LETNI WZORZEC SKŁADU GATUNKOWEGO TRZMIELI (BOMBUS LATR.) NA RÓŻNYCH ROŚLINACH
tekst: Andrzej Ruszkowski, Maria Zadura, Mieczysław Biliński, Janina Gosek, Krystyna Kaczmarska, Janina Wojdaszka
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XLI, 1997 — Andrzej Ruszkowski, Maria Zadura, Mieczysław Biliński, Janina Gosek, Krystyna Kaczmarska, Janina Wojdaszka
strona 53PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XLI 1997
Andrzej Ruszkowski, |Maria Zadura|, Mieczysław Biliński, Janina Gosek, Krystyna Kaczmarska, Janina Wojdaszka
Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa, ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy
Streszczenie
Na podstawie obserwacji na kwiatach 108 gatunków roślin w Puławach (w okolicach parku pałacowego) w latach 1961-1967 oraz w niektórych innych miejscowościach, ustalono wzorzec składu gatunkowego trzmieli na tych roślinach w lipcu i sierpniu (osobno dla każdego miesiąca i dla każdego gatunku rośliny). Z wzorcem tym można porównywać składy gatunkowe trzmieli w innych miejscowościach lub latach.
Badania potwierdziły też potencjalne znaczenie trzmiela rudego – Bombus pascuorum Scop. dla zapylania wielu pastewnych roślin motylkowych, kamiennika – B. lapidarius (L.) – komonicy i esparcety, drzewnego – B. hypnorum (L.) – malin, ziemnego – B. terrestris (L.) i gajowego – B. lucorum (L.) – lucerny i słonecznika, a ogrodowego – B. hortorum (L.) i złotopasego – B. ruderatus (F.) – wyki kosmatej i siewnej.
Słowa kluczowe: trzmiel, monitoring, zapylanie, motylkowe, malina, słonecznik.
WPROWADZENIE I METODYKA
Po opracowaniu wiosennego wzorca składu gatunkowego trzmieli na różnych roślinach (Ruszkowski i in. 1997), podjęto w obecnej publikacji opracowanie podobnego wzorca dla miesięcy letnich: lipca i sierpnia. Osobno dla każdego z tych miesięcy.
Metodykę stosowaliśmy tu taką samą jak w wypadku wzorca wiosennego.
Tak samo podzielono trzmiele na 3 grupy:
I – długojęzyczkowe (d): Bombus hortorum (L.) + B. ruderatus (F.) – symbol H, B. subterraneus (L.) – symbol U i B. distinguendus (Mor.) – symbol I;
II – średniojęzyczkowe (s): B. pascuorum Scop. – symbol A, B. ruderarius Müll. – symbol D, B. sylvarum (L.) – symbol S, B. veteranus (F.) – symbol E, B. muscorum (F.) – symbol M i B. confusus Schenck – symbol C;
III krótkojęzyczkowe (k): B. lapidarius (L.) – symbol L, B. terrestris (L.) + B. – lucorum (L.) – symbol T, B. hypnorum (L.) – symbol Y i B. pratorum (L.) – symbol R.
strona 54W tekście, przy omawianiu dominacji trzmieli używamy tylko symboli gatunków, co ułatwia porównywanie przedstawionych wyników badań.
WYNIKI
W lipcu i sierpniu 1961-1967 dominowały w Puławach w okolicach parku pałacowego (tab. 1 i 2) te same gatunki trzmieli co w okresie wiosennym, przy mniejszym jednak udziale B. pratorum i B. hypnorum, gdyż rodziny pierwszego z nich ulegają rozpadowi zwykle już pod koniec lipca, a drugiego – pod koniec sierpnia.
Podobnie jak w okresie wiosennym rośliny odwiedzane przez trzmiele można podzielić na 7 grup i liczne podgrupy w zależności od dominacji gatunków trzmieli:
I – tylko długojęzyczkowych (d):
1 – H (Consolida, Tropaeolum, Salvia glutinosa, Prunella grandiflora);
II – długo- i krótkojęzyczkowych (dk):
1 – HL (Delphinium);
III – długo- i średniojęzyczkowych (ds):
1 – HA (Digitalis, Galeopsis, Dracocephalum, Betonica, Stachys silvatica),
2 – HAD (Trifolium pratense, Lamium album);
IV – długo-, średnio- i krótkojęzyczkowych (dsk):
1 – HAT (Anthirrhinum, Linaria)
2 – HATY (Vicia sativa),
3 – HADTY (Nepeta grandiflora),
4 – HALY (Prunella vulgaris),
5 – HADSLT (Vicia villosa),
6 – UALT (Cirsium);
V – tylko średniojęzyczkowych (s):
1 – A (Zinnia),
2 – AD (Vicia cracca);
VI – średnio i krótkojęzyczkowych (sk):
1 – AY (Symphytum, Lycium, Chamaenerion),
2 – AT (Melampyrum, Impatiens glandulifera),
3 – ATY (Hyssopus, Hypericum, Althaea rosea, Salvia verticillata, Symphoricarpos),
strona 554 – ALY (Cerinthe, Scabiosa, Echium),
5 – ALTY (Lupinus elegans, Dahlia, Borago, Coreopsis),
6 – ALT (Ballota, Carduus, Geranium, Satureia, Allium pulchellus),
7 – AL (Centaurea rhenana),
8 – ADL (Onobrychis, Lotus),
9 – ADLY (Calamintha),
10 – ADLTY (Gaillardia, Cosmos, Knautia, Teucrium scorodonia),
11 – ADLT (Lupinus polyphyllus, Centaurea scabiosa, Stachys recta, Ononis),
12 – ADT (Medicago),
13 – ADTY (Anchusa, Lavandula),
14 – DLT (Lupinus elegans, Agastache rugosa),
15 – DLTY (Phacelia tanacaetifolia),
16 – DY (Rubus idaeus, Dipsacus),
17 – AS (Lathyrus silvestris),
18 – ASLT (Teucrium scordium);
VII – tylko krótkojęzyczkowych (k):
1 – L (Sonchus, Sinapis, Arctium, Leonurus, Echinops exaltatus, Agastache anethiodora),
2 – LT (Centaurea cyanus, C. jacea, Helianthus debilis, H. doronicoides, Cirsium arvense, C. oleraceum, Callistephus, Tagetes, Eryngium maritimum, Geranium, Lupinus luteus, Stachys lanata, S. palustris),
3 – LTY (Echinops sphaerocephalus, Centaurea phrygia, Helianthus annuus),
4 – TY (Teucrium scorodonia, Eryngium planum, Tilia tomentosa, Spiraea japonica, S. bumalda),
5 – T (Thymus, Micromeria),
6 – Y (Tilia rubra, T. cordata, T. platyphyllos, T. euchlora, Althaea officinalis, Rosa, Cotoneaster, Verbascum, Phacelia grandiflora, Plantago media, P. lanceolata),
7 – YR (Scrophularia).
strona 56Tabela 1. Letni wzorcowy skład gatunkowy trzmieli (w %)¹ na różnych roślinach w Puławach w latach 1961-1967 The summer standard percentage¹ of bumble-bee species on different plant species at Pulawy in 1961-1967
| Miesiąc i roślina / Month and plant species⁴ | n² | Gatunki trzmieli – Species of Bombus³: H | U | A | D | S | M | L | T | Y | R |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| VII. Lipiec – July | |||||||||||
| Consolida ajacis (L.) | d 38 | 97 | – | 3 | – | – | – | – | – | – | – |
| Delphinium hybridum hort. | d 140 | 95 | 1 | 1 | – | – | – | 1 | 1 | 1 | – |
| Salvia glutinosa L. | d 20 | 95 | – | – | – | – | – | – | – | 5 | – |
| Tropaeolum maius L. | d 52 | 90 | – | 6 | – | – | – | – | 4 | – | – |
| Prunella grandiflora Jacq. | d 104 | 82 | 1 | 9 | 1 | – | – | 2 | – | 6 | – |
| Stachys silvatica L. | ds 84 | 81 | – | 13 | – | – | – | – | – | 6 | – |
| Digitalis purpurea L. | ds 43 | 81 | – | 12 | – | – | – | 5 | 2 | – | – |
| Linaria vulgaris (L.) Mill. | ds 23 | 52 | – | 39 | – | – | – | – | 4 | 4 | – |
| Antirrhinum maius L. | ds 115 | 51 | 3 | 39 | – | – | – | 3 | 3 | 2 | – |
| Dracocephalum moldavicum L. | ds 77 | 29 | – | 65 | 1 | – | 1 | – | 1 | 3 | – |
| Betonica officinalis L. | ds 93 | 16 | – | 55 | 4 | – | – | 10 | 9 | 6 | – |
| Lamium album L. | ds 40 | 15 | – | 45 | 27 | 3 | – | – | 3 | 7 | – |
| Trifolium pratense L. | ds 537 | 15 | 0 | 55 | 13 | 2 | 1 | 6 | 2 | 4 | – |
| Prunella vulgaris L. | ds 56 | 29 | – | 34 | 5 | 2 | – | 2 | – | 23 | 5 |
| Nepeta grandiflora M. B. | dsk 180 | 24 | – | 19 | 6 | – | – | 9 | 12 | 28 | – |
| Ballota nigra L. | s 67 | 7 | – | 76 | 3 | 1 | – | 1 | 1 | 9 | – |
| Vicia cracca L. | s 60 | – | – | 67 | 27 | – | – | 2 | – | 5 | – |
| Lavandula officinalis Chaix. | s 151 | 7 | 2 | 44 | 23 | 1 | – | 9 | 5 | 9 | 1 |
| Symphytum officinale L. | s 93 | 2 | – | 49 | 2 | – | 1 | 1 | 3 | 41 | – |
| Echium vulgare L. | sk 359 | 4 | – | 31 | 2 | – | – | 4 | 2 | 57 | 1 |
| Salvia verticillata L. | sk 423 | 0 | 1 | 25 | 2 | – | 0 | 5 | 5 | 60 | 2 |
| Lycium halimifolium Mill. | sk 91 | 1 | – | 23 | 2 | – | – | 3 | 1 | 67 | 2 |
| Chamaenerion angustifolium L. | sk 73 | – | 1 | 12 | – | – | – | 7 | 3 | 75 | 1 |
| Hyssopus officinalis L. | sk 185 | 3 | 1 | 32 | 6 | 1 | – | 6 | 12 | 36 | 2 |
| Dahlia pinnata Cav. | sk 432 | 5 | – | 32 | 6 | – | – | 3 | 33 | 20 | 0 |
| Hypericum perforatum L. | sk 151 | 1 | 3 | 22 | – | – | – | 2 | 11 | 61 | 1 |
| Althaea rosea Cav. | sk 73 | – | – | 21 | 10 | 1 | – | – | 23 | 45 | – |
| Cerinthe minor L. | sk 310 | – | – | 63 | 9 | – | – | 11 | 5 | 11 | 2 |
| Scabiosa ochroleuca L. | sk 411 | – | – | 32 | 2 | – | – | 49 | – | 15 | 2 |
| Leonurus cardiaca L. | sk 160 | 2 | 4 | 26 | 31 | 1 | – | 18 | 7 | 11 | 1 |
| Calamintha vulgaris (L.) Druce | sk 25 | – | 8 | 28 | 20 | – | – | 20 | 4 | 20 | – |
| Knautia arvensis (L.) | sk 81 | – | – | 27 | 12 | – | – | 16 | 10 | 32 | 1 |
| Teucrium scorodonia L. | sk 57 | 2 | – | 33 | 11 | – | – | 11 | 28 | 16 | – |
| Gaillardia aristata Pursh. | sk 347 | 1 | 1 | 20 | 14 | 1 | – | 31 | 15 | 18 | – |
| Lotus corniculatus L. | sk 68 | – | – | 34 | 15 | – | – | 43 | 7 | 1 | – |
| Onobrychis viciaefolia Scop.⁵ | sk 52 | – | – | 33 | 38 | 2 | – | 15 | 8 | 2 | – |
| Rubus idaeus L. | sk 50 | – | – | – | 12 | – | – | – | – | 86 | 2 |
| Dipsacus fullonum (L.) Scholl. | sk 32 | – | – | – | 13 | – | – | – | 6 | 81 | – |
| Anchusa officinalis L. | sk 207 | – | – | 57 | 21 | – | – | 5 | 2 | 15 | – |
| Medicago media Pers. | sk 122 | 3 | – | 52 | 16 | 1 | 1 | 4 | 18 | 6 | – |
| Lupinus polyphyllus Ldl. | sk 56 | – | – | 54 | 11 | – | – | 18 | 16 | 2 | – |
| Lupinus elegans H.B.K. | sk 31 | 10 | – | 29 | 6 | – | – | 26 | 16 | 13 | – |
| Centaurea rhenana Bor. | sk 25 | – | – | 14 | 8 | – | – | 60 | 8 | 10 | – |
| Phacelia tanacaetifolia Benth. | sk 388 | 2 | 0 | 5 | 13 | – | – | 37 | 13 | 24 | 5 |
Tabela 1. c.d.
| Miesiąc i roślina / Month and plant species⁴ | n² | Gatunki trzmieli – Species of Bombus³: H | U | A | D | S | M | L | T | Y | R |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Centaurea scabiosa L.⁶ | sk 334 | 2 | 2 | 7 | 16 | – | – | 47 | 14 | 9 | 0 |
| Stachys recta L. | sk 184 | 2 | – | 8 | 35 | 2 | – | 43 | 8 | 2 | – |
| Centaurea cyanus L. | k 43 | – | – | 7 | 2 | – | – | 70 | 14 | 7 | – |
| Centaurea phrygia L.⁷ | k 136 | 4 | 3 | 10 | 7 | – | – | 51 | 13 | 12 | – |
| Borago officinalis L. | k 84 | – | – | 8 | – | – | – | 23 | 17 | 46 | 6 |
| Cosmos bipinnatus Cav. | k 24 | 4 | 8 | 8 | – | – | – | 17 | 17 | 46 | – |
| Echinops sphaerocephalus L. | k 86 | – | – | – | 1 | – | – | 8 | 73 | 17 | – |
| Helianthus annuus L. | k 53 | 8 | 2 | 8 | – | – | – | 4 | 25 | 53 | 2 |
| Coreopsis lanceolata L. | k 40 | 3 | – | 3 | – | – | – | 3 | 25 | 68 | – |
| Tilia tomentosa Moench | k 1064 | – | – | – | 0 | – | – | 2 | 23 | 74 | 1 |
| Spiraea japonica L. F.⁸ | k 137 | 1 | – | 1 | – | – | – | – | 13 | 85 | – |
| Tilia rubra D. C. | k 21 | – | – | – | – | – | – | – | – | 10 | – |
| Plantago media L.⁹ | k 133 | – | – | 1 | – | – | – | – | 2 | 0 | – |
| Symphoricarpos albus L. | k 139 | – | – | 2 | – | – | – | 1 | 1 | 97 | 1 |
| Cotoneaster bullata Bois. | k 45 | – | – | – | – | – | – | – | – | 96 | 7 |
| Althaea officinalis L. | k 36 | 3 | – | – | – | – | – | – | 6 | 93 | – |
| Tilia cordata Mill. | k 24 | – | – | – | – | – | – | – | 8 | 92 | – |
| Tilia platyphyllos Scop. | k 64 | – | – | – | – | – | – | 5 | 3 | 92 | – |
| Rosa polyantha S. et Z. | k 23 | 4 | – | – | – | – | – | – | 4 | 91 | – |
| Tilia euchlora Koch. | k 340 | 1 | – | – | – | – | – | 2 | 9 | 86 | 1 |
| Verbascum phlomoides L. | k 38 | 8 | – | 3 | – | – | – | 3 | 8 | 79 | – |
| Phacelia grandiflora A. Gray | k 49 | – | – | – | 10 | – | – | 8 | 4 | 78 | – |
| Scrophularia nodosa L. | k 38 | – | – | – | – | – | – | – | – | 89 | 11 |
| VIII. Sierpień – August | |||||||||||
| Salvia glutinosa L. | k 64 | 89 | – | 3 | – | – | – | – | 8 | – | – |
| Galeopsis pubescens Bess. | ds 34 | 65 | – | 21 | – | – | – | 6 | 9 | – | – |
| Delphinium hybridum hort.¹⁰ | dk 25 | 84 | – | – | – | – | – | – | 16 | – | – |
| Antirrhinum maius L. | dsk 106 | 30 | 2 | 46 | 1 | – | – | 2 | 19 | – | – |
| Symphytum officinale L. | s 37 | 3 | – | 89 | – | – | – | 5 | 3 | – | – |
| Cerinthe minor L. | s 115 | – | – | 82 | 4 | – | – | 3 | 10 | – | – |
| Lamium album L. | s 25 | 8 | – | 76 | – | – | 4 | 4 | 8 | – | – |
| Dracocephalum moldavicum L. | s 267 | 10 | – | 73 | 7 | 1 | – | 4 | 4 | 1 | – |
| Lycium halimifolium Mill. | s 26 | – | – | 69 | 8 | – | – | 8 | 8 | 8 | – |
| Zinnia elegans Jacq. | s 40 | 10 | – | 67 | – | – | – | 10 | 10 | – | – |
| Trifolium pratense L. | s 121 | 3 | – | 61 | 10 | 5 | 1 | 6 | 6 | 8 | – |
| Lupinus polyphyllus Ldl. | sk 45 | 2 | – | 64 | 4 | 4 | – | 9 | 16 | – | – |
| Impatiens glandulifera Royle | sk 80 | 4 | – | 52 | 4 | 1 | – | 8 | 31 | – | – |
| Linaria vulgaris (L.) Mill. | sk 37 | – | – | 51 | – | – | – | – | 49 | – | – |
| Salvia verticillata L. | sk 152 | 1 | 2 | 26 | 5 | – | 1 | 8 | 18 | 40 | 1 |
| Hyssopus officinalis L. | sk 83 | – | – | 24 | 1 | – | – | 10 | 45 | 20 | – |
| Symphoricarpos albus L. | sk 203 | – | – | 13 | – | – | – | – | 33 | 54 | – |
| Anchusa officinalis L. | sk 78 | – | – | 51 | 18 | – | – | 9 | 18 | 4 | – |
| Stachys recta L. | sk 20 | – | – | 50 | 25 | – | – | 10 | 15 | – | – |
| Ballota nigra L. | sk 38 | 3 | – | 63 | 5 | – | – | 11 | 16 | 3 | – |
| Carduus acanthoides L. | sk 20 | – | – | 35 | 10 | – | – | 40 | 15 | – | – |
| Borago officinalis L. | sk 51 | – | – | 27 | – | – | – | 16 | 57 | – | – |
| Knautia arvensis L. | sk 121 | – | – | 22 | 7 | – | – | 34 | 29 | 7 | – |
| Geranium pratense L. | sk 32 | – | – | 22 | 6 | – | – | 44 | 28 | – | – |
Tabela 1. c.d.
| Miesiąc i roślina / Month and plant species⁴ | n² | Gatunki trzmieli – Species of Bombus³: H | U | A | D | S | M | L | T | Y | R |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Dahlia pinnata Cav. | sk 1035 | 1 | 0 | 18 | 4 | 0 | 1 | 14 | 55 | 7 | – |
| Coreopsis lanceolata L. | sk 29 | 3 | – | 14 | 3 | – | – | 39 | 41 | – | – |
| Cosmos bipinnatus Cav. | sk 222 | – | – | 13 | 2 | 1 | – | 72 | 12 | 0 | – |
| Centaurea scabiosa L. | sk 157 | – | – | 13 | 2 | – | 1 | 66 | 14 | 4 | – |
| Echium vulgare L. | sk 47 | – | – | 62 | 2 | 4 | – | 15 | – | 17 | – |
| Prunella vulgaris L. | sk 21 | 5 | – | 48 | 5 | 5 | 5 | 14 | 5 | 14 | – |
| Onobrychis viciaefolia Scop. | sk 82 | – | – | 11 | 35 | 4 | – | 43 | 7 | – | – |
| Scabiosa ochroleuca L. | sk 42 | – | – | 36 | – | – | – | 57 | 5 | 2 | – |
| Lotus corniculatus L. | sk 56 | – | – | 14 | 7 | – | – | 75 | 4 | – | – |
| Centaurea rhenana Bor. | sk 64 | – | – | 12 | 5 | – | – | 80 | 2 | 2 | – |
| Nepeta grandiflora M. B. | sk 49 | – | – | 49 | 14 | 2 | 2 | 4 | 10 | 18 | – |
| Lavandula officinalis Chaix. | sk 49 | 6 | – | 29 | 14 | – | – | 10 | 18 | 18 | 4 |
| Lupinus elegans H. B. K. | sk 86 | – | – | 9 | 12 | – | 1 | 13 | 65 | – | – |
| Centaurea jacea L. | k 52 | – | – | 4 | 2 | 2 | – | 79 | 12 | 2 | – |
| Gaillardia aristata Pursh. | k 257 | – | – | 7 | 1 | – | – | 66 | 23 | 3 | – |
| Callistephus chinensis Nees | k 53 | 4 | – | 1 | 2 | – | – | 34 | 49 | – | – |
| Echinops sphaerocephalus L. | k 295 | – | – | 2 | 2 | – | – | 24 | 64 | 8 | – |
| Helianthus debilis Nutt. | k 51 | – | – | 6 | 2 | – | – | 71 | 22 | – | – |
| Helianthus annuus L. | k 107 | 5 | – | 9 | – | – | – | 15 | 64 | 7 | – |
| Tilia tomentosa Moench | k 372 | – | – | – | – | – | – | 2 | 38 | 59 | 0 |
| Teucrium scorodonia L. | k 30 | 10 | – | – | – | – | – | – | 63 | 27 | – |
| Althaea rosea Cav. | k 40 | – | – | 8 | – | – | – | 8 | 72 | 12 | – |
Odnośniki – Notes:
¹ 0 = 0,1-0,49%
² n – liczba obserwowanych trzmieli – number of the observed bumble-bee individuals d – dominacja trzmieli długojęzyczkowych – domination of long-tongued bumble-bees (HIU) s – dominacja trzmieli średniojęzyczkowych – domination of middle-tongued bumble-bees (CADSEM) k – dominacja trzmieli krótkojęzyczkowych – domination of short-tongued bumble-bees (LTYR)
³ Symbole gatunków trzmieli – Symbols of Bombus species: H – t. ogrodowy – B. hortorum (L.) + t. złotopasy – B. ruderatus (F.) I – t. ozdobny – B. distinguendus Mor. U – t. paskowany – B. subterraneus (L.) C – t. wielkooki – B. confusus Schenck A – t. rudy – B. pascuorum Scop. D – t. rudonogi – B. ruderarius Müll. S – t. rudo-szary – B. sylvarum (L.) E – t. szary – B. veteranus (F.) M – t. żółty – B. muscorum (F.) L – t. kamiennik – B. lapidarius (L.) T – t. ziemny – B. terrestris (L.) + t. gajowy – B. lucorum (L.) Y – t. drzewny – B. hypnorum (L.) R – t. leśny – B. pratorum (L.)
⁴ leg. et observ. A. Ruszkowski, M. Zadura, det. A. Ruszkowski
⁵ + 2% C
⁶ + 0,3% C
⁷ + 1% C
⁸ + Spiraea bumalda Burv.
⁹ + Plantago lanceolata L.
¹⁰ + Consolida ajacis (L.) Schur.
strona 59Tabela 2. Skład gatunkowy trzmieli (w %) na roślinach letnich nie występujących w składzie wzorcowym. The percentage of bumble-bee species on the summer plant species, which not appeared in the standard percentage
| Miesiąc, roślina, miejscowość¹, lata / Month, plant species, locality¹, years | n² | Gatunki trzmieli – Species of Bombus³: H | A | D | S | M | L | T | Y |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| VII. LIPIEC – JULY | |||||||||
| Vicia sativa L. | |||||||||
| Oborniki Śl. (pow. Trzebnica) 1963-67⁴ | 22 | 23 | 18 | – | – | – | – | 41 | 18 |
| Vicia villosa Roth. | |||||||||
| Oborniki Śl. (pow. Trzebnica) 1963-67⁴ | 77 | 1 | 40 | 1 | 4 | – | – | 51 | 3 |
| Wrocław 1962-67⁴ | 84 | 24 | 1 | 15 | 11 | – | 15 | 33 | – |
| Melampyrum pratense L. | |||||||||
| Wojszyn (pow. Puławy) 1990⁵ | 25 | – | 68 | 4 | – | – | – | 28 | – |
| Oborniki Śl. (pow. Trzebnica) 1963-67⁴ | 32 | – | 66 | – | – | – | – | 25 | 9 |
| Lathyrus silvestris L. | |||||||||
| Puławy-Górna Niwa 1984-87⁶ | 25 | 10 | 40 | 4 | 20 | – | 4 | – | – |
| Ononis spinosa L. | |||||||||
| Puławy-Włostowice 1985⁷ | 73 | 3 | 15 | 11 | 1 | 1 | 29 | 40 | – |
| Góra Puławska (pow. Puławy) 1985⁴ | 30 | – | – | 10 | – | – | 47 | 43 | – |
| Jaroszyn (pow. Puławy) 1985-91⁸ | 28 | – | – | – | – | – | 54 | 46 | – |
| Łęka (pow. Puławy) 1987-89⁵ | 23 | – | 9 | – | – | 4 | 61 | 26 | – |
| Sonchus sp. | |||||||||
| Bronowice (pow. Puławy) 1987-89⁵ | 49 | – | – | – | – | – | 100 | – | – |
| Sinapis arvensis L. | |||||||||
| Puławy-Las Włostowicki 1986⁹ | 22 | – | – | – | – | – | 100 | – | – |
| Echinops exaltatus Schrad. | |||||||||
| Puławy-Górna Niwa 1984-87⁶ | 31 | – | – | – | – | – | 90 | 10 | – |
| Agastache anethiodora (Pursh.) | |||||||||
| Puławy-Górna Niwa 1984-87⁶ | 58 | – | 3 | – | – | – | 90 | 3 | 3 |
| Lupinus luteus L. | |||||||||
| Łęka (pow. Puławy) 1987-89⁵ | 22 | – | – | – | – | – | 86 | 14 | – |
| Carduus acanthoides L. | |||||||||
| Łęka (pow. Puławy) 1987-89⁵˒⁹ | 23 | – | 9 | – | – | 4 | 62 | 26 | – |
| Trzcianki (pow. Puławy) 1986⁷ | 20 | – | – | – | – | – | 75 | 25 | – |
| Geranium pratense L. | |||||||||
| Puławy-Górna Niwa 1984-87⁶ | 21 | – | – | – | 5 | – | 95 | – | – |
| Bronowice (pow. Puławy) 1987-89⁵ | 30 | – | 3 | – | – | – | 43 | 50 | – |
| Stachys palustris L. | |||||||||
| Gołąb (pow. Puławy) 1987-89⁵ | 135 | – | – | 4 | 1 | 5 | 73 | 12 | – |
| Cirsium arvense (L.) | |||||||||
| Puławy-Las Włostowicki 1986⁹ | 21 | – | – | – | – | – | 19 | 81 | – |
| Gołąb (pow. Puławy) 1987-89⁵ | 127 | – | – | 1 | – | – | 39 | 59 | – |
| Bronowice (pow. Puławy) 1987-89⁵ | 21 | – | – | – | – | – | 76 | 24 | – |
Tabela 2. c.d.
| Miesiąc, roślina, miejscowość¹, lata / Month, plant species, locality¹, years | n² | Gatunki trzmieli – Species of Bombus³: H | A | D | S | M | L | T | Y |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Agastache rugosa Kuntze | |||||||||
| Puławy-Górna Niwa 1984-87⁶ | 25 | – | 4 | – | – | – | 40 | 56 | – |
| Thymus pulegioides L. | |||||||||
| Wojszyn (pow. Puławy) 1990⁵ | 22 | – | 5 | – | – | – | – | 95 | – |
| Eryngium planum L. | |||||||||
| Puławy-Górna Niwa 1984-87⁶ | 24 | – | – | – | – | – | 4 | 83 | 13 |
| VIII. SIERPIEŃ – AUGUST | |||||||||
| Cirsium sp. | |||||||||
| Sobieszewo (pow. Pruszcz Gd.) 1967⁸˒¹¹ | 36 | – | 11 | 3 | 3 | 6 | 44 | 17 | – |
| Melampyrum pratense L. | |||||||||
| Krynica Morska (pow. Elbląg) 1986⁴ | 35 | 3 | 54 | – | – | – | – | 43 | – |
| Błotno (pow. Łobez) 1974⁴ | 20 | – | – | – | – | – | – | 100 | – |
| Medicago media Pers. | |||||||||
| Puławy-Górna Niwa 1967-70⁴˒¹⁵ | 86 | 5 | 23 | 1 | – | – | 2 | 67 | – |
| pow. Lipsko (woj. Radom) 1963⁸˒¹⁰ | 24 | – | – | – | – | – | 8 | 88 | – |
| Teucrium scordium L. | |||||||||
| Puławy-Górna Niwa 1984-87⁶ | 28 | – | 14 | – | 14 | – | 21 | 46 | 4 |
| Agastache rugosa Kuntze | |||||||||
| Puławy-Górna Niwa 1984-87⁶ | 59 | – | – | 14 | 3 | – | 26 | 16 | – |
| Allium pulchellum Don. | |||||||||
| Wrocław-Ogród Botaniczny 1963¹³ | 22 | – | 14 | – | – | – | 36 | 50 | – |
| Satureia montana L. | 152 | ||||||||
| Wrocław-Ogród Botaniczny 1963¹³ | – | 14 | 1 | – | – | 14 | 70 | 1 | |
| Arctium tomentosum Mill. | |||||||||
| Krynica Morska (pow. Elbląg) 1967⁸ | 25 | – | – | – | – | – | 96 | – | 4 |
| Leonurus cardiaca L. | |||||||||
| Puławy-Górna Niwa 1984-87⁶ | 55 | – | – | 4 | – | – | 94 | 2 | – |
| Cirsium oleraceum (L.) Scop. | |||||||||
| Puławy-Górna Niwa 1984-87⁶ | 28 | – | – | 4 | – | – | 82 | 14 | – |
| Helianthus doronicoides Tor. et Gray | |||||||||
| Wrocław-Ogród Botaniczny 1963¹³ | 28 | – | 4 | – | – | – | 71 | 25 | – |
| Phacelia tanacaetifolia Benth. | |||||||||
| Puławy-Górna Niwa 1984-87⁶ | 349 | – | 1 | 1 | – | – | 68 | 30 | – |
| Tagetes erectus L. | |||||||||
| Wrocław-Ogród Botaniczny 1963¹³ | 36 | – | 3 | – | – | – | 56 | 36 | 6 |
| Centaurea phrygia L. | |||||||||
| Puławy-Górna Niwa 1971-73¹² | 36 | – | – | – | – | – | – | 100 | – |
| Wrocław-Ogród Botaniczny 1963¹³ | 44 | 2 | – | – | – | – | 98 | – | – |
| Vicia villosa Roth. | |||||||||
| Łabędzie (pow. Drawsko Pom.) 1974⁴˒¹⁴ | 59 | – | – | – | – | 5 | 41 | 49 | – |
| Stachys lanata Jacq. | |||||||||
| Puławy-Górna Niwa 1984-87⁶ | 21 | – | 10 | – | 10 | – | 24 | 57 | – |
Tabela 2. c.d.
| Miesiąc, roślina, miejscowość¹, lata / Month, plant species, locality¹, years | n² | Gatunki trzmieli – Species of Bombus³: H | A | D | S | M | L | T | Y |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Eryngium maritimum L. | |||||||||
| Górki Wsch. (pow. Pruszcz Gd.) 1967⁸˒¹⁶ | 31 | – | – | – | – | – | 23 | 68 | – |
| Eryngium planum L. | |||||||||
| Wrocław-Ogród Botaniczny 1963¹³ | 21 | – | – | – | – | – | 5 | 95 | – |
| Micromeria rupestris Benth. | |||||||||
| Wrocław-Ogród Botaniczny 1963¹³ | 26 | – | – | – | – | – | – | 100 | – |
Odnośniki Notes:
¹ w nawiasie dawny powiat – in parenthesis exdistrict
²⁻³ jak w tab. 1 – as in the table 1
⁴ leg. et observ. M. Biliński
⁵ leg. et observ. A. Ruszkowski, J. Gosek, K. Kaczmarska
⁶ leg. et observ. Ruszkowski A., Kaczmarska K., Biliński M., Gosek J., Wojdaszka J.
⁷ leg. et observ. K. Kaczmarska, J. Wojdaszka
⁸ leg. et observ. A. Ruszkowski
⁹ leg. et observ. A. Ruszkowski, K. Kaczmarska, J. Wojdaszka
¹⁰ + 4% E
¹¹ + 11%U + 3% E + 3% I
¹² leg. et observ. Kaczmarska K., Ruszkowski A., Biliński M.
¹³ + H. lactiflorus (Biliński 1964)
¹⁴ + 5% E
¹⁵ + 1% U
¹⁶ + 10% U
WNIOSKI
- Rośliny letnie można uporządkować pod względem składu gatunkowego odwiedzających je trzmieli w 7 grup i liczne podgrupy, uzyskując wzorzec (jeszcze pełniejszy niż dla roślin wiosennych), dla porównywania z nim tychże gatunków roślin w innych miejscowościach lub latach.
- Badania potwierdziły, że Bombus pascuorum Scop. może odgrywać znaczną rolę w zapylaniu wielu pastewnych roślin motylkowych, B. lapidarius (L.) – komonicy i esparcety, B. terrestris (L.) i B. lucorum (L.) – lucerny i słonecznika, B. hypnorum (L.) – malin, a B. hortorum (L.) i B. ruderatus (F.) – wyki.
LITERATURA
Biliński M. (1964) – Obserwacje nad biologią niektórych gatunków trzmieli ze szczególnym uwzględnieniem sposobów odżywiania się Bombus terrestris L. i Bombus lucorum L. (maszynopis pracy magisterskiej). Katedra Entomologii WSR we Wrocławiu.
Ruszkowski A., Zadura M., Biliński M., Gosek J., Kaczmarska K. (1997) – Wiosenny wzorzec składu gatunkowego trzmieli (Bombus Latr.) na różnych roślinach. Pszczeln. Zesz. Nauk. 41:133-141.
strona 62THE SUMMER STANDARD OF THE COMPOSITION OF BUMBLEBEE SPECIES (BOMBUS LATR.) ON DIFFERENT PLANT SPECIES
A. Ruszkowski, |M. Zadura|, M. Biliński, J. Gosek, K. Kaczmarska, J. Wojdaszka
Summary
A standard composition of bumblebee species on different plant species during July and August was stated on the basis of the own observations on flowers of 108 plant species at Pulawy (in environments of palace park) during the years 1961-1967 and in some other localities. The standard composition was elaborated separately for each month and for each plant species.
Species compositions of bumblebees in other localities or in other years may be comparised with the standard composition.
These investigations confirmed the potential importance of Bombus pascuorum Scop. for pollination of many fodder leguminous plants, of B. lapidarius (L.) – for pollination of Lotus and Onobrychis, of B. hypnorum L. – for raspberry, of B. terrestris (L.) and B. lucorum (L.) – for Medicago and Helianthus, and of B. hortorum (L.) and B. ruderatus (F.) – for pollination of Vicia villosa and V. sativa.
Keywords: Bombus, monitoring, pollination, Papilionaceae, Rubus idaeus, Helianthus.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 54: „Anthirrhinum” → Antirrhinum
- s. 55: „Allium pulchellus” → Allium pulchellum
- s. 62, streszczenie: „comparised” → compared
