BADANIA NAD PRZEBIEGIEM ŻYCIA IMAGINALNEGO NIEKTÓRYCH ZIEMNYCH PSZCZÓŁ SAMOTNIC (Hymenoptera, Apoidea) W HODOWLI
tekst: Janina Gosek, Andrzej Ruszkowski, Bolesław Jabłoński
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XLIII, 1999 — Janina Gosek, Andrzej Ruszkowski, Bolesław Jabłoński
strona 303PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XLIII 1999
Janina Gosek, Andrzej Ruszkowski, Bolesław Jabłoński
Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa, ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy
Streszczenie
W latach 1974-1976 przeprowadzono w Puławach szczegółowe obserwacje długości życia imago oraz długości trwania poszczególnych czynności życiowych w warunkach chowu u 12 gatunków ziemnych pszczół samotnic: Melitta leporina (Panz.), M. hispanica Friese, Rhophitoides canus (Ev.), Anthophora quadrimaculata (Panz.), Amegilla quadrifasciata (Vill.), Eucera longicornis (L.), E. interrupta Baer, E. polonica Ruszk., Tetralonia dentata Klug, Melitturga clavicornis (Latr.), Andrena gelriae Vecht, A. ovatula (Kirby).
Samice tych pszczół (zależnie od gatunku) żyły 1-53 (średnio 17,2-36,0) dni, a samce 1-22 (średnio 8,5-12,2) dni.Samce wylęgały się wcześniej niż samice i żyły krócej.
Zbadano także czas budowy gniazda, który wynosił u różnych gatunków 1-36 (średnio 4-21) dni.
Słowa kluczowe: pszczoły samotnice, biologia, porobnicowate, pszczolinkowate, spójnica, wigorczyk.
WPROWADZENIE I METODYKA
Badania nad przebiegiem życia imaginalnego samic i samców miesiarek (Megachile) i murarek (Osmia) omówione zostały w poprzedniej pracy (Gosek i in. 1999).
W latach 1974-1976 (głównie w ramach tematu polsko-amerykańskiego – Ruszkowski i in. 1974-1979) badaliśmy również inne pszczoły samotnice, gnieżdżące się wyłącznie w ziemi. Badaniami zostały objęte następujące gatunki.
Z rodziny spójnicowatych (Melittidae): spójnica lucernowa – Melitta leporina (Panzer) i spójnica wykowa – Melitta hispanica Friese;
strona 304z rodziny smuklikowatych (Halictidae): wigorczyk lucernowiec – Rhophitoides canus (Eversmann); z rodziny porobnicowatych (Anthophoridae): porobnica ruda – Anthophora quadrimaculata (Panzer), porobnica przepaskowana – Amegilla quadrifasciata (Villers), kornutka koniczynowa – Eucera longicornis (Linnaeus), kornutka wykowa – Eucera interrupta Baer, kornutka polska – Eucera polonica Ruszkowski, rozrożka chabrowa – Tetralonia dentata Klug; oraz z rodziny pszczolinkowatych (Andrenidae): trutnica lucernowa – Melitturga clavicornis (Latr.), pszczolinka koniczynowa – Andrena gelriae v.d. Vecht i pszczolinka wierzbowo-lucernowa – Andrena ovatula (Kirby) (przy czym obserwacje nad obu gatunkami pszczolinek prowadzono łącznie).
Metodykę hodowli opisano w poprzednich pracach (R u s z k o w s k i i in. 1992, 1998, G o s e k i in. 1999). Nazwy pszczół brano ze „Słownika polskich nazw owadów” (R u s z k o w s k i , R u s z k o w s k i 1998).
WYNIKI
Z gatunków wyłącznie ziemnych, samice Melitta leporina i M. hispanica łowiono do hodowli w I dekadzie lipca i żyły 3-29 dni (średnio ok. 3 tygodnie), a samce wylęgały się w III dekadzie czerwca i żyły 2-17 dni. Podobnie wylęgały się samice Eucera longicornis i E. interrupta (I dekada lipca) i żyły średnio 22-29 dni (a niektóre nawet do 53 dni) choć były samice, które wcale się nie zagnieżdżały i zaraz po wypuszczeniu do hodowli ginęły. Samców kornutek w hodowli nie mieliśmy. W III dekadzie lipca pojawiały się samice Melitturga clavicornis i Amegilla quadrifasciata. Samice M. clavicornis żyły 3-26 (średnio 21) dni, a A. quadrifasciata 33-39 (średnio 36) dni. Najdłużej (do 15 września) latały samice M. clavicornis, a pozostałe ginęły najczęściej w połowie lub w końcu sierpnia. Samce udało się obserwować tylko u A. quadrifasciata – żyły one 4-13 (średnio ok. 9) dni.
Samice Rhophitoides canus, wylęgały się w 1975 r. w III dekadzie czerwca, a w 1976 r. w III dekadzie lipca i żyły najczęściej do końca sierpnia, choć były osobniki, które żyły aż do 11 września. Samce tego gatunku pojawiały się równo z samicami, lub tydzień później i żyły krócej w 1976 r. o 2 tygodnie, a w 1975 r. ginęły równo z samicami. Tak więc samice Rh. canus żyły 0-43 (średnio ok. 17) dni, a samce 0-22 (średnio ok. 12 dni). W 1976 r. wylęgały się samice i samce z gniazd założonych w 1974 r. i samce żyły ok. 2 tygodni, a samice 3 tygodni (tab. 1).
strona 305T a b e l a 1 Długość życia niektórych pszczół samotnic w hodowli oraz daty ich wylęgu i końca życia Life duration of some solitary bees in the rearing and dates of their emerging and of their death
| Gatunek pszczoły i rok – Bee species and year | Daty początku i końca lotu – Start and end of the flying (dates): samce-males | Daty początku i końca lotu: samice-females | Średnia długość życia (liczba dni) (w nawiasie: od-do) – Average live duration (days) (in parenthesis: from-to): samce-males n^1 | samce-males: dni – days | samice-females: n^1 | samice-females: dni – days^5 |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Melitta leporina | ||||||
| 1974 | – | 19.VII^3-22.VIII | – | – | 11 | 20,1 (16-29)^4 |
| 1975 | – | 4.VII-26.VIII | – | – | 11 | 12,5 (3-24) |
| 1976 | 30.VI-24.VII | – | 9 | 10,7 (2-17) | – | – |
| 1974-1976 | 30.VI-24.VII | 4.VII-26.VIII | 9 | 10,7 (2-17) | 22 | 18,0 (3-29) |
| Melitta hispanica | ||||||
| 1974 | – | 28.VII^3-19.VIII | – | – | 5 | 21,0 (19-23)^4 |
| 1975 | – | 7.VII-31.VII ^2 | – | – | 8 | (5-25) |
| 1974-1975 | – | 7.VII-19.VIII | – | – | 13 | (5-25) |
| Rhophitoides canus | ||||||
| 1974 | – | 31.VII3 -11.IX | – | – | 10 | 35,5 (27-43)^4 |
| 1975 | 2.VII-21.VII | 23.VI-21.VII | 6 | 9,7 (0-15) | 13 | 27,4 (0-13) |
| 1976 | 21.VII-12.VIII | 21.VII-26.VIII | 3 | 20,5? (19-22) | 5 | 12,0 (1-37) |
| 1976^6 | 23.VII-12.VIII | 23.VII-19.VIII | 2 | 19,5 (19-20) | 4 | 13,8 (1-28) |
| 1974-1976 | 2.VII-12.VIII | 21.VII-11.IX | 11 | 12,2 (0-22) | 32 | 17,2 (0-43) |
| Melitturga clavicorn. | ||||||
| 1974 | – | 17.VIII^3-13.IX | – | – | 5 | 25,3 (24-26)^4 |
| 1976 | – | 21.VII-13.IX | – | – | 1 | 3,0 (3) |
| 1974-1976 | – | 21.VII-13.IX | – | – | 6 | 21,6 (3-26) |
| Eucera longicornis | ||||||
| 1974 | – | 1.VII^3-16.VIII | – | – | 6 | 32,0 (30-35)^4 |
| 1975 | – | 7.VII-20.VII ^2 | – | – | 3 | 3,0? (1-6?) |
| 1974-1975 | – | 1.VII-16.VIII | – | – | 9 | 22,3 (1-35) |
| Eucera interrupta | ||||||
| 1974 | – | 24.VI^3-22.VIII | – | – | 25 | 33,7 (20-53)^4 |
| 1975 | – | 4.VII-19.VII | – | – | 5 | 4,0 (0-15) |
| 1974-1975 | – | 24.VI-22.VIII | – | – | 30 | 28,8 (0-53) |
| Eucera polonica | ||||||
| 1975 | – | 7.VII-31.VII | – | – | 5 | 5,2? (0-24) |
| Tetralonia dentata | ||||||
| 1974 | – | 15.VII^3-28.VIII | – | – | 1 | 38,0 (38)^4 |
| Amegilla quadrifasc. | ||||||
| 1975 | 9.VII-26.VII | 23.VII-1.IX | 5 | 8,5 (4-13) | 2 | 36,0 (33-39) |
| Anthophora quadr. | ||||||
| 1975 | – | 24.VII-18.VIII | – | – | 1 | 25,0 (25) |
| Anrena gelriae + A. ovatula | ||||||
| 1974 | – | 20.VI^3-21.VIII | – | – | 19 | 27,0 (14-45)^4 |
Odnośniki – Notes: ^1 Liczba pszczół – Number of bee specimens; ^2 Prawdopodobnie pszczoły żyły dłużej – Probably the bees lived longer; ^3 Data złowienia, nie wylęgu – Date of capturing not of emerging; ^4 Długość hodowli, a nie życia – Duration of rearing, not of life; ^5 0 = krócej niż jeden dzień – Less then a day; ^6 Z gniazd założonych w 1974 r. – From the nests settled in the year 1974.
strona 306T a b e l a 2 Przebieg życia (w hodowli) dojrzałych samic pszczół samotnic Life history (in rearing) of adult females of solitary bees
| Gatunek pszczoły i rok Bee species and year | n^1 | Średnia liczba dni (w nawiasie: od-do) – An average number of days (in parenthesis: from-to): Przed zagnieżdżeniem – Before nesting | Czas budowy gniazda – Time to built one nest | Po zakończeniu ostatniego gniazda After completing of the last nest |
|---|---|---|---|---|
| Amegilla quadrifasciata | ||||
| 1975 | 2 | 13,5 (13-14) | 4,1 (1-12) 21,5 (18-25)^2 | 1,0 (1) |
| Anthophora quadrimaculata | ||||
| 1975 | 1 | 12,0 (12) | 4,7 (1-11) 12,0 (12)^2 | 0 (0) |
| Tetralonia dentata | ||||
| 1974 | 1 | 21,0 (21) | 16,0 (16) | 1,0 (1) |
| Eucera longicornis | ||||
| 1974 | 6 | 10,7 (10-11) | 21,3 (19-25) | 0 (0) |
| Eucera interrupta | ||||
| 1974 | 25 | 5,9 (2-10) | 18,6 (10-24) | 6,7 (0-29) |
| Eucera polonica | ||||
| 1975 | 5 | 8,5? (8-9) | 13,0 (13) | 2,0 (1-3) |
| Rhophitoides canus | ||||
| 1974 | 10 | <16,2 (2-26?) | 18,0 < (10-36) | 1,3 (0-5) |
| 1976 | 5 | 5,0 (5) | 11,0 (11) | 10,0 (10) |
| 1976^3 | 4 | 10,5 (3-18) | 10,5 (10-11) | 5 (0-10) |
| 1974-1976 | 19 | 12,0 (2-26?) | 14,5 (10-36) | 5,4 (0-10) |
| Melitta leporina | ||||
| 1974 | 11 | 8,4 (6-12) | 12,2 (7-19) | 1,3 (0-6) |
| 1975 | 11 | 4,5 (1-12) | 9,0 (5-14) | 0,6 (0-3) |
| 1974-1975 | 22 | 6,5 (1-12) | 10,6 (5-19) | 0,9 (0-6) |
| Melitta hispanica | ||||
| 1974 | 5 | 8,0 (3-13) | 12,5 (10-15) | 0 (0) |
| 1975 | 1 | 5,0 (5) | – | – |
| 1974-1975 | 6 | 7,5 (3-13) | 12,5 (10-15) | 0 (0) |
| Melitturga clavicornis | ||||
| 1974 | 5 | 2,3 (1-4) | 21,3 (18-23) | 0 (0) |
| Andrena gelriae + A.ovatula | ||||
| 1974 | 19 | 5,4 (1-14) | 17,5 (7-31) | 1,5 (1-4) |
Odnośniki – Notes: ^1 Liczba samic – Number of the females ^2 Czas budowy wszystkich gniazd (inne gatunki zakładały tylko 1 gniazdo) – Time to built all nests (other species built only one nest) ^3 Z gniazd założonych w 1974 r. – From the nests settled in the year 1974.
strona 307Obserwowane w naszej hodowli samice Andrena ovatula + A. gelriae, żyły co najmniej 14-45 (średnio ok. 27) dni, a hodowla trwała od 20.VI do 21.VII. Samców tych gatunków w hodowli nie było.
Pszczoły ziemne wykopują gniazda na głębokość od kilku centymetrów do 0,5 m i więcej (B a n a s z a k 1993). Gniazda niektórych gatunków są dość prymitywne np. u Andrena czy M. clavicornis (M a r i k o v s k a j a 1972, R a d č e n k o 1981), innych bardzo skomplikowane z bocznymi odgałęzieniami, np. u Tetralonia i Eucera (I u g a 1958, F r i e s e 1926), lub z różną ilością komórek od ok. 3 u A. quadrimaculata do ok. 24 u Andrenidae i Halictidae (S a k a g a m i , M i c h e n e r 1962).
Tylko u dwóch gatunków pszczół ziemnych udało się (tab. 2) zaobserwować czas budowy wszystkich gniazd – wynosił on 12 dni u A. quadrimaculata i 18-25 (średnio ok. 22) dni u A. quadrifasciata. U pozostałych samic podano czas budowy pojedynczych gniazd, który był bardzo zróżnicowany i wynosił od 4-5 dni u A. quadrifasciata i A. quadrimaculata do 21 dni u E. longicornis i M. clavicornis. Samice budujące dłużej swoje gniazdo, mają zwykle skomplikowaną jego budowę.
Budowę pierwszego gniazda samice (w zależności od gatunku) rozpoczynały 1-26 dni po wpuszczeniu do hodowli: przeciętnie 1-4 dni u M. clavicornis; 1-14 dni u A. gelriae, A. ovatula, M. leporina i M. hispanica; 10-14 dni u A. quadrifasciata, A. quadrimaculata., E. longicornis i E. interrupta; 2-26 (średnio ok. 12) dni u Rh. canus; i ok. 21 dni u T. dentata. Być może gatunki, które długo nie zaczynały budowy gniazda, miały skrzyneczki o nieodpowiednich wymiarach, glebie lub oświetleniu.
Po zakończeniu budowy gniazda samice najczęściej ginęły tegoż dnia lub następnego. Niektóre gatunki żyły jednak w hodowli dłużej, już nie pracując, np. E. interrupta do 29 dni (średnio 7 dni), Rh. canus do 10 dni (średnio 5 dni), M. leporina do 6 dni, a gatunki Andrena do 4 dni.
PODSUMOWANIE I WNIOSKI
- Samice badanych gatunków ziemnych pszczół samotnic żyły w hodowli średnio (zależnie od gatunku) 17 do 36 dni.
- Czas budowy jednego gniazda wynosił u różnych gatunków średnio 4 do 21 dni.
- Z omówionych tu gatunków jedynie porobnice budowały więcej niż jedno gniazdo, zużywając na budowę wszystkich gniazd średnio 12-25 dni.
- Efektywny czas zapylania roślin przez samice badanych gatunków (związany ze zbiorem pyłku dla zaopatrzenia komórek larwalnych) wynosił średnio 11-25 dni.
- Samce żyły średnio 8,5-20,5 dnia, a więc krócej niż samice.
LITERATURA
B a n a s z a k J. (1993)- Ekologia pszczół. PWN Warszawa – Poznań.
F r i e s e H. (1926)- Die Bienen Europas (Apidae Europaeae). I-VI, Berlin Insbruck.
G o s e k J., R u s z k o w s k i A., B i l i ń s k i M., J a b ł o ń s k i B. (1999)- Badania nad przebiegiem życia imaginalnego miesiarek (Megachile Latr.) i murarek (Osmia Panz) w hodowli (Hymenoptera, Megachilidae). Pszczeln. Zesz. Nauk., 43:329-338.
I u g a V.G. (1958)- Hymenoptera Apoidea. Fam. Apidae. Subfam. Anthophoridae. Fauna Republici Populare Romine. Insecta, vol IX, fa. 3, Edit. Acad. Republic. Pop. Romine, 270 ss.
M a r i k o w s k a j a T.P. (1972)- K biologii pčelinych (Apoidea) jugovostoka Kazachstana. Trudy Vses. Entomol. Obšč., 55:187-216.
R a d č e n k o V.G. (1981)- Gnezdovane četyrech vidov pčel roda Andrena F. (Hymenoptera, Andrenidae). Entomol. Obozr., 60, 4:766-773.
R u s z k o w s k i A., J a b ł o ń s k i B., B i l i ń s k i M., G o s e k J., K u n a K., C y b u l a A. (1974-1979)- The search for the methods to increase population of insects pollinating alfalfa (project PL-ARS-42 – duplicated typescript), Puławy: (1974) – First annual report, (1975) – Second annual report, (1976) – Third annual report, (1979) – Final research report.
R u s z k o w s k i A., G o s e k J., B i l i ń s k i M., J a b ł o ń s k i B., K u n a K., C y b u l a A. (1992)- Wybór miejsc gniazdowania przez różne gatunki miesiarek (Megachile Latr.). Pszczeln. Zesz. Nauk., 36: 138-148.
R u s z k o w s k i A., J a b ł o ń s k i B., B i l i ń s k i M., G o s e k J., K u n a K., C y b u l a A., K a c z m a r s k a K. (1998)- Wybór miejsc gniazdowania przez niektóre gatunki ziemnych pszczół samotnic (Hymenoptera, Apoidea). Pszczeln. Zesz. Nauk., 42 (1):273-282.
R u s z k o w s k i A., R u s z k o w s k i J. (1998)- Słownik polskich nazw owadów. Część I. Puławy.
S a k a g a m i S.F., M i c h e n e r C.D. (1962)- The nest architekture of the sweat bees (Halictinae). Univ. Kansas Press, Lawrance, 135 ss.
strona 309INVESTIGATIONS OF IMAGINAL LIFE HISTORY OF SOME GROUND-NESTING SOLITARY BEES (Hymenoptera, Apoidea) IN REARING CONDITIONS
J. Gosek, A. Ruszkowski, B. Jabłoński
Summary
The detailed observations of duration of all the imaginal life and of the several life activities of 12 species of ground-nesting solitary bees were performed in rearing conditions at Pulawy during the years 1974-1976. The investigated species were: Melitta leporina (Panz.), M. hispanica Friese, Rhophitoides canus (Ev.), Anthophora quadrimaculata (Panz.), Amegilla quadrifasciata (Vill.), Eucera longicornis (L.), E. interrupta Baer, E. polonica Ruszk., Tetralonia dentata Klug, Melitturga clavicornis (Latr.), Andrena gelriae Vecht, A. ovatula (Kirby).
The females of these bees lived (depended upon a species) 1-53 (average 17-36) days, and the males 1-22 (average 8,5-12) days. The males emerged earlier than the females and they lived shorter.
The time of building a nest was also investigated. This time amounted for different bee species 1-36 (average 4-21) days.
Keywords: solitary bees, biology, Anthophoridae, Andrenidae, Melitta, Rhophitoides.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 305, tab. 1: „live duration” → life duration
- s. 305, tab. 1: „Anrena” → Andrena
- s. 305, tab. 1: „Less then” → Less than
- s. 306, tab. 2, 2×: „Time to built” → Time to build
- s. 308, piśmiennictwo: „Insbruck” → Innsbruck
- s. 308, piśmiennictwo: „architekture” → architecture
- s. 308, piśmiennictwo: „Lawrance” → Lawrence
