NEKTAROWANIE RZEPAKU OZIMEGO (Brassica napus L. var. biennis Rchb.)

tekst: Irena Maksymiuk

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok II, Nr. 2, czerwiec 1958 — Irena Maksymiuk

strona 49

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK II. NR. 2. CZERWIEC 1958.

(Brassica napus L. var. biennis Rchb.)

Irena Maksymiuk

Zakład Pszczelnictwa I.S.

WSTĘP

Celem przeprowadzonych badań było określenie wydajności nektarowej rzepaku ozimego w warunkach naszego kraju, oraz zbadanie ewentualnego zwiększania się dobowej ilości nektaru przy wielokrotnym jego pobieraniu.

Nektarowanie tej ważnej oleistej i miododajnej rośliny było obiektem badań wielu autorów. Beutler (1930) otrzymała średnio z 1 kwiatu rzepaku ozimego 0,4 mg nektaru o zawartości cukrów 45,1%, nie stwierdzając przy jego analizie obecności sacharozy. Orobczenko (1933) na podstawie długoletnich badań określił wydajność nektarową 1 kwiatu rzepaku na około 0,7 mg nektaru, z wahaniami od 0,3 — 0,9 mg o koncentracji cukrów 12—14%.

Hasler i Maurizio (1951) w doświadczeniu nad wpływem różnych nawozów mineralnych na kwitnienie, nektarowanie i plonowanie rzepaku jarego wykazali, że nawożenie związkami fosforu i azotu oraz mikroelementami, jak bor i magnez, nie mają dostrzegalnego wpływu na ilość wydzielanego nektaru i koncentrację w nim cukrów. Natomiast niedobór potasu powodował wyraźny spadek w wydzielaniu nektaru. Niedostateczne zaś zaopatrzenie rośliny w azot, potas i fosfor powodowało, w porównaniu z roślinami w pełni nawożonymi, słabsze zawiązywanie kwiatów i nasion. Schöntag (1953) nie wskazuje na znaczenie potasu, jako czynnika powodującego zwiększanie nektarowania u niektórych roślin, między nimi rzepaku jarego. Stwierdziła ona, że w odniesieniu do rzepaku jarego, nawożenie potasowe, azotowe i fosforowe nie ma wpływu na produkcję cukru w nektarnikach pojedynczych kwiatów. Doszła natomiast do wniosku podobnie jak Hasler i Maurizio, że niedobór potasu, azotu i fosforu powoduje wyraźnie zmniejszenie ilości kwiatów.

strona 50

MATERIAŁ I METODYKA

Nektarowanie rzepaku badano przez dwa sezony metodą kapilarów.

W roku 1956 badano nektarowanie rzepaku w Państwowym Gospodarstwie Rolnym Rogów w województwie łódzkim. W majątku tym rzepak odmiany „górczański” (niekwalifikowany) był siany na glebie typu darniowo-bielicowego o podłożu żwirowo-szczerkowym. Zastosowano tam następujące nawożenie: półobornik, azotniak 1 q/ha, superfosfat 1,5 q/ha, sól potasowa 1,5 q/ha. Przedplonem dla rzepaku była mieszanka ozima (wyka ozima i żyto). Rzepak osiągnął wysokość około 1,40 m.

Nektar pobierano 1 raz dziennie z 10 kwiatów w 4 powtórzeniach przez okres 10 dni. Zawartość cukrów oznaczono przy pomocy refraktometru ręcznego.

W roku 1957 badano nektarowanie rzepaku w majątku Rejonowego Rolniczego Zakładu Doświadczalnego w Końskowoli województwo lubelskie. Rzepak nieznanej odmiany (późny) zasiany był na glebie następującego typu: 3/4 less głęboki, słabo zbielicowany, 1/4 czarne ziemie wytworzone z substancji pyłowych. Rośliny doświadczalne rosły na glebie określonej jako czarne ziemie. Przedplonem było pastwisko przemienne. Zastosowano następujące nawożenie: jesienią 1956 r. — obornik 200 q/ha, azotniak 1 q/ha, supertomasyna 28%-owa 1,5 q/ha, sól potasowa 40%-owa 1,5 q/ha, zaś wiosną 1957 r. — saletrzak 1 q/ha. Rzepak osiągnął wysokość około 1,60 m.

Uzyskiwanie w doświadczeniu w Rogowie dość dużych ilości nektaru oraz to, że podczas pobierania prób nektarniki nie były uszkadzane, dało pomysł do rozszerzenia metodyki dla drugiego roku badań. Nektar pobierano z dwóch grup kwiatów. W pierwszej grupie nektar pobierano z tych samych kwiatów (znaczonych uprzednio tuszem) trzy razy dziennie t.j. o godz. 9-tej, 12-tej, 15-tej, a w drugiej grupie z kwiatów w tym samym stadium fenologicznym co i w grupie pierwszej tylko jeden raz dziennie, o godzinie 15-tej. Próby nektaru pobierane były w 4 powtórzeniach po 10 kwiatów przez okres 10 dni. Izolatory przekładane były codziennie na inne rośliny, lecz zawsze rosnące obok siebie. Zawartość cukrów oznaczano przy pomocy refraktometru Abbe’go firmy Zeiss. Wyniki opracowano przy pomocy metody analizy wariancji R.A. Fischera. Przyjęto dwa poziomy ufności a1 = 0,05 i a2 = 0,01. Odpowiadające tym poziomom przedziały ufności (najmniejsze udowodnione różnice), są symbolizowane przez m1 i m2. Błąd standardowy średnich oznaczono S_x̄.

W celu obliczenia ilości nektaru z 1 ha posłużono się wzorem podanym przez Gubina (1948).

strona 51

WYNIKI

Dla obliczenia wydajności nektarowej 1 ha rzepaku należało przemnożyć średnią ilość nektaru wydzieloną przez 1 kwiat w ciągu doby przez ilość dni kwitnienia kwiatu i przez ilość kwiatów na 1 ha. Średnia ilość nektaru dla rzepaku w Rogowie podana jest w tabl. 1.

Tabl. 1 Nektarowanie rzepaku Rogów 23. V. — 4. VI. 1956 r.

Nektar z 10 kw. /1 doba mg % cukrów Ilość cukrów mg Ogólny charakter pogody
x̄ 9,3 32,3 2,92 Na ogół ciepło i słonecznie, bezdeszczowo, temp. maksymalna ponad 20°C.
S_x̄ 5,457 3,987 1,633

Na 1 m2 obliczono średnio (8 powtórzeń) 7102 kwiatów. Kwiat rzepaku nektaruje około 1,5 dnia. Po podstawieniu powyższych danych do wzoru otrzymano dla 1 ha rzepaku w Rogowie 99,1 kg nektaru 32,3%-wego, co w przeliczeniu na miód wynosi 40,0 kg.

Doświadczenie przeprowadzone w 1957 r. w Końskowoli (tabl. 2) wykazało, że przy trzykrotnym pobieraniu nektaru w ciągu dnia otrzymano go około 2 razy więcej w porównaniu z jednokrotnym. Mając na uwadze fakt, że koncentracja cukrów w nektarze wahała się dość znacznie i że w nektarowaniu zasadniczym momentem jest ich wytwarzanie, przy porównywaniu wyników posłużono się średnią ilości cukrów wydzielonych przez kwiaty obu grup doświadczalnych. W wyniku stwierdzono, że kwiaty rzepaku przy trzykrotnym pobieraniu nektaru wydzieliły o 98,5% cukrów więcej.

Statystyczne porównanie metodą analizy wariancji ilości cukrów wydzielonych przy trzykrotnym i jednokrotnym pobieraniu nektaru, wykazało różnice istotne pomiędzy ilością cukrów wydzielonych przez kwiaty obu grup doświadczalnych (tabl. 2a). Stwierdzono również różnice istotne w nektarowaniu podczas poszczególnych dni, co było spowodowane zmiennymi warunkami pogody.

W celu określenia wydajności nektarowej 1 ha rzepaku, obliczono kwiaty na 10 roślinach w 4 powtórzeniach i również w 4 powtórzeniach ilość roślin na 1 m2. Otrzymano na 1 m2 średnio 13.561 kwiatów. Okres kwitnienia 1 kwiatu wynosi podobnie jak podano

strona 52

Tabl. 2 Nektarowanie rzepaku (z 10 kwiatów/1 doba) Końskowola 1957 r.

Data Trzykrotne pobieranie: Średnio nektar mg Trzykrotne pobieranie: Średni % cukrów Trzykrotne pobieranie: Średnio cukry mg Jednokrotne pobieranie: Średnio nektar mg Jednokrotne pobieranie: Średni % cukrów Jednokrotne pobieranie: Średnio cukry mg Dane meteorologiczne: Temperatura °C Min. Dane meteorologiczne: Temperatura °C Max. Dane meteorologiczne: Temperatura °C Śred. dnia Dane meteorologiczne: Wilgotn. wzgl. śr. dnia
13.V. 15,3 50,7 7,51 7,0 42,2 2,71 8,2 22,6 16,4 66
14.V. 37,4 37,7 12,93 16,1 51,8 8,39 8,4 23,0 16,6 68
15.V. 26,1 37,1 9,33 17,8 38,4 7,01 8,7 20,1 15,3 66
16.V. 29,0 37,9 10,89 11,4 48,8 5,23 7,6 22,1 15,1 72
17.V. 31,4 35,1 10,37 19,6 42,0 8,18 9,1 22,6 15,5 76
18.V. 30,2 24,9 8,01 12,6 18,8 2,29 11,1 23,7 18,5 65
19.V. 22,8 42,0 9,79 7,6 56,7 4,45 13,0 22,9 18,2 77
20.V. 28,8 34,5 10,04 10,9 43,6 4,72 10,3 23,0 17,6 72
23.V. 26,7 28,6 7,71 9,1 13,8 1,20 10,9 22,7 15,7 81
24.V. 19,3 20,2 3,76 5,1 30,5 1,32 11,1 18,7 13,1 85
x̄ 26,7 34,9 9,03 11,7 38,7 4,55
S_x̄ 6,314 8,677 2,472 4,827 13,857 2,679

Tabl. 2a Analiza wariancji Końskowola 1957 r.

Źródła zmienności Ilość stopni swobody Suma kwadratów Iloraz F0 F0,05 F0,01
Między obiektami 1 402,21 402,21 87,21 4,00 7,08
Między dniami 9 433,41 48,16 10,44 2,04 2,72
Interakcja 9 45,43 5,05 1,09 2,04 2,72
Błąd 60 276,73 4,61 — — —
Całość 79 1157,80 — — — —

Przedział ufności: dla a1 = 5% 3,524 < m1 — m2 < 5,445 dla a2 = 1% 3,207 < m1 — m2 < 5,762

strona 53

już dla roku 1956 — 1,5 dnia. Wydajność nektarowa 1 ha rzepaku przy jednokrotnym pobieraniu nektaru wyniosła 238,0 kg nektaru 38,7%-owego, co w przeliczeniu na miód dało 115,1 kg, zaś przy trzykrotnym pobieraniu nektaru 543,1 kg nektaru o koncentracji cukrów 34,9%, co w przeliczeniu na wydajność miodową wyniosło 236,9 kg.

Na zakończenie należy zwrócić uwagę na fakt, że nektarowanie pojedyńczych kwiatów rzepaku z doświadczenia w Rogowie jak i w Końskowoli nie wykazuje dużych różnic (por. tabl. 1 i 2 — jednokrotne pobieranie). Lepszą wydajność nektarową 1 ha rzepaku uzyskano w drugim doświadczeniu wskutek wykształcenia przez rośliny większej ilości kwiatów na żyźniejszej glebie.

WNIOSKI

  1. Stwierdzenie faktu, iż u rzepaku ozimego ilość nektaru zwiększa się przy częstszym jego pobieraniu, może mieć znaczenie przy prawidłowej ocenie wydajności nektarowej tej rośliny i prawdopodobnie innych roślin a zwłaszcza tych, u których wydzielanie nektaru trwa przez większą część dnia i u których budowa kwiatów pozwala na kilkakrotne pobieranie nektaru.

Należy przypuszczać, że przy naturalnym wielokrotnym pobieraniu nektaru przez pszczoły rośliny produkują większe ilości nektaru niż może to być stwierdzone doświadczalnie.

  1. Rzepak jako roślina miododajna był u nas niedoceniany. Świadczy o tym określenie w naszej literaturze pszczelarskiej jego wydajności miodowej na 50 kg/ha. Na podstawie dwuletnich badań należy stwierdzić, że w naszych warunkach przy sprzyjającej pogodzie rzepak ozimy jest bardzo dobrą rośliną miododajną, zwłaszcza na glebach żyźniejszych i dobrze uprawionych, gdzie ma możność wykształcić dużą ilość kwiatów i wtedy jego wydajność miodowa z 1 ha może wynosić około 240 kg.

LITERATURA

Beutler R. (1930), Biologisch — chemische Untersuchungen am Nektar von Immenblumen. Ztschr. f. vergl. Physiol. 12.

Hasler A. u. Maurizio A. (1951), Über den Einfluss verschiedener Nährstoffe auf Blütenansatz, Nektarsekretion, und Samenertrag von honigenden Pflanzen, speziell von Sommerraps. Schweiz, Bienenztg. 5.

Orobczenko W. P. (1933), Raps. Moskwa.

Rozow S. A., Gubin A. F. i inni (1948), Pczełowodstwo, Moskwa.

Schöntag A. (1953), Über den Einfluss von Mineralsalzen auf den Zuckergehalt des Nektars. Ztschr. f. vergl. Physiol. 35.

strona 54

НЕКТАРОПРОДУКТИВНОСТЬ ОЗИМОГО РАПСА

Ирена Максимюк

Резюме

Исследование нектаропродуктивности озимого рапса велось в 1956-57 г. методом капилляров; для анализа брались общие пробы нектара с 10 цветков, в четырех повторениях, в 1956 г. 1 раз в день, а в 1957 г. в первой группе 1 раз, а во второй 3 раза на день.

В 1956 г. получено в среднем с 10 цветков 9,3 мг нектара, содержавшего 32,3% сахаров, что при пересчете на 1 га дало 40,0 кг меда.

В 1957 г., при взятии проб 1 раз в день, получено в среднем с 10 цветков 11,7 мг нектара, содержащего 38,7% сахаров, что при пересчете на 1 га дало 115,1 кг меда. При троекратном сборе нектара с тех самых отмеченых 10 цветков получено его в среднем 26,7 мг в день с содержанием 34,9% сахаров. Исходя из этих цыфр высчитано, что медопродуктивность 1 га рапса равнялась 236,9 кг.

При собирании нектара 3 раза в день получено с 10 цветков на 98,5% больше сахара, чем при собирании 1 раз в течение дня. Следует предполагать, что пчелы при многократном посещении цветков озимного рапса собирают с них значительно большее количество нектара от того, которое можна собрать при помощи капилляров.

NEKTARSEKRETION DES WINTERRAPSES

Irena Maksymiuk

Zusammenfassung

Die Untersuchungen über die Nektarsekretion des Winterrapses wurden in den Jahren 1956—1957 unter Anwendung der Kapillarenmethode durchgefürt. Zur Analyse wurden Nektarproben aus 10 Blüten in vier Wiederholungen entnommen: im Jahre 1956 — einmal täglich, im 1957 — an der ersten Blütengruppe — einmal, an der zweiten — dreimal täglich.

Im Jahre 1956 wurden aus 10 Blüten 9,3 mg Nektar von einem Zuckergehalt von 32,3% erhalten; umgerechnet auf eine Anbaufläche von 1 ha bedeutet das eine Ernte von 40,0 kg Honig.

Im Jahre 1957 bei einer einmaligen Probeentnahme pro Tag wurden aus 10 Blüten durchschnittlich 11,7 mg Nektar von einem Zuckergehalt von 38,7% gewonnen, umgerechnet auf eine Anbaufläche von 1 ha ergab dies eine Ernte von 115,1 kg Honig. Eine dreimalige Nektarentnahme aus denselben gekennzeichneten Blüten hatte pro Tag durchschnittlich 26,7 mg Nektar von einem Zuckergehalt von 34,9% eingebracht. Eine Umrechnung dieser Mengen ergibt eine Honigproduktion von 236,9 kg pro 1 ha. Bei der täglich dreimaligen Nektarentnahme wurden aus 10 Blüten durchschnitlich um 98,5% mehr Zuckerstoffe erzielt als bei nur einmaliger Nektarentnahme am Tage.

Es ist anzunehmen, dass die Bienen bei einem mehrmaligen Anflug der Blüten des Winterrapses eine noch weit höhere Menge an Nektar einernten, als dies mit der Kapillarenmethode möglich ist.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 51, tab. 1, wiersz S x̄ (wg poprawki redakcji): „5,457″ → 1,726
  • s. 51, tab. 1, wiersz S x̄ (wg poprawki redakcji): „3,987″ → 1,261
  • s. 51, tab. 1, wiersz S x̄ (wg poprawki redakcji): „1,633″ → 0,516
  • s. 52, tab. 2, wiersz S x̄ (wg poprawki redakcji): „6,314″ → 1,997
  • s. 52, tab. 2, wiersz S x̄ (wg poprawki redakcji): „8,677″ → 2,744
  • s. 52, tab. 2, wiersz S x̄ (wg poprawki redakcji): „2,472″ → 0,782
  • s. 52, tab. 2, wiersz S x̄ (wg poprawki redakcji): „4,827″ → 1,527
  • s. 52, tab. 2, wiersz S x̄ (wg poprawki redakcji): „13,857″ → 4,382
  • s. 52, tab. 2, wiersz S x̄ (wg poprawki redakcji): „2,679″ → 0,842
  • s. 54, streszczenie: „отмеченых” → отмеченных
  • s. 54, streszczenie: „цыфр” → цифр
  • s. 54, streszczenie: „озимного” → озимого
  • s. 54, streszczenie: „можна” → можно
  • s. 54, streszczenie: „durchgefürt” → durchgeführt
  • s. 54, streszczenie: „im 1957″ → im Jahre 1957
  • s. 54, streszczenie: „durchschnitlich” → durchschnittlich

Podobne wpisy