WARTOŚĆ PSZCZELARSKA NOWEJ ODMIANY NOSTRZYKU BIAŁEGO (MELILOTUS ALBUS MED.)

tekst: Bolesław Jabłoński, Kazimiera Szklanowska

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXIX, 1985 — Bolesław Jabłoński, Kazimiera Szklanowska

strona 359

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXIX 1985

(MELILOTUS ALBUS MED.)

Bolesław Jabłoński

Oddział Pszczelnictwa ISK w Puławach

Kazimiera Szklanowska

Zakład Botaniki AR w Lublinie

WSTĘP

Nostrzyk, jako stosunkowo niedawno wzięta do uprawy roślina motylkowa gleb lekkich, ma bardzo wiele zalet, ale ma też wady. Jedną z zalet nostrzyku jest wysoka wartość pszczelarska, bowiem przez ponad 6-tygodniowy okres kwitnienia (od trzeciej dekady czerwca do początku sierpnia) dostarcza on w wydzielanym przez kwiaty nektarze do 300 kg cukrów z 1 ha i dużo cennego pyłku (Głuchov 1955, Kopielkievski 1959, Veličkov 1961, Demianowicz 1963, Kropačova 1970, Ponomarieva 1973, McGregor 1976, Petkov 1979). Do wad nostrzyku jako rośliny pastewnej należy przede wszystkim duża zawartość kumaryny oraz słabe ulistnienie łodyg. Toteż hodowcy różnych krajów świata (Gonet 1966) dążą do poprawy rolniczych cech użytkowych odmian uprawnych nostrzyku. Prace takie od dawna prowadzone są również w Polsce (m.in. Jaranowski 1964). Ostatnio dr J. Stuczyńska, z Poznańsko-Gorzowskiego Oddziału Instytutu Hodowli i Aklimatyzacji Roślin, zgłosiła do rejestru odmian oryginalnych nową jednoroczną formę nostrzyku białego, pod nazwą GOH-180, która charakteryzuje się wysokimi plonami zielonej masy oraz bogatym kwitnieniem od trzeciej dekady lipca do połowy września lub dłużej.

Celem niniejszej pracy była ocena wartości pszczelarskiej nowo wyhodowanej odmiany GOH-180, tj. obfitości jej kwitnienia, nektarowania, wydajności pyłkowej oraz oblotu przez pszczoły.

METODYKA

Badania wykonano w Oddziale Pszczelnictwa ISK w Puławach, na polu Pszczelniczego Zakładu Doświadczalnego Górna Niwa, w latach 1981—1984. Nostrzyk wsiewano na słabej glebie bielicowej (lekki

strona 360

szczerk), zaliczanej do klasy V. Kwasowość hydrolityczna tej gleby w 1980 r. wynosiła od 2,1 do 2,6, a pH oznaczane w wodzie 5,2—6,3, zaś oznaczane w 1 n KCl 4,6—5,2. Zawartość CaO wahała się w granicach 40—50 mg na 100 g gleby. Jesienią w 1980 r. pole zostało zwapnowane (około 1000 kg CaCO3 na 1 ha), a pH gleby, sprawdzane kwasomierzem Helliga, wynosiło około 6.

Bezpośrednim przedplonem dla nostrzyku w 1981 r. była gorczyca biała, a w latach 1982 i 1984 — facelia błękitna. Pod nostrzyk stosowano tylko przedsiewnie nawożenie fosforowo-potasowe, w ilości około 60 kg P2O5 i 80 kg K2O na 1 ha, w postaci superfosfatu granulowanego i soli potasowej.

Siew wykonywano wcześnie, jak tylko pozwalały na to warunki polowe, tj. między 10 a 15 kwietnia. Wysiewano około 10 kg nasion na 1 ha, w rzędy co 40 cm. Z prac pielęgnacyjnych stosowano wiosną planet ręczny, pierwszy raz w maju i drugi raz na początku czerwca, usuwając przy tym ręczne chwasty z rzędów.

Nową odmianę nostrzyku jednorocznego GOH-180 starano się każdego roku porównać z normalną dwuletnią formą nostrzyku białego, a w latach 1983 i 1984 także z nostrzykiem żółtym i amerykańskim jednorocznym nostrzykiem białym, o nazwie ’Hubam’. Dlatego na polu obok nostrzyku GOH-180 wysiewano kilku arowe poletka tamtych nostrzyków. Oryginalne nasiona GOH-180 otrzymywano bezpośrednio od hodowcy, dr J. Stuczyńskiej z Oddziału IHAR w Gorzowie Wielkopolskim. Nasiona zaś nostrzyku białego, żółtego i Hubamu pochodziły z miejscowego ogródka roślin miododajnych, gdzie są wysiewane od wielu lat.

Badania ograniczały się do notowania faz kwitnienia nostrzyku, określania obfitości nektarowania (metodą pipetową — Jabłoński, Szklanowska 1979) i obfitości pylenia kwiatów (metodą eterową — Warakomska 1972) oraz do analizy porostu, mającej na celu określenie ważnej dla pszczelarstwa obfitości kwitnienia roślin. Nektar pobierano w czasie masowego kwitnienia roślin w 1981 r. przez 13 dni, w 1982 — 12 dni, 1983 — 32 dni i 1984 — 35 dni, biorąc dziennie dla każdej badanej populacji nostrzyku przeważnie po trzy próby, z 30 kwiatów każda. Natomiast po sześć 30-kwiatowych prób dziennie dla każdej populacji brano przy określaniu wydajności pyłkowej, którą badano w odstępach 5—7-dniowych podczas masowego kwitnienia roślin, w 1982 r. — 11 razy, w 1983 — 10 razy i w 1984 — 8 razy.

W celu określenia liczby kwiatów na jednostce powierzchni brano dla każdej populacji pod koniec kwitnienia po trzy próby roślin, każdą z 2,5 m.b. rządka (co odpowiadało 1 m2), na których liczono wszystkie kwiatostany. Wcześniej na podstawie 100 losowo wziętych kwiatostanów w każdej populacji określano liczbę kwiatów w kwiatostanie. Iloczyn tych dwu wartości dawał liczbę kwiatów na 1 m2.

Pszczoły liczono na wyznaczonych 10 m długości rządkach tylko w godzinach południowych, przez 5—8 pogodnych dni okresu pełni kwitnienia. Określono też dzienną dynamikę oblotu nostrzyku przez pszczoły

strona 361

oraz dzienną dynamikę rozkwitania jego kwiatów, wykonując co godzinę obserwacje na wyznaczonych poletkach.

Zebrane wyniki przedstawione w tabelach i na wykresie, podając dla ważniejszych wartości średnie błędy standardowe (± S_x̄).

WYNIKI

KWITNIENIE NOSTRZYKU

Pora kwitnienia. Biorąc pod uwagę obie badane formy nostrzyku, jednoroczną i dwuletnią, pora ich kwitnienia rozciągała się od połowy czerwca do trzeciej dekady września. Warunki pogody w tym czasie układały się w poszczególnych latach bardzo różnie (tab. 1). W 1981 r. były one zbliżone do przeciętnych, tylko czerwiec charakteryzował się niższą średnią temperaturą i większymi opadami, a sierpień niższą temperaturą i większym zachmurzeniem. Pogoda w okresach kwitnienia nostrzyku

Tabela 1 Niektóre dane meteorologiczne z okresu kwitnienia nostrzyku w Puławach w latach 1981—1984 Some meteorological data of flowering period of Melilotus in the years 1981—1984

Rok Year Czerwiec June: 2 Czerwiec June: 3 Lipiec Juli: 1 Lipiec Juli: 2 Lipiec Juli: 3 Sierpień August: 1 Sierpień August: 2 Sierpień August: 3 Wrzesień September: 2 Wrzesień September: 3
Średnie dzienne temperatury — Average daily temperature
1981 16,2 18,1 21,7 24,0 18,8 22,3 19,4 13,7 15,2 11,9
1982 15,4 18,3 17,8 22,6 22,3 24,2 21,2 19,4 19,2 18,2
1983 17,7 20,5 22,9 24,0 19,5 21,5 23,5 23,5 18,3 18,0
1984 14,6 15,1 15,1 19,2 16,3 22,1 17,9 18,5 18,0 12,5
Sumy opadów w mm — Rainfalls in mm
1981 34,0 40,0 0,5 40,5 39,0 9,3 12,5 45,3 — 54,0
1982 9,5 19,6 11,7 22,5 — — 9,5 22,5 — —
1983 6,5 29,5 10,0 97,5 118,5 15,0 14,0 29,0 5,0 44,2
1984 44,0 37,3 48,0 20,6 11,0 4,5 4,1 2,0 20,0 44,0

w latach 1982 i 1983 była ciepła i słoneczna, przy czym w lipcu i sierpniu 1982 r. zaznaczyła się susza, powodująca nawet więdnięcie roślin. Rok 1984 odznaczał się niską temperaturą i dużym zachmurzeniem w czerwcu i w lipcu oraz małymi opadami w lipcu i sierpniu. Temperatura w sierpniu i w pierwszej połowie września była wyższa niż w dwu poprzednich miesiącach, wobec czego formy jednoroczne nostrzyku miały stosunkowo lepsze warunki dla kwitnienia niż normalnie wcześniej kwitnące formy dwuletnie.

strona 362

Tabela 2 Daty zakwitania i przekwitania nostrzyku Data of flowering period of Melilotus

Rok Years Popnlacja Population 10 Faza kwitnienia Phase of blooming: początek beginning Faza kwitnienia Phase of blooming: pełnia full Faza kwitnienia Phase of blooming: koniec end
1981 GOH-180 roczny 20.VII 27.VII—5.IX 19.IX
Biały 2-letni 26.VI 7.VII—30.VII 8.VIII
1982 GOH-180 roczny 18.VII 28.VII—27.VIII 26.IX
GOH-180 2-let. 28.VI 8.VII—28.VII 7.VIII
Biały 2-letni 25.VI 6.VII—24.VII 5.VIII
1983 GOH-180 roczny 14.VII 24.VII—31.VIII 15.IX
GOH-180 2-let. 19.VI 28.VI—26.VII 6.VIII
Biały 2-letni 12.VI 18.VI—15.VII 2.VIII
Żółty 2-letni 8.VI 16.VI—16.VII 24.VII
Hubam roczny 8.VII 17.VII—25.VIII 10.IX
1984 GOH-180 roczny 30.VII 13.VIII—10.IX 17.IX
Biały 2-letni 1.VII 12.VII—10.VIII 20.VIII
Żółty 2-letni 28.VI 8.VII—3.VIII 18.VIII
Hubam roczny 14.VII 28.VII—26.VIII 12.IX

Wyjaśnienia — Explantion: GOH-180 rocz. — nowa odmiana nostrzyku białego, forma jednoroczna sweet clower, new cultivar, annual form GOH-180 2-let. — nowa odmiana nostrzyku białego, forma dwuletnia sweet clower, new cultivar, form biennial Biały 2-letni — populacja z Puław, forma dwuletnia sweet clover form biennial, population from Puławy Żółty 2-letni — populacja z Puław, forma dwuletnia common melilot, form biennial, population from Puławy Hubam roczny — odmiana USA. forma roczna nostrzyku białego sweet clover f. annual, cultivar from USA

Zróżnicowana pogoda w poszczególnych latach zdecydowała o tym, że przy stosunkowo wysokiej temperaturze kwitnienie w 1983 r. dwuletniego białego nostrzyku rozpoczęło się już 12 czerwca, przy średnio wysokiej w latach 1981 i 1982 — około 25 czerwca, a przy niskiej w roku 1984 — dopiero 1 lipca (tab. 2). Nostrzyk dwuletni żółty zakwitał o 3—4 dni wcześniej od białego, a biały dwuletni GOH-180 o 3—7 dni później. Będący w tej pracy przedmiotem głównego zainteresowania jednoroczny nostrzyk biały GOH-180 zakwitał około 30 dni później od białego dwuletniego, tj. w drugiej połowie lipca. Koniec kwitnienia dwuletniego nostrzyku białego przy ciepłej pogodzie 1983 r. wypadł 2 sierpnia, przy chłodnej pogodzie w 1984 r. — 20 sierpnia, a w pozostałych latach 5—8 sierpnia. Nostrzyk żółty kończył kwitnienie o parę dni wcześniej od białego dwuletniego, a dwuletnia forma GOH-180 — parę dni później. Kwitnienie jednorocznej formy GOH-180 przeciągało się do połowy września i dłużej. Natomiast Hubam kończył kwitnienie około 10 września i w obu latach (1983 i 1984) wydał dość dużo nasion. Z odmiany

strona 363

GOH-180 zdołano zebrać nieco więcej nasion (choć w ogóle nie dużo) tylko przy ciepłej pogodzie w roku 1983. W pozostałych latach badań nasiona tej odmiany nie zdążyły całkowicie dojrzeć w warunkach Puław.

Objętość kwitnienia. Przy jednakowej ilości wysiewanych nasion (około 10 kg/ha), liczba roślin na 1 m2 wahała się dla nostrzyku białego w granicach 46—82, a dla żółtego od 4 do 27 (tab. 3). Szczególnie

Tabela 3 Niektóre dane o poroście nostrzyku Botanical data of Melilotus plant

Rok Year Populacjs Population Liczba* roślin na 1m2 Number of plants per 1m2 Wysokość roślin w cm Height of plants in cm Liczba kwiatostanów na 1 m2 Number of inflorescens per 1m2 Liczba kwiatów w kwiato- Number of flowers per one inflorescens Liczba kwiatów na 1m2 Number of inflorescens per 1m2
1981 GOH-180 rocz. 66,7(16) 174(148) 2884 81 234
Biały 2-letni 59,3 211 4466 88 393
1982 GOH-180 rocz. 55,7(54) 150(130) 3257 93 303
GOH-180 2-let. 13,6 197 2052 97 199
Biały 2-letni 57,6 190 4474 94 421
1983 GOH-180 rocz. 64,5(1) 160(151) 2906 82 243
GOH-180 2-let. 52,0 210 3534 99 350
Biały 2-letni 58,0 184 4208 73 307
Żółty 2-letni 27,5 112 4020 64 257
Hubam roczny 82,5 140 3354 62 208
1984 GOH-180 rocz. 67,2(24) 178(151) 1531 81 124
Biały 2-letni 46,0 131 5474 47 257
Żółty 2-letni 4,1 110 1148 36 41
Hubam roczny 66,0 175 1892 72 136
Average Średnio GOH-180 rocz. 63,5 166 2645 84 226
Biały 2-letni 55,2 181 4656 76 345
  • Wyjaśnienia w tabeli 2 — Explanation in table 2 Liczby w nawiasach dotyczą roślin nie kwtinących w pierwszym roku. The number in parenthasis deal with not flowering plants in first year.

źle przezimował nostrzyk żółty w 1984 r. Można przypuszczać, że w jakimś stopniu przyczyniły się do tego gryzonie, które występowały wtedy na polu w większej niż przeciętnie liczebności. Mniejszą liczbę roślin na 1 m2 dla dwuletniej formy nostrzyku białego, niż dla jednorocznej GOH-180, można tłumaczyć również stratami w czasie zimy.

Pod względem wysokości roślin, jednoroczny GOH-180 nie dorównywał normalnej dwuletniej formie nostrzyku białego populacji puławskiej (był niższy o około 10%), ale dwuletnie rośliny GOH-180 przewyższały rośliny populacji puławskiej o około 10%. Hubam wyrastał niewiele niższy od GOH-180, zaś nostrzyk żółty znacznie niższy.

strona 364

Jednoroczny GOH-180 wytwarzał na 1 m2 średnio o około 43% mniejszą liczbę kwiatostanów niż dwuletnia puławska populacja nostrzyku białego, ale dzięki większej o 10% liczbie kwiatów w kwiatostanie, liczba jego kwiatów na 1 m2 była średnio tylko o 33% mniejsza. Podobnie dwuletnia forma GOH-180 w 1983 r., kiedy to liczba jej roślin na 1 m2 wynosiła 52, przewyższała populację puławską liczbą wytwarzanych kwiatów na 1 m2, dzięki bardziej licznokwiatowym kwiatostanom. Nostrzyk żółty pod względem obfitości kwitnienia można porównywać z innymi populacjami tylko w 1983 r., kiedy liczba jego roślin na 1 m2 wynosiła około 28. Wtedy wytworzył on 257 tys. kwiatów na 1 m2, tj. tyle mniej więcej co jednoroczna forma GOH-180. Amerykańska odmiana Hubam wytwarzała mniej licznokwiatowe kwiatostany od GOH-180, ale dzięki większej ich liczbie kwitła podobnie obficie jak GOH-180.

Dynamika rozkwitania. Niemożliwe było niestety zbadanie sezonowej dynamiki rozkwitania nostrzyku z powodu braku czasu. Zaobserwowano tylko ogólnie, że wzrost wilgotności powietrza i nawet opady deszczu, przy wysokiej temperaturze, nie hamowały wyraźnie procesów rozkwitania. Natomiast przy spadkach temperatury rozkwitanie kwiatów prawie

słupki (1) i linia łamana (2) na wspólnej osi

Ryc. 1. Dzienna dynamika rozkwitania i oblotu nostrzyku przez pszczoły miodne: Daily dynamics of starting to bloom melilot and honey bees foraging: 1 — liczba kwiatów rozkwitających w jednogodzinnych odcinkach czasu, wyrażona w procentach w stosunku do ogólnej liczby kwiatów rozkwitających w ciągu całego dnia 1 — the number of opened flowers in one hour intervals in % of the total opened flowers during all day 2 — analogicznie liczba pszczół obserwowana na jednostce powierzchni w poszczególnych godzinach dnia 2 — the number of honey bees visiting flowers, observed in each hour of the day in % of the total number of honey bees during all day.

strona 365

ustawało. W ciągu dnia proces rozkwitania kwiatów nostrzyku rozpoczyna się dopiero około godziny 7.00, po czym nasila się początkowo powoli, a następnie mocniej aż do godz. 15.00 (ryc. 1). Po godzinie 16.00 następuje szybki spadek procesu rozkwitania, a około godz. 20.00 ustaje on całkowicie. W zasadzie tak samo zachowują się obie formy (jednoroczna i dwuletnia) nostrzyku białego i podobnie nostrzyk żółty.

NEKTAROWANIE NOSTRZYKU

Obfitość nektarowania. Pod względem obfitości nektarowania kwiatów nostrzyk jednoroczny GOH-180 w zasadzie nie ustępował wiele dwuletniej formie nostrzyku białego (tab. 4). Wprawdzie w roku 1981 stwierdzono istotne różnice na niekorzyść GOH-180, lecz w roku 1984, kiedy w czasie kwitnienia nostrzyku dwuletniego panowały mniej sprzyjające warunki pogody, działo się odwrotnie. W latach 1983 i 1984 różnice w ilości wydzialanych cukrów przez kwiaty obu form nostrzyku białego były przypadkowe. W zasadzie podobnie obficie nektarowały też kwiaty amerykańskiej jednorocznej formy nostrzyku białego Hubam. W porównaniu z nostrzykiem białym istotnie mniej cukrów stwierdzono w obu latach (1983, 1984) w kwiatach badanej populacji nostrzyku żółtego.

Procentowa zawartość cukrów w nektarze wahała się silnie w poszczególnych dniach okresu kwitnienia, co jest zrozumiałe, ponieważ zależy ona bardzo od wilgotności względnej powietrza. Przeciętnie jednak badane populacje nostrzyku nie wykazywały większych różnic pod tym względem. Nieco niższa koncentracja cukrów w nektarze dla odmiany GOH-180 w roku 1981 oraz dla populacji dwuletniej nostrzyku białego w roku 1984 była powodowana wyższą wilgotnością powietrza w czasie ich kwitnienia, a ściślej w dniach pobierania nektaru.

Wydajność cukrów z jednostki powierzchni, która zależy nie tylko od ilości cukrów wydzielanych przez poszczególne kwiaty, ale i od liczby kwiatów na tej powierzchni, wynosiła dla jednorocznej formy GOH-180 przeciętnie 283 kg z 1 ha (sięgając w 1982 r. do 500 kg), a dla badanej dwuletniej populacji nostrzyku białego — 444kg z 1 ha (sięgając w 1982 r. 640 kg). Różnica na niekorzyść GOH-180 wynosi około 36%. Jeżeli jednak wziąć pod uwagę, że kwitnie on co roku (a nie raz na 2 lata) to okazuje się, że jest lepszy o 27% od dwuletniego pod względem wydajności cukrów z 1 ha.

Wpływ niektórych czynników pogody na nektarowanie. W trakcie badań nektarowania nostrzyku zaobserwowano, że swobodnie dostępne dla owadów pszczołowatych kwiaty tych roślin, przy sprzyjających lotom tych owadów w warunkach pogody, pozostają świeże przez okres 2 dni, po czym korony ich więdną i zasychają. W kwiatach izolowanych korony stopniowo zaczynają więdnąć dopiero po 5—6 dniach od chwili ich rozkwitnięcia. Nektar wydziela się w zasadzie w ciągu pierwszego i drugiego dnia życia kwiatu, a nie pobrany utrzymuje się w niezmnienionej prawie ilości do chwili więdnięcia koron.

strona 366

Tabela 4 Nektarowanie oraz wydajność miodowa i pyłkowa nastrzyku Nectar secretion, sugar and pollen yelds of Melilotus

Rok Year Populacja Population Ilość cukrów ze 100 kwiatów w mg Amount of sugars from 100 flowers in mg % cukrów w nektarze Procentage of sugars in nectar Wydajność cukrów kg ha Sugars yield kg ha Ilość pyłku ze 100 kwiatów w mg Amount of pollen from 100 flowers in mg Wydajność pyłku kg ha Pollen yield kg ha
1981 GOH-180 rocz 7,77±0,543 48,6 176 — — 56**
Biały 2-letni 12,30±0,704 52,2 482 — — 160**
1982 GOH-180 rocz 16,53±0,836 67,8 500 2,98±0,200 90
GOH-180 2-let 16,81±0,895 68,3 334 — — 70**
Biały 2-letni 15,20±0,813 65,9 640 4,08±0,326 172
1983 GOH-180 rocz 13,57±0,531 62,8 330 1,74±0,199 42
GOH-180 2-let 16,40±1,165 63,4 574 1,11±0,166 39
Biały 2-letni 15,40±0,986 64,1 473 1,36±0,333 42
Żółty 2-letni 9,77±0,829 67,2 251 1,17±0,256 30
Hubam roczny 14,50±0,817 61,9 302 — — 36**
1984 GOH-180 rocz. 9,98±0,663 58,8 124 0,98±0,110 12
Biały 2-letni 7,05±1,537 54,6 181 1,82±0,343 47
Żółty 2-letni 3,99±1,249 62,0 16 1,65±0,292 7
Hubam roczny 11,90±0,844 61,4 162 1,25±0,161 17
Średnio Average GOH-180 11,96±0,345 59,5 283 1,90±0,107 50
Biały 12,49±0.644 59,2 444 2,42±0,174 105
  • Wyjaśnienia w tabeli 2 — Explanation in tabela 2. ** W obliczeniach przyjęto pylenie kwiatów stwierdzone w 1982 r. ** In calculation the data from 1982 year was taken.

Nektarowanie poszczególnych kwiatów nostrzyku zależy bardzo od warunków pogody, a szczególnie od temperatury i wilgotności względnej powietrza (tab. 5). Najobfitsze nektarowanie kwiatów nostrzyku miało miejsce w dniach, w których średnia temperatura była powyżej 20°, a wilgotność względna powietrza poniżej 60%. Bardzo niekorzystnie na nektarowanie kwiatów nostrzyku wpływa niska temperaura i deszcze. Ujemnie również na obfitość nektarowania nostrzyku wpływa susza, przy której objawia się więdnięcie roślin.

PYLENIE NOSTRZYKU

Obfitość pylenia i wartość biologiczna pyłku. W latach 1982—1984 stwierdzono istotnie mniej pyłku w 100 kwiatach nostrzyku jednorodcznego GOH-180 (a także Hubam w roku 1984), niż w takiej samej liczbie kwiatów dwuletniej formy nostrzyku białego populacji puławskiej i także nostrzyku żółtego (tab. 4). Wprawdzie różnice te w 1983 r. były przypadkowe, ale wartości średnie z trzech lat wykazują istotność. Zatem

strona 367

Tabela 5 Ilość cukrów wydzielanych przez 100 kwiatów nostrzyku (w mg) w zależności od średniej dziennej temperatury wilgotności względnej powietrza (średnie z lat 1981—1984) Amount of sugars secreted by 100 flowers of Melilotus (in mg) in dependance from the average daily temperature and relative humidity of air (average from the years 1981—1984)

Temperatura powietrza w °C Air temperature in °C Wilgotność względna powietrza w % Air humidity in %: 40 Wilgotność względna powietrza w % Air humidity in %: 40,1—50 Wilgotność względna powietrza w % Air humidity in %: 50,1—60 Wilgotność względna powietrza w % Air humidity in %: 60,1—70 Wilgotność względna powietrza w % Air humidity in %: 70.1—80 Wilgotność względna powietrza w % Air humidity in %: 80,1 Średnie ważne Average weight
16 — 7,97 7,27 6,60 5,63 6,23 6,60
16,1—18 8,03 7,13 7,43 9,20 7,87 — 9,33
18,1—20 — 11,70 11,83 12,27 11,93 — 11,97
20,1—22 12,90 13,17 12,07 12,70 — — 12,80
22,1—24 16,60 15,97 13,90 10,0 — — 15,30
24,1—26 18,53 14,62 12,60 — — — 14,80
26,1 — 15,8 13,47 — — — 15,03
Średnie ważone Average weight 14,93 13,93 11,67 9,66 7,73 6,23

Tabela 6 Wartość biologiczna pyłku nostrzyku Biological value of Melilotus pollen

Populacja Population Żywotność pyłku w % w latach: Vitality of pollen in % in years: 1982 Żywotność pyłku w % w latach: Vitality of pollen in % in years: 1983 Żywotność pyłku w % w latach: Vitality of pollen in % in years: 1984 % ziaren kiełkujących (1984 r.) Germination capacity of pollen (1984 year): po 1 godz. after 1 h % ziaren kiełkujących (1984 r.) Germination capacity of pollen (1984 year): po 24 godz. after 1 h
* GOH-180 rocz. 92,7 97,8 87,9 61,3 99,7
GOH-180 2-let. — 97,8 — — —
Biały 2-letni 98,4 98,7 90,7 12,5 85,8
Żółty 2-letni — 98,2 98,6 36,5 68,3
Hubam roczny — — 87,4 80,6 98,9
  • Wyjaśnienia w tabeli 2 — Explanation in tabele 2.

poszczególne kwiaty jednorocznego nostrzyku białego pylą nieco mniej obficie niż forma dwuletnia populacji puławskiej. Mniejsze stwierdzone ilości pyłku w 100 kwiatach dwuletniej formy GOH-180 w 1983 r. trudno jest wytłumaczyć. Wydajność pyłkowa w kg z 1 ha jednorocznego nostrzyku GOH-180 stanowi połowę tego co daje forma dwuletnia. Pamiętając o tym, że wydajność pyłkowa formy dwuletniej powinna się dzielić przez 2 (kwitnienie raz na 2 lata), jednoroczny GOH-180 nie jest od niej gorszy. Nostrzyk żółty nie dorównywał wydajnością pyłku z 1 ha nostrzykowi białemu z powodu mniejszej liczby wytwarzanych kwiatów.

Jeżeli wartość biologiczną pyłku mierzyć jego żywotnością i zdolnością

strona 368

kiełkowania, to wszystkie badane populacje nostrzyku wykazywały wysokie wartości dla tej cechy (tab. 6), przy czym formy jednoroczne, zarówno GOH-180 jak i Hubam, odznaczały się wyższą zdolnością i energią kiełkowania ziaren pyłku niż formy dwuletnie. Znikomy procent pustych ziaren pyłku wskazuje na jednakowo wysoką wartość odżywczą dla pszczół pyłku wszystkich badanych populacji nostrzyku.

Tabela 7 Ilość pyłku stwierdzona w 100 kwiatach nostrzyku (w mg) w różnych fazach okresu kwitnienia (wartości średnie z 6 powtórzeń) Amount of pollen from 100 flowers (in mg) faund in different phases of blooming period (average from 6 replications)

Nostrzyk Melilotus Daty wykonywania badań Date of investigation Rok — Year: 1981 Rok — Year: 1982 Rok — Year: 1983 Rok — Year: 1984* Średnie Average
2-letni biały i żółty 2-yearly sweet clover and common 24.VI—4.VII 6,42 0,54 — — 3,48
6,VII—15,VII 7,71 2,47 1,91 2,35 2,86
12.VII—20.VII 2,84 0,41 4,31 3,56 2,78
25,VII—3,VIII 4,12 0,41 0,70 1,59 1,73
5.VIII—13.VIII 2,34 1,61 0,27 0,54 1,19
1-roczny GOH-180 i Hubam 1-yearly GOH-180 and Hubam 25,VII—27.VII 6,64 0,54 — 2,65 2,28
30,VII—3.VIII 2,92 2,02 1,00 2,82 2,19
4,VIII—10.VIII 3,88 2,24 1,01 1,09 2,06
9,VIII—17.VIII 4,63 2,37 1,27 0,73 2,25
14,VIII—19.VIII 4,63 2,94 0,46 0,56 2,15
19,VIII—24.VIII 1,39 2,04 1,31 0,86 1,40
22,VIII—3.IX 2,05 1,11 0,68 0,46 1,08
30,VIII—10.IX 2,74 — 1,13 0,66 1,51
  • Dane dla nostrzyku żółtego i dla Hubamu Data for common melilot and for Hubam

Obfitość pylenia kwiatów z różnych faz kwitnienia roślin. Badane w różnych fazach okresu kwitnienia ilości pyłku ze 100 kwiatów nostrzyku wykazywały duże zróżnicowanie. Próba zestawienia tych danych w zależności od czynników pogody nie wykazała żadnej wyraźnej prawidłowości. Zarówno przy niskiej jak i wysokiej temperaturze w dniach pobierania prób oraz wcześniej, jak też przy wysokiej i niskiej wilgotności powietrza w tym czasie, ilości pyłku ze 100 kwiatów były raz wyższe innym razem niższe. Jednakże w miarę upływu okresu kwitnienia daje się zauważyć prawidłowość polegającą na tym, że kwiaty z końcowej fazy kwitnienia wytwarzały mniej pyłku niż kwiaty z początku i pełni okresu kwitnienia (tab. 7).

OBLOT NOSTRZYKU PRZEZ PSZCZOŁY

Zagęszczenie pszczół pracujących na kwiatach nostrzyku obserwowano tylko w południowych godzinach przez kilka pogodnych dni okresu pełni kwitnienia roślin. Wskazuje ono, że na 1 ha plantacji nostrzyku bia-

strona 369

Tabela 8 Orientacyjne dane o zagęszczeniu pszczół miodnych na polu kwitnącego nostrzyku w godzinach południowych podczas pełni kwitnienia roślin (w tys. na 1 ha) Rough data on density of honey bees on field of Melilotus in noon hours during period of full blooming of plants (in thousands per 1 ha)

Populacja Population Rok — Year: 1981 Rok — Year: 1982 Rok — Year: 1983 Rok — Year: 1984 Średnio Average
* GOH-180 rocz. 158 294 247 104 201
GOH-180 2-let. — 263 341 — 302
Biały 2-letni 342 241 222 152 239
Żłóty 2-letni — — 187 33 110
Hubam roczny — — 224 200 212
  • Wyjaśnienia w tabeli 2 — Explanation in tabele 2

łego dwuletniego znajdowało zatrudnienie w przybliżeniu od 150 do 340 tys. zbieraczek, a nastrzyku jednorocznego GOH-180 — od 100 do 250 (tab. 8).Jeżeli przyjąć, że w pełni sezonu jedna rodzina pszczela może wysyłać na kwiaty około 30 tys. zbieraczek, to na 1 ha nostrzyku w szczytowychgodzinach lotu mogły przy słonecznej pogodzie znajdować zatrudnienie pszczoły z 3—11 rodzin pszczelich.

DYSKUSJA

Przedstawione w tej pracy dane dla wydajności pyłkowej nostrzyku (tab. 4) nie mają odpowiedników w literaturze, nie można więc dokonać porównań. Trudno też porównywać ilości cukrów dostarczane przez poszczególne kwiaty, ponieważ badano całe porcje wydzielanego przez kwiaty nektaru, a dane w literaturze dotyczą przeważnie średnich porcji dobowych. Przy częstym braku informacji o długości nektarowania kwiatów nie można ocenić ile one wydzielały cukrów w ciągu swego życia. Z danych Ostrowskiej (Demianowicz i inni 1963), która podaje długość życia kwiatu nostrzyku 3—5 dni, można wyliczyć, że w warunkach północno-wschodniej Polski (Białostockie) 100 kwiatów dwuletniego nostrzyku białego wydzielało w sumie od 0,33 do 9,9 mg cukrów, a białego nostrzyku jednorocznego (Hubam) 1,47—8,50 mg. W porównaniu z tymi danymi uzyskane przez nas wyniki są bliższe tych wyższych wartości lub nawet znacznie je przewyższają. Jeżeli wziąć pod uwagę, że nostrzyk do dobrego nektarowania wymaga wysokiej temperatury (tab. 5), o czym wcześniej pisali już inni autorzy (m.in. Głuchov 1955 i Kopielkijevski 1959), lepsze jego nektarowanie w Puławach niż na północy Polski jest zrozumiałe. Według danych Girnika (1969), w warunkach Związku Radzieckiego (na południowy wschód od Moskwy, w szerokościach odpowiadających naszym rejonom północnym) 100 kwiatów nostrzyku wydzieliło średnio 3,39 mg (1,55—5,57 mg) cukrów, zaś Petkov 1979 w warunkach Bułgarii stwierdzał

strona 370

aż 21—67 mg cukrów w 100 kwiatach. Nie wiadomo jednak, czy dane te odnoszą się do całych wydzielanych przez kwiaty porcji cukrów, czy też do porcji dobowych. Kropačova (1970) podaje, że 100 kwiatów nostrzyku wydzielało w ciągu doby 3,5—3,7 mg cukrów. Przyjmując, że długość życia (nektarowania) kwiatów wynosiła około 3 dni, wówczas całkowite ilości cukrów wydzielanych przez 100 kwiatów wahały się w pobliżu 10 mg. Zatem uzyskane przez nas wartości były do nich podobne.

W konfrontacji z danymi innych autorów (m.in. Demianowicz 1963 i Kropačova 1970) stwierdzona przez nas liczba wytworzonych kwiatów przez nostrzyk na 1 m2 jest podobna. Tak samo też wydajność cukrów z 1 ha, wynosząca w omawianych tu doświadczeniach 170—570 kg, mieści się w granicach podawanych w literaturze (Głuchov 1959, Kopielkijews’ki 1959, Demianowicz 1963, Ponom’arieva 1973, Petkov 1979). Natomiast liczba pszczół pracujących jednocześnie na jednostce powierzchni nostrzyku przewyższała około 10-krotnie dane Kropaĉovej (1970), ale nasze wartości dotyczą maksymalnego zagęszczenia.

Uzyskane przez nas wyniki potwierdzają dane Ostrowskiej (Demianowicz 1963), że obfitość nektarowania poszczególnych kwiatów jednorocznych form nostrzyku jest podobna jak form dwuletnich, gdy tylko warunki pogody w okresie kwitnienia są mniej więcej jednakowe. Jeżeli w okresie kwitnienia nostrzyku jednorocznego (w sierpniu) pogoda jest lepsza niż w okresie kwitnienia nostrzyku dwuletniego (w lipcu), to kwiaty formy jednorocznej mogą nawet obficiej nektarować niż kwiaty formy dwuletniej, czego dość wymownym dowodem są u nas dane w roku 1984 (tab. 4).

Zdaniem autorów lepiej byłoby wyeliminować z populacji GOH-180 rośliny kwitnące dopiero w drugim roku po zasiewie, ponieważ pojawiają się one w bardzo zmiennym procencie z roku na rok, nie wiadomo więc na co liczyć. Można przecież w razie potrzeby stosować domieszkę określonej ilości nasion formy dwuletniej do nasion czystej formy jednorocznej.

PODSUMOWANIE I WNIOSKI

Normalna dwuletnia forma nostrzyku białego kwitła w Puławach od trzeciej dekady czerwca do początku sierpnia. W porównaniu z nostrzykiem białym, nostrzyk żółty nieco wcześniej rozpoczynał kwitnienie i wcześniej je kończył. Kwitnienie nowej jednorocznej formy nostrzyku białego GOH-180 rozpoczynało się w trzeciej dekadzie lipca i przedłużało się nawet do trzeciej dekady września. W warunkach Puław wydawała ona mało normalnie dojrzałych nasion. W porównaniu z GOH-180, jednoroczna odmiana Hubam charakteryzowała się nieco wcześniejszym kwitnieniem i lepszym dojrzewaniem nasion.

Średnie ilości całkowitych porcji cukrów wydzielanych przez 100

strona 371

kwiatów nostrzyku wynosiły: dla jednorocznej nowej odmiany GOH-180 — od 7,77 do 16,53 mg, dla jednorocznej odmiany Hubam — od 11,40 do 14,50 mg, dla dwuletniego nostrzyku białego (populacja z Puław) — od 7,05 do 15,40 mg i dla nostrzyku żółtego (populacja z Puław) — od 3,99 do 9,77 mg. Procentowa zawartość cukrów w nektarze nostrzyku wahała się od 16,3% do 74,6% średnio wynosiła 48—68%.

Średnia ilość pyłku ze 100 kwiatów dla odmiany GOH-180 wynosiła 0,98—2,98 mg, Hubam 1,25 mg, dwuletniej populacji nostrzyku białego 1,36—4,08 mg, a nostrzyku żółtego 1,17—1,65 mg. Kwiaty nostrzyku z konńcowej fazy kwitnienia wytwarzały znacznie mniej pyłku niż kwiaty z początku i pełni okresu kwitnienia.

Wydajność cukrów z powierzchni 1 ha dla GOH-180 wynosiła 124—500 kg, Hubam 162—302 kg, białego dwuletniego 181—640 kg i nostrzyku żółtego 16—251 kg, zaś wydajność pyłkowa odpowiednio: 12—90 kg, 12—30 kg, 42—172 kg i 7—30 kg.

Nowa jednoroczna forma nostrzyku białego GOH-180 jak również Hubam) zdolna jest podobnie obficie nektarować jak forma dwuletnia tego gatunku, natomiast pyłku wytwarza nieco mniej. Jeżeli wziąć pod uwagę, że normalny dwuletni nostrzyk kwitnie raz na dwa lata, to jednoroczny GOH-180 w tym czasie (2 lat) dostarcza równie dużo jak tamten pyłku z 1 ha, zaś cukrów o ponad 25% więcej. Porównanie wypadłoby jeszcze korzystniej, gdyby wyeliminować z nowej populacji rośliny kwitnące dopiero w drugim roku po zasiewie.

LITERATURA

  1. Demianowicz Z. i inni, 1963: Wydajność miodowa ważniejszych roślin miododajnych w warunkach Polski. Cz. II, Pszczeln. Zesz. Nauk., 7 (2): 95—111.
  2. Girnik D. V., 1969: Opyt vozdiełyvania donnika. Pčełovodstvo, 48 (5): 21—22.
  3. Głuchov M. M., 1955: Miedonosnyje rastienia. Gos. Izd. Sielskochoz. Lit., Moskwa, s. 181—186.
  4. Gonet Z., 1966: Nostrzyk biały. PWRiL. Warszawa.
  5. Jabłoński B., Szklanowska K., 1979: Propozycje zmiany metody badań nektarowania roślin. Pszczeln. Zesz. Nauk., 23: 105—114.
  6. Jaranowski J., 1964: Niektóre zagadnienia hodowli nostrzyku (Melilotus sp.). Biul. Hod. Rośl. i Nas., nr 11—12.
  7. Kopielkievski G. V., 1959: Odnoletnij białyj donnik (Melilotus). Pčełovodstvo, 36 (1): 32—35.
  8. Kropačova S., Miklik V., 1970: Činnost včely medonosnej (Apis mellifera L.) na komonici bilej (Melilotus albus Medik.). Polnohospodǎrstvo, 16 (10): [?]84—956.
  9. McGregor S. E., 1976: Insect pollination of cultivated crop plants. Agricultural Research Service USD of Agric., Washington, s. 351—354.
  10. Petkov W. G., 1979: Medonosni rastemija. Zemizdat, Sofia, s. 89—92.
  11. Ponomarieva E. G., 1973: Kormovaja baza pčełovodstva i opylenije sielskohoziajistviennych rastienii. „Kołos”, Moskwa, s. 131—132.
  12. Pritsch G., 1958: Der Bokharaklee (Melilotus albus) als Futterplanze und Verbesserer der Bienenweide. Sonderdruck aus der Zeitschrift (Die Deutsche Landw., 6: 1—4.
strona 372
  1. Veličkov V., 1961: Donnik biełyj. Pčelovodstvo, 38: 12—15.
  2. Warakomska Z., 1972: Badania nad wydajnością pyłkową roślin. Pszczeln. Zesz. Nauk., 26: 83—90.

ПЧЕЛОВОДЧЕСКАЯ СТОИМОСТЬ НОВОГО СОРТА ДОННИКА БЕЛОГО (MELILOTUS ALBUS MED.)

Б. Яблоньски, К. Шкляновска

Резюме

В годах 1981 – 1984 в Пулавах исследованно нектаровыделение и сахаропродуктивность, тоже пыльцепродуктивность нового, польского сорта однолетнего донника белого, названием „GOH-180″. Констатированного, что он цветет в угодном для пчеловодства времени, с третей декады июля до половины сентябрья, либо длиннее.. Выдает он много зеленой массы, его сахаропродуктивность стоит около 280 (120 – 500) кг/га, а пыльцепродуктивность около 50 (12 – 90) кг/га. В сравнении с обыкновенном белым, 2-летним донником, цветущим с второй половины июнья до конца июлля, один раз в два года, форма однолетняя дает ежегодно столько же пыльцы, а сахара больше около 25%. Отдельные цветки исследуемого донника доставляли несколько менее пыльцы (в среднем 1,9 мг из 100 цветков), чем цветки двохлетнего донника белого (в среднем 2,4 мг из 100 цветков). При исходных метеорологических условиях, доставляли они столько же много сахара, то есть около 12 мг из 100 цветков. Усследоваемый американский сорт донника белого „Hubam” выдает менее зелёной массы по сравнению с „GOH-180″, но он немного раньше цветет и доставляет больше спелых семян, а пчеловодческую стоимость имеет похожу на „GOH-180″. Исследованный донник жёлтый оказался в этом отношении хуже чем донник белый.

APICULTURE VALUE OF A NEW VARIETY OF SWEET CLOVER (MELILOTUS ALBUS MED.)

B. Jabłoński, K. Szklanowska

Summary

During the years of 1981—1984 investigations were performed on nectar secretion and production of sugar and pollen of new Polish variety of annual sweet clover, under the name GOH-180. It was stated that it is blooming during suitable period for bee-keeping, that is from third decade of July to the middle of September, sometimes even longer. Apart from producing large green mass, sweet clover produces for bees from 1 ha about 280(120—500) kg of sugar and 50(12—90) kg of pollen. In comparison to ordinary biennial sweet clover, which is blooming (during second half of June and July) once every two years, it gives (during two years) the same amount of pollen and 25% more of sugar. Flowers of annual sweet clover produced less pollen (average 1,9 mg from 100 flowers) than flowers of biennial sweet clover (average 2.4 mg from flowers), but in similar weather conditions they were able to secret more nectar, producing about 12 mg of sugar from 100 flowers. The variety of annual sweet clover of Hubam that was being compared, produced smaller amount of green mass than GOH-180, but it bloomed earlier and produced more ripe seeds, and apiculture value had similar so GOH-180. Investigated common melilot was found out to be worse than sweet clover.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 360: „ręczne chwasty” → ręcznie chwasty
  • s. 360: „kilku arowe” → kilkuarowe
  • s. 361, tab. 1, 3×: „Juli” → July
  • s. 362, tab. 2: „Popnlacja” → Populacja
  • s. 362, tab. 2: „Explantion” → Explanation
  • s. 362, tab. 2, 2×: „sweet clower” → sweet clover
  • s. 363, tab. 3: „Populacjs” → Populacja
  • s. 363, tab. 3, 2×: „Number of inflorescens” → Number of inflorescences
  • s. 363, tab. 3: „per one inflorescens” → per one inflorescence
  • s. 363, tab. 3: „kwtinących” → kwitnących
  • s. 363, tab. 3: „parenthasis” → parentheses
  • s. 365: „wydzialanych” → wydzielanych
  • s. 365: „niezmnienionej” → niezmienionej
  • s. 366, tab. 4: „nastrzyku” → nostrzyku
  • s. 366, tab. 4: „yelds” → yields
  • s. 366, tab. 4: „Procentage” → Percentage
  • s. 366, tab. 4: „Explanation in tabela 2″ → Explanation in table 2
  • s. 366: „temperaura” → temperatura
  • s. 366: „jednorodcznego” → jednorocznego
  • s. 367, tab. 5: „temperatury wilgotności” → temperatury i wilgotności
  • s. 367, tab. 5: „dependance” → dependence
  • s. 367, tab. 5: „Średnie ważne” → Średnie ważone
  • s. 367, tab. 6: „po 24 godz. after 1 h” → po 24 godz. after 24 h
  • s. 367, tab. 6: „Explanation in tabele 2″ → Explanation in table 2
  • s. 368, tab. 7: „faund” → found
  • s. 369, tab. 8: „Żłóty” → Żółty
  • s. 369, tab. 8: „Explanation in tabele 2″ → Explanation in table 2
  • s. 369: „a nastrzyku” → a nostrzyku
  • s. 369: „szczytowychgodzinach” → szczytowych godzinach
  • s. 370: „Głuchov 1959″ → Głuchov 1955
  • s. 371: „konńcowej” → końcowej
  • s. 371, piśmiennictwo: „rastemija” → rastenija
  • s. 371, piśmiennictwo: „Futterplanze” → Futterpflanze
  • s. 372, streszczenie: „исследованно” → исследовано
  • s. 372, streszczenie: „Констатированного” → Констатировано
  • s. 372, streszczenie: „третей” → третьей
  • s. 372, streszczenie: „сентябрья” → сентября
  • s. 372, streszczenie: „июнья” → июня
  • s. 372, streszczenie: „июлля” → июля
  • s. 372, streszczenie: „с обыкновенном белым” → с обыкновенным белым
  • s. 372, streszczenie: „двохлетнего” → двухлетнего
  • s. 372, streszczenie: „Усследоваемый” → Исследуемый
  • s. 372, streszczenie: „похожу” → похожую
  • s. 372, streszczenie: „to secret more nectar” → to secrete more nectar
  • s. 372, streszczenie: „similar so GOH-180″ → similar to GOH-180
  • s. 372, streszczenie: „2.4 mg from flowers” → 2.4 mg from 100 flowers

Podobne wpisy