STRUKTURA GNIAZD NIEKTÓRYCH ZIEMNYCH PSZCZÓŁ SAMOTNIC (Hymenoptera, Apoidea)
tekst: Andrzej Ruszkowski, Mieczysław Biliński, Janina Gosek
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XLII, Nr 1, 1998 — Andrzej Ruszkowski, Mieczysław Biliński, Janina Gosek
strona 283PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XLII, Nr 1 1998
Andrzej Ruszkowski, Mieczysław Biliński, Janina Gosek
Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa, ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy
Streszczenie
W latach 1974-1977 badaliśmy (głównie w hodowli i pułapkach gniazdowych) strukturę gniazd niektórych ziemnych pszczół samotnic, jak: Eucera longicornis (L.), E. interrupta Baer, E. polonica Ruszkowski, Tetralonia dentata Klug, Amegilla quadrifasciata Villers, Anthophora quadrimaculata Panzer, Melitturga clavicornis Latreille, Andrena gelriae v.d. Vecht, A. ovatula Kirby, Melitta leporina Panzer, M. hispanica Friese i Rhophitoides canus (Eversmann).
Zbadano wymiary gniazd i ich części, komórek larwalnych i kokonów oraz liczbę komórek w gnieździe.
Słowa kluczowe: pszczoły samotnice, gniazdo, kokon, kornutka, spójnica.
WPROWADZENIE
Strukturę gniazd miesiarek – Megachile Latr., murarki lucernowej – Osmia coerulescens (L.) oraz wałczatek (Heriades Spin.) i nożycówek (Chelostoma Latr.) opisaliśmy we wcześniejszych pracach (G o s e k i in. 1992, 1995 oraz R u s z k o w s k i i in. 1992, 1995ab). Obecna publikacja dotyczy struktury gniazd niektórych, gnieżdżących się w ziemi gatunków pszczół samotnic z rodziny porobnicowatych – Anthophoridae, pszczolinkowatych – Andrenidae, spójnicowatych – Melittidae i smuklikowatych – Halictidae (opisanej częściowo we wcześniejszym opracowaniu powielonym (R u s z k o w s k i i in. 1974, 1975, 1976, 1977, 1979). Wybór miejsc gniazdowania przez te gatunki ziemne omówiliśmy w pracy poprzedniej (R u s z k o w s k i i in. 1998).
Uwzględnione w tej pracy zostały następujące gatunki: porobnica przepaskowana – Amegilla quadrifasciata Villers, porobnica ruda – Anthophora quadrimaculata (Panzer) i porobnica mularka – A. plagiata Illiger, kornutka koniczynowa – Eucera longicornis (Linnaeus), wykowa – E. interrupta Baer i polska – E. polonica Ruszkowski; rozrożka chabrowa – Tetralonia dentata Klug, trutnica lucernowa – Melitturga clavicornis Latreille, zbierka pospolita – Panurgus calcaratus Scopoli, pszczolinka koniczynowa –
strona 284Andrena gelriae v. d. Vecht, wierzbowo-lucernowa – A. ovatula Kirby, koniczynowo-lucernowa – A. labialis Kirby i złocista – A. fulva (Müller); spójnica lucernowa – Melitta leporina Panzer i wykowa – M. hispanica Friese, obrostka pospolita – Dasypoda hirtipes Panzer oraz wigorczyk lucernowiec – Rhophitoides canus (Eversmann). Przy tym własne obserwacje uzupełnialiśmy danymi z literatury, a dane o porobnicy mularce i pszczolince koniczynowo-lucernowej zaczerpnęliśmy wyłącznie z literatury.
Własne badania nad gniazdami ziemnych pszczół samotnic prowadziliśmy w latach 1974-1976 w klatkach hodowlanych i w izolowanej szklarni (częściowo w ramach tematu polsko-amerykańskiego – R u s z k o w s k i i in. 1974, 1975, 1976, 1977, 1979) i w pułapkach gniazdowych rozstawianych w terenie. Trochę również obserwacji (głównie nad lokalizacją kolonii gniazdowych) zebraliśmy podczas badań terenowych w okolicach Puław w latach 1987-1991.
Metodyka badań opisana została w pracach wcześniejszych (np. G o s e k i in. 1992, R u s z k o w s k i i in. 1998).
WYNIKI
I. Wymiary gniazd i komórek
Ogólna wielkość gniazda różna była u różnych gatunków (tab. 1). Poprzeczna rozpiętość gniazda (największa średnica) największa była u kornutki koniczynowej (średnio 30 cm); nieco mniejsza u kornutki wykowej (średnio 17,8 cm); dużo mniejsza u trutnicy lucernowej (12,7 cm), spójnicy lucernowej (11,3 cm) i rozrożki chabrowej (11 cm); jeszcze mniejsza u wigorczyka lucernowca (8,7 cm), pszczolinki koniczynowej i wierzbowo-lucernowej (8,8 cm), spójnicy wykowej (8 cm) oraz kornutki polskiej (6,5 cm); a najmniejsza u pszczolinki koniczynowo-lucernowej (4 cm) i porobnicy przepaskowanej (2,5 cm).
Głębokość gniazda największa była u pszczolinki rdzawej (35-40 cm), kornutki wykowej (średnio 28 cm) i koniczynowej (21,5 cm) oraz spójnicy lucernowej i wykowej (25 cm); pośrednia – u trutnicy lucernowej, pszczolinki koniczynowej i wierzbowo- lucernowej (średnio po 19 cm) oraz wigorczyka lucernowca (17,5 cm); najmniejsza u rozrożki chabrowej (13 cm), kornutki polskiej (11 cm) i porobnicy przepaskowanej (9,5 cm).
Komórki larwalne najgłębiej położone były (licząc od otworu wejściowego) u spójnicy wykowej (średnio 28 cm) i kornutki wykowej (27 cm); średnio głęboko – u spójnicy lucernowej (20 cm) i kornutki koniczynowej (17,5 cm); najpłycej – u trutnicy lucernowej i wigorczyka lucernowca (13 cm), rozrożki chabrowej, pszczolinki koniczynowej i wierzbowo-lucernowej (11 cm) oraz porobnicy przepaskowanej (6,7 cm).
strona 285Przeciętna liczba komórek w gnieździe (tab. 2) największa była u pszczolinki koniczynowo-lucernowej (24), u której jednak gniazdo budowały zwykle wspólnie 2 lub 3 samice (Sowa i in. 1976); a kolejno coraz mniejsza – u pszczolinki koniczynowej i wierzbowo-lucernowej (prawie 10), kornutki koniczynowej (7,5), rozrożki chabrowej (6), wigorczyka lucernowca, kornutki wykowej i trutnicy lucernowej (4-5), spójnicy lucernowej oraz porobnicy mularki i przepaskowanej (3-3,5) i u spójnicy wykowej (1,5); przy czym ta ostatnia przedwcześnie zginęła w hodowli nie dokończywszy gniazd.
Wielkość kolebek larwalnych była w większości wypadków taka sama jak wielkość kokonów (tab. 3), dlatego obie te wartości potraktowaliśmy tu łącznie, jako wielkość komórki larwalnej. Najdłuższe komórki larwalne miały: spójnica wykowa (średnio 20,5 mm), trutnica lucernowa (19,5 mm) oraz kornutka koniczynowa i wykowa (19 mm); średnio długie – rozrożka chabrowa (15 mm), spójnica lucernowa i porobnica przepaskowana (12,5 mm) oraz pszczolinka koniczynowa i wierzbowo- lucernowa (11,5 mm); najkrótsze – pszczolinka koniczynowo-lucernowa i wigorczyk lucernowiec (8 mm).
Szerokość komórki larwalnej również największa była u spójnicy wykowej (średnio 12,3 mm), trutnicy lucernowej (ca 9,5 mm) i kornutki koniczynowej (ca 9 mm); średnia – u porobnicy przepaskowanej (ca 8,5 mm), kornutki wykowej i rozrożki chabrowej (ca 7,5 mm); najmniejsza – u spójnicy lucernowej, pszczolinki koniczynowej, pszczolinki wierzbowo-lucernowej i u wigorczyka lucernowca (6-6,5 mm).
U niektórych gatunków pszczół kanał gniazdowy zaczynał się rozszerzonym przedsionkiem (nie we wszystkich zresztą gniazdach), który był 1,5-2,5 x szerszy niż dalsza część kanału (tab. 4). Przedsionki takie obserwowaliśmy u spójnicy lucernowej i wykowej, a także u wigorczyka lucernowca.
Wiele też gatunków pszczół budowało wokół otworu gniazdowego pierścieniowaty kopczyk (czy raczej nasyp) z usuwanej z gniazda ziemi. Kopczyk taki stanowił rodzaj wału chroniącego częściowo gniazdo przed zalaniem. Największe kopczyki obserwowaliśmy u kornutek (ryc. 10-11) i obrostek – niestety jednak nie pomierzyliśmy ich, a i w literaturze nie natrafiliśmy na ich pomiary. Inni autorzy pomierzyli natomiast (tab. 1) kopczyki budowane przez wigorczyka lucernowca (W i l k a n i e c i in. 1985) oraz pszczolinkę rdzawą (B a n a s z a k 1994) i koniczynowo- lucernową (S o w a i in. 1976). Kopczyki te miały u wigorczyka średnicę 25-37 mm i wysokość 7-12 mm, a u pszczolinek (ryc. 13) – średnicę 44-82 mm i wysokość 10-32 mm.
strona 286II. Ogólny kształt gniazd różnych gatunków pszczół
Wejście do gniazda już opisywaliśmy. Wewnętrzną budowę gniazda ustalaliśmy, odskrobując scyzorykiem poszczególne kanały i kolebki larwalne w zaschniętej bryle ziemi (wyjętej ze skrzyń drewnianych) po zakończeniu hodowli. Ciekawsze gniazda sfotografowaliśmy lub odtworzyli ich kształt rysunkowo (ryc. 1-20).
Gniazdo porobnicy przepaskowanej – Amegilla quadrifasciata Vill. składało się z jednego tylko kanału, wyjątkowo jedynie rozwidlonego. Porobnice te wykorzystywały przygotowane przez nas kanały, nieco je zwykle przedłużając i zaginając lekko ku dołowi (ryc. 1, 2 i 5).
Podobnie budowała gniazda porobnica ruda – Anthophora quadrimaculata (Pz.), tyle, że w skośnej lub poziomej powierzchni ziemi i, że oba założone przez nią gniazda były rozwidlone na dwie lub trzy odnogi (ryc. 4 i 6).
Natomiast rozrożka chabrowa – Tetralonia dentata Klug zbudowała w poziomej powierzchni gniazdo rozwidlające się na 6 kanałów, z których każdy zakończony był jedną, pionowo ustawioną, kolebką larwalną (ryc. 3 i 7).
Gniazda kornutki polskiej – Eucera polonica Ruszk. zostały jedynie zapoczątkowane (ryc. 9), gdyż samice przedwcześnie zginęły. Kornutka koniczynowa – E. longicornis (L.) i wykowa – E. interrupta Baer budowały gniazda o licznych odgałęzieniach, zawiłych i poplątanych. Gniazda kornutki wykowej pokazują ryc. 14 i 15. We wszystkich gniazdach kornutek kolebki larwalne ustawione były pionowo.
Gniazdo spójnicy wykowej – Melitta hispanica Friese nie zostało dokończone (ryc. 22), początkowy przebieg kanału i lejkowaty przedsionek był jednak podobny do gniazd spójnicy lucernowej – M. leporina Pz. Spójnica lucernowa budowała główny kanał o przebiegu pionowym, od którego odchodziły bardzo krótkie lub dłuższe odgałęzienia na końcu których znajdowały się kolebki larwalne ustawione w większości skośnie, choć w części też poziomo lub pionowo (ryc. 16-17). Odgałęzienia te były w większości zasypane ziemią, nie wiadomo jednak, czy przez samą samicę czy też wtórnie przez inne czynniki.
Trutnica lucernowa – Melitturga clavicornis Latr., którą sfotografowaliśmy w otworze gniazda (ryc. 12), budowała gniazda o pionowym kanale głównym, wokół którego (przy jego końcowej części) umieszczone były poziomo kolebki larwalne (ryc. 16-17). Inny obraz gniazda trutnicy podaje F r i e s e (1919), według którego od końca pionowego kanału głównego odchodzi poziomy kanał boczny, wzdłuż którego (od spodu) ułożone są szeregiem, pionowo lub skośnie, kolebki larwalne. M a ł y s z e w (1925a) pisze znów, że boczne kanały są krótkie (5-9 cm).
Pszczolinka koniczynowa – Andrena gelriae v. d. Vecht (ryc. 13) budowała gniazda o rozwidlających się kanałach, od których (głównie na
strona 287końcu) odchodziły krótkie poziome odnogi zakończone poziomo ułożonymi komórkami. Natomiast pszczolinka koniczynowo-lucernowa – A. labialis Kirby buduje (według S o w a i in. 1976) główny kanał, od którego odchodzą długie i liczne kanały boczne o przebiegu poziomym lub skośnym, a na końcu każdego kanału bocznego znajduje się kolebka larwalna o ułożeniu poziomym lub skośnym.
Zbierka pospolita – Panurgus calcaratus Scop. buduje zaś (według K n e r e r 1980) rozwidlone kanały pionowe od których odchodzą poziome kanały boczne z poziomo ułożonymi kolebkami. Ogólnie biorąc wydaje się więc, że pszczolinkowate (Andrena, Melitturga, Panurgus) układają zwykle kokony poziomo, podczas gdy gatunki Eucerini (Eucera, Tetralonia) – pionowo.
Tabela 1 Ogólne wymiary gniazda ziemnych pszczół samotnic Total dimensions of the nest of the ground-nesting solitary bees
| Rodzina i gatunek pszczoły Bee family and bee species |
n² | Największa średnica¹ gniazda (w mm) The biggest diameter of the nest (in mm) |
Największa głębokość¹ gniazda (w mm) The biggest depth of the nest (in mm) |
|---|---|---|---|
| ANTHOPHORIDAE | |||
| Eucera longicornis | 2 | ca 300 (ca 240-320) | ca 215 (ca 210-220) |
| Eucera interrupta | 6 | ca 178 (ca 20-300) | 279 (80-470) |
| Eucera polonica | 2 | ca 65 (ca 30-100) | 110 (ca 80-140) |
| Tetralonia dentata | 1 | 110 | 130 |
| Amegilla quadrifasciata | 12 | 25 (15-60) | 94 (60-135) |
| MELITTIDAE | |||
| Melitta leporina | 24 | 113 (40-230) | 249 (115-540) |
| Melitta hispanica | 2 | ca 80 (ca 40 – 120) | 247 (195-300) |
| ANDRENIDAE | |||
| Melitturga clavicornis | 4 | 127 (ca 90-170) | 192 (175-310) |
| Andrena gelriae³ | 9 | 88 (35-140) | 188 (130-250) |
| Andrena labialis | – | ca 40⁴ | – |
| Andrena fulva | – | – | – (350-400)⁵ |
| HALICTIDAE | 4 | ca 87 (ca 50-180) | ca 175 (ca 140-195) |
| Rhophitoides canus | – | – | – (185-233)⁶ |
Odnośniki – Notes:
¹ Wymiary średnie (w nawiasie: od-do)
- Average dimensions (in parenthesis: from-to)
² Liczba zbadanych gniazd – Number of investigated nests
³ + Andrena ovatula
⁴ (Sowa i in. 1976)
⁵ (Banaszak 1994)
⁶ (Wilkaniec i in. 1985)
Gniazda wszystkich pszczół smuklikowatych (Halictidae) mają główny kanał (w przybliżeniu pionowy) zakończony ślepo (według S a k a g a m i i
strona 288M i c h e n e r 1962), a więc spełniający prawdopodobnie rolę odwadniającą. Podobnie zbudowane były też i u nas gniazda (ryc. 19) wigorczyka lucernowca – Rhophitoides canus (Ev.). Od głównego kanału pionowego odchodziły tu (mniej więcej w połowie długości) poziome kanały boczne. Nie udało nam się natomiast ustalić ułożenia kokonów, gdyż gniazda założone były w dość luźnej, próchnicznej ziemi. Gniazdo tego gatunku (B o d n a r c z u k i R a d c z e n k o 1969 według B a n a s z a k 1993) miało esowaty kanał główny, od którego odbiegały boczne kanały (zwykle poziome), zakończone (1-3) szeregowo ułożonymi kolebkami larwalnymi. W i l k a n i e c i in. 1985 piszą, że boczne kanały mają długość 2,0- 3,5 cm.
Tabela 2 Liczba komórek w gnieździe i głębokość położenia komórek Number of larval cells in the nest and depth of cell sites
| Rodzina i gatunek pszczoły Bee family and bee species |
n¹ gniazda nests |
n¹ komórki cells |
Liczba komórek² w gnieździe Number of the cells in a nest |
Położenie dna² komórek (w mm) Site (depth) of cell bottom (in mm) |
|---|---|---|---|---|
| ANTHOPHORIDAE | ||||
| E. longicornis | 2 | 15 | 7,5 (1-14) | 174 (100-220) |
| E. interrupta | 6 | 24 | 4,5 (1-12) | 267 (80-460) |
| T. dentata | 1 | 6 | 6,0 | 112 (104-127) |
| A. quadrifasciata | 12 | 48 | 3,0 (1-6) | 67 (15-135) |
| A. plagiata | – | – | – (3-4)⁵ | – |
| MELITTIDAE | ||||
| M. leporina | 24 | 65 | 3,3 (1-9) | 197 (85-340) |
| M. hispanica | 2 | 3 | 1,5 (1-2) | ca 283 (195-300) |
| ANDRENIDAE | ||||
| M. clavicornis | 4 | 15 | 3,7 | 128 (30?-220) |
| 3 | – | 5,3? (1-9?)³ | – | |
| A. gelriae+A. ovatula | 9 | 33 | 9,7 (8-11) | 109 (33-250) |
| A. labialis | – | – | 24,0 (18-36)⁴ | – |
| HALICTIDAE | ||||
| Rh. canus | 4 | – | ca 5 (3-7<) | ca 129 (ca 80-170) |
| – | – | 4 | – (185-233) |
Odnośniki – Notes:
¹ Liczba zbadanych – Number of investigated
² Średnio (w nawiasie: od-do) – On an average (in parenthesis: from-to)
³ (Friese 1919)
⁴ (Sowa i in. 1976)
⁵ Wójtowski 1964)
strona 289Tabela 3 Średnie wymiary (w mm) i ułożenie komórki larwalnej i kokonu u różnych pszczół samotnic (w nawiasie: od-do) Average dimensions (mm) and position of larval cell and cocoon in different solitary bee species (in parenthesis: from-to)
| Gatunek pszczoły Bee species |
n¹ | Długość – Length: komórki of the cell |
Długość – Length: kokonu of cocoon |
Średnica – Diameter: komórki of the cell |
Średnica – Diameter: kokonu of cocoon |
Położenie Position² |
|---|---|---|---|---|---|---|
| MELITTIDAE | ||||||
| M. hispanica | 3 | 20,5(20-2)1) | – | 12,3(10-15) | – | – |
| M. leporina | 13 (16) | 12,5(8-17) | 12,6(9-14) | 6,6(5-8) | 6,0(4,5-8) | VH |
| ANTHOPHORIDAE | ||||||
| E. longicornis | 9 (3) | 19,0(16-20) | 16,3(16-17) | 9,1(8-10) | 9,3(9-10) | V |
| E. interrupta | 15 (1) | 19,0(15-20) | 12,0 | 7,8(7-9) | 7,0 | V |
| T. dentata | 6 | 14,9(14-17) | – | 7,4(7-8) | – | V |
| A. quadrifasciata | 13 | 12,4(10-16) | – | 8,4(7-10) | – | H(V) |
| ANDRENIDAE | 14 | 19,4(16-22) | – | 9,8(8-11) | – | H |
| M. clavicornis | – | (15-16)³ | – | (8)³ | – | VH⁴ |
| P. calcaratus | – | – | – | – | – | H⁵ |
| A. gelriae+A. ovatula | 20 | 11,6 (9-13) | – | 6,3(5-7) | – | H |
| A. labialis | – | 8,0⁷ | – | – | – | HV⁷ |
| HALICTIDAE | ||||||
| Rh. canus | – (7) | 6,0⁵⁻⁶ | 8,1(7-9,5) | 5,0⁵⁻⁶ | 6,6(6,5-7) | H⁶ |
Odnośniki – Notes:
¹ Liczba zbadanych komórek (w nawiasie kokonów) – Number of investigated cells (in parenthesis – of cocoons)
² Ułożenie komórek: H – poziome, V – pionowe, VH – różne Position of cells: H – horizontal, V – vertical, VH – various
³ (Małyszew 1925a); ⁴ (Friese 1919); ⁵ (Knerer 1980); ⁶ (Wilkaniec i in. 1985); ⁷ (Sowa i in. 1976)
strona 290Tabela 4 Wymiary wejścia do gniazda u badanych gatunków pszczół samotnic Dimensions of nest entrance of investigated solitary bee species¹
| Rodzina i gatunek pszczoły Bee family and bee species |
n² | Średnica kanału Canal diameter |
Średnica przedsionka Diameter of vestibule |
Wymiary kopczyka / Dimensions of tumulus: Średnica Diameter |
Wymiary kopczyka / Dimensions of tumulus: Wysokość Height |
|---|---|---|---|---|---|
| ANTHOPHORIDAE | |||||
| E. interrupta | 6 | 8,0 (7-9) | – | – | – |
| E. polonica | 2 | 10.0 | – | – | – |
| T. dentata | 1 | – (5-7) | – | – | – |
| A. quadrifasciata | 12 | 10,4(10-12) | – | – | – |
| A. plagiata | – | 7,5¹⁰ | – | – | – |
| MELITTIDAE | |||||
| M. hispanica | 2 | 10,0 (8-12) | 17,0 | – | – |
| M. leporina | 24 | 5,7 (4-7) | 14,1 (9-25) | – | – |
| – | – (6-8)³ | – | – | – | |
| D. hirtipes | – | 8,5⁴ | – | – | – |
| ANDRENIDAE | – | ||||
| M. clavicornis | 4 | 8,0 (7-9) | – | – | – |
| – | 7,0⁵ | – | – | – | |
| A. gelriae + A. ovatula | 9 | 4,9 (4-5,5) | – | – | – |
| A. labialis⁶ | – | 6,7 (5,5-8) | – | 63 (44-82) | 21 (10-32) |
| A. fulva | 1 | 6×8 (6-7)⁷ | – | – (55-60)⁷ | – (25)⁷ |
| HALICTIDAE | |||||
| Rh. canus | 4 | 4,3 (4-5) | 7≤ | – | – |
| – | 4,5⁸ | – | – (25-37)⁸ | – (7-12)⁸ | |
| – | 4,0⁹ | – | – | – |
Odnośniki – Notes:
¹ Wymiary średnie w mm (w nawiasie: od-do) Average dimensions in mm (in parenthesis: from-to)
² Liczba zbadanych gniazd – Number of investigated nests
³ (Tirgari 1968)
⁴ (Krzysztofiak 1994)
⁵ (Małyszew 1925a)
⁶ (Sowa i in. 1976)
⁷ (Banaszak 1994)
⁸ (Wilkaniec i in. 1985)
⁹ (Małyszew 1925b)
¹⁰ (Wójtowski 1964)
strona 291Fotografie przekroju gniazd – Photos of nest sections:
1-2. porobnicy przepaskowanej – of Amegilla quadrifasciata Vill.,
3. rozrożki chabrowej – of Tetralonia dentata Klug.,
4. porobnicy rudej – of Anthophora quadrimaculata (Pz.),
14-15. kornutki wykowej – of Eucera interrupta Baer.
10-11. komutki koniczynowej – of Eucera longicornis (L.)
12. trutnicy lucernowej – of Melitturga clavicornis Latr.
13. pszczolinki koniczynowej – of Andrena gelriae Vecht
Schematyczne rysunki gniazd – Schematic drawing of nests:
5. porobnicy przepaskowanej – of Amegilla quadrifasciata Vill.,
6. porobnicy rudej – of Anthophora quadrimaculata (Pz.),
7. rozrożki chabrowej – of Tetralonia dentata Klug,
8. kornutki wykowej – of Eucera interrupta Baer,
9. kornutki polskiej – of Eucera polonica Ruszk.,
16-17. spójnicy lucernowej – of Melitta leporina Pz.,
18. spójnicy wykowej (niedokończone)
- of Melitta hispanica Friese (uncompleted),
19. wigorczyka lucernowca – of Rhophitoides canus (Ev.),
20. pszczolinki koniczynowej – of Andrena gelriae v.d. Vecht.
(ryc. 1-4, 12, 14, 15 wykonał Mieczysław Biliński, 5-9 i 16-20 Andrzej Ruszkowski, 10, 11, 13 Marcin Ruszkowski – Illustrations were made: No 1-4, 12, 14, 15 by M. Biliński; No 5-9 and 16-20 by A. Ruszkowski; No 10, 11, 13 by M. Ruszkowski)




















LITERATURA
B a n a s z a k J. ( 1 9 9 3 ) – Ekologia pszczół. Warszawa – Poznań.
B a n a s z a k J. ( 1 9 9 4 ) – Contribution to the biology and ecology of Andrena (Andrena) fulva (Müller, 1766) (Hymenoptera, Apoidea). Pol. Pismo Entomol., 63:169-182.
F r i e s e H. ( 1 9 1 9 ) – Meliturga clavicornis, die Solbiene von Artern. Deutsche Entom. Z., 1918:56-60.
G o s e k J., R u s z k o w s k i A., B i l i ń s k i M., J a b ł o ń s k i B., K u n a K., C y b u l a A. ( 1 9 9 2 ) – Wybór miejsc gniazdowania i wpływ jego na rozwój populacji miesiarki lucernówki – Megachile rotundata (F.). Pszczeln. Zesz. Nauk., 36:125-137.
G o s e k J., R u s z k o w s k i A., B i l i ń s k i M., K u n a K. ( 1 9 9 5 ) – Struktura gniazda u różnych gatunków miesiarek – Megachile Latr. (Hymenoptera, Megachilidae). Biuletyn Ekologiczny, 5:60-82.
K n e r e r G. ( 1 9 8 0 ) – Panurgus calcaratus Scopoli (Hymenoptera, Andrenidae), eine Kommunale Biene in Europa. Zool. Anz., 204:64-68 (cit. Banaszak 1993).
K r z y s z t o f i a k A. ( 1 9 9 4 ) – Występowanie pszczoły obrostki – Dasypoda altarcator Harris (Hymenoptera, Apoidea) w Wigierskim Parku Narodowym. Wiad. Entom., 13(2):134.
strona 296M a ł y s z e w S. ( 1 9 2 5 a ) – Gniezdowanije meliturgi, Meliturga Latr., (Hym., Apodea). Izw. Nauczn. Inst. Lesgafta, 11(2):67-73.
M a ł y s z e w S. ( 1 9 2 5 b ) – Gniezdowanije Rhophites Spin. (Hymenoptera, Apoidea). Russk. Entomol. Obozr., 19(2):105-110.
R u s z k o w s k i A., G o s e k J., B i l i ń s k i M., J a b ł o ń s k i B. ( 1 9 9 5 a ) – Wybór miejsc gniazdowania przez niektóre gatunki murarek (Osmia L. sensu late – Hymenoptera, Megachilidae) oraz wymiary gniazda murarki lucernowej – O. coerulescens (L.). Pszczeln. Zesz. Nauk., 39(2):233-243.
R u s z k o w s k i A., G o s e k J., B i l i ń s k i M., J a b ł o ń s k i B., K u n a K., C y b u l a A. ( 1 9 9 2 ) – Wybór miejsc gniazdowania przez różne gatunki miesiarek (Megachile Latr.). Pszczeln. Zesz. Nauk., 36:138-148.
R u s z k o w s k i A., G o s e k J., K u n a K. ( 1 9 9 5 b ) – Wybór miejsc gniazdowania przez niektóre gatunki wałczatek (Heriades Spin.) i nożycówek (Chelostoma Latr.) oraz struktura ich gniazd. Pszczeln. Zesz. Nauk., 39(2):245-253.
R u s z k o w s k i A., J a b ł o ń s k i M., B i l i ń s k i M., G o s e k J., K u n a K., C y b u l a A., K a c z m a r s k a K. ( 1 9 9 8 ) – Wybór miejsc gniazdowania przez niektóre gatunki ziemnych pszczół samotnic (Hymenoptera, Apoidea). Pszczeln. Zesz. Nauk., 42(1):273-281.
R u s z k o w s k i A., J a b ł o ń s k i B., B i l i ń s k i M., G o s e k J., K u n a K., C y b u l a A. ( 1 9 7 4 – 1 9 7 9 ) – The search for the methods to increase population of insects pollinating alfalfa (project PL-ARS-42 – duplicated typescript), Puławy: (1974) First annual report; (1975) Second annual report; (1976) Third annual report; (1977) Fourth annual report; (1979) Final research report.
S a k a g a m i S. F., M i c h e n e r C. D. ( 1 9 6 2 ) – The nest architecture of the sweat bees (Halictinae). Univ. Kansas Press, Lawrence (cit. Banaszak 1993).
S o w a S., M o s t o w s k a I., W r o n a S. ( 1 9 7 6 ) – Z badań nad biologią Andrena labialis Kirby (Hym., Apoidea) w województwie olsztyńskim. Pol. Pismo Entomol., 46:127-143.
T i r g a r i S. ( 1 9 6 8 ) – Le choix du site de nidification par Melitta leporina (Panz.), Hym. Melittidae et Melitturga clavicornis (Latr.), Hym. Andrenidae. Ann. Abeille, 11(2):79-103.
W i l k a n i e c Z., W ó j t o w s k i F., S z y m a ś B. ( 1 9 8 5 ) – Someinvestigations on solitary bee Rhophitoides canus Ev. (Apoidea, Halictidae) nesting in alfalfa seed plantations. Zool. Pol., 32(3-4):139-151.
W ó j t o w s k i F. ( 1 9 6 4 ) – Z doświadczeń nad tworzeniem przenośnych kolonii porobnic (Anthophora parietina F.). Roczn. WSR Pozn., 19:177-184.
strona 297THE NEST STRUCTURE OF SOME GROUND-NESTING SOLITARY BEES (HYMENOPTERA, APOIDEA)
Andrzej Ruszkowski, Mieczysław Biliński, Janina Gosek
Summary
The nest structure of some ground-nesting solitary bees were investigated (1974-1977), mainly in rearing cages and in trap nests. The discussed species were as follows: Eucera longicornis (L.), E. interrupta Baer, E. polonica Ruszk., Tetralonia dentata Klug, Amegilla quadrifasciata Vill., Anthophora quadrimaculata Panz., Melitturga clavicornis Latr., Andrena gelriae v. d. Vecht, A. ovatula Kirby, Melitta leporina Panz., M. hispanica Friese and Rhophitoides canus (Ev.).
There were taken into consideration: dimensions of nests and of their parts, dimensions of larval cells and cocoons and the number of the cells in a nest.
Keywords: solitary bees, nest, cocoon.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 289, tab. 3: „20,5(20-2)1)” → 20,5(20-21)
- s. 291: „komutki” → kornutki
- s. 295, piśmiennictwo: „altarcator” → altercator
- s. 296, piśmiennictwo: „Apodea” → Apoidea
- s. 296, piśmiennictwo: „Someinvestigations” → Some investigations
- s. 296, piśmiennictwo: „sensu late” → sensu lato
