wysokiej jego wartości odżywczej dla owadów pszczołowatych.

Pani Prof. dr hab. Kazimierze Szklanowskiej i Jej Zespołowi pragnę złożyć serdeczne podziękowanie za pomoc metodyczną i praktyczną przy ocenie obfitości pylenia kwiatów i badaniu jakości pyłku bobiku.

LITERATURA

Archangelskaja Z.M. (1966) – Nekotorye voprosy biologii cvetenija Faba vulgaris Moench. Dokl. TSChA, wyp. 122:67-73.

Bond D.A., Hawkins R.P. (1967) – Behaviour of bees visiting male-sterile field beans (Vicia faba L.). J. agric. Sci., Camb., 68:243-247.

Burmistrov A.N., Nikitina W.A. (1990) – Medonosnye rastienija i ich pylca. Moskva, Rosagropromizdat 1990, 89 s.

Carre S., Badenhausser I., Tasei J.N., Le Guen J., Mesquida J. (1994) – Pollen deposition by Bombus terrestris L., between male-fertile and male-sterile plants in Vicia faba L. Apidologie, 25:338-349.

Holm S.N. (1975) – Variation among honeybee colonies in pollen collection from different agricultural crops. Proceedings of the IIIrd International Symposium on Pollination, Prague, 15-18 Mai 1974. ISSN 0335-3710, 219-228 s.

Jabłoński B., Szklanowska K. (1985) – Wartość pszczelarska nowej odmiany nostrzyku białego (Melilotus albus Med.). Pszczeln. Zesz. Nauk., 29:359-372.

Sawyer R. (1981) – Pollen Identification for Beekeepers. University College Cardiff Press, ISBN 0 906449 294.

Szklanowska K. (1987) – Pszczelarska wartość jabłoni ozdobnych stosowanych jako zapylacze w sadach. Pszczeln. Zesz. Nauk., 31:189-206.

Szklanowska K., Pluta S. (1984) – Wydajność pyłkowa sadu wiśniowego odmian Kerezer, Nefris i Łutówka. Pszczeln. Zesz. Nauk., 28:163-174.

Titera D. (1978) – Nektarodarnost a opylovani bobu obecneho. Včelarstvi, 1978(1):4-5.

Vesely V., Titera D. (1985) – The ability of the carniolan bee (Apis m. carnica Pollm.) to gather pollen from field bean (Vicia faba L.) under the conditions of Czech Socialist Republic (CSR). Pszczeln. Zesz. Nauk., 29:187-190.

Warakomska Z. (1972) – Badania nad wydajnością pyłkową roślin. Pszczeln. Zesz. Nauk., 16:63-90.

strona 75

Wilde J., Krukowski R. (1995) – Uprawy bobiku jako pożytek pyłkowy dla pszczół w towarowej pasiece wędrownej. Acta Acad.Agricult.Tech.Olst.Zootechnica, 43:115-128.

Zander E. (1935) – Beiträge zur Herftkunftsbestimmung bei Honig. T. I, Berlin 1935, Ver. Reichsfachgruppe Imker E. V.

POLLEN EFFICIENCY OF SEVERAL FIELD BEAN CULTIVARS

(VICIA FABA L. SSP. MINOR HARZ)

Z. Kołtowski

Summary

The abundance of pollen production by flowers of several field bean cultivars currently growing in Poland (Dino, Stego, Grot, Nadwiślański, Gryf i Tibo) was investigated in Puławy in years 1988-1990. The ether method of Warakomska in modification of Szklanowska was applied. The vitality of pollen grain was defined with utilization of acetocarmin, and germination capacity was tested on agar.

The field bean flowers in the time of flowering, i.e. developing of corolla petals, have alredy mature all 10 anthers with spilling pollen, accessible for insects. The daily dynamics of supplying field bean pollen to insects correlates with the daily dynamics of flower blooming, which occurs at the afternoon hours.

The quantity of pollen supplied by 10 field bean flowers to insects amounted average 5.5 mg, while cultivars with smaller seeds (Nadwiślański and Grot, and also self-ending Tibo) had significantly (about 40%) higher mass of pollen from the same number of flowers, than cultivars with bigger seeds (Dino and Stego).

Hot and sunny weather during field bean blooming, contrary to cold and damp, is favourable to produce more mass of pollen by individual flowers about 40%.

Pollen efficiency of field bean amounted an average 12(13) kg per 1 ha and was no differences between traditional cultivars. Only the new self-ending cultivar Tibo yielded about 40% less of pollen. In a year with hot, sunny and dry weather during blooming period, field bean supplies about 25% more pollen from unit of area, contrary to the years with the moderate weather in June.

The daily portions of pollen supplied during almost 2-weeks full blooming period amounted an average about 0.5 kg from 1 ha, sometimes reached 1 kg, but in days unfavourable to blooming of flowers are even close to zero.

The field bean pollen showed high level of vitality, which amounted 95-99%, so contained a few grains without living substance, what is a basic ratio its nutritious value for bees.

Keywords: field bean, pollen, pollen efficiency, pollen vitality.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 67: „zbierły” → zbierały
  • s. 69, tab. 1: „becouse” → because
  • s. 75, piśmiennictwo: „Herftkunftsbestimmung” → Herkunftsbestimmung
  • s. 75, streszczenie: „alredy” → already

Podobne wpisy